پرتوی سی‌تی‌اسکن از نوع «یونیزان» است و می‌تواند خطر سرطان را کمی بالا ببرد؛ اما افزایش خطر از یک سی‌تی‌اسکن کوچک است و وقتی آزمون برای تشخیص سرطان یا بیماری جدی دیگری لازم است، فایده آن بسیار بیشتر از این خطر است [۱]. برای مقایسه، یک سی‌تی‌اسکن معمولی قفسه سینه تقریباً به اندازه ۲ سال پرتوی طبیعی محیط پرتو دارد؛ عکس ساده و ماموگرافی پرتوی خیلی کمتری دارند و MRI و سونوگرافی پرتوی یونیزان ندارند [۱، ۱۱، ۱۲]. کودکان به پرتو حساس‌ترند؛ برای همین مهم است آزمون فقط وقتی لازم است و با کمترین دوز مناسب انجام شود [۱، ۷].
نکات کلیدی
- همه ما هر سال از خاک، هوا (گاز رادون) و فضا پرتو می‌گیریم؛ به‌طور میانگین حدود ۳ میلی‌سیورت در سال [۱].
- عکس ساده قفسه سینه پرتوی بسیار کمی دارد، به اندازه چند روز پرتوی طبیعی؛ یک سی‌تی‌اسکن معمولاً به اندازه چند ماه تا چند سال [۱، ۲].
- خطر هر سی‌تی‌اسکن برای هر نفر کوچک است: برای یک سی‌تی‌اسکن با پرتوی نسبتاً زیاد، حدود یک نفر از هر ۲۰۰۰ نفر؛ این برآورد قطعی نیست [۲].
- MRI و سونوگرافی پرتوی یونیزان ندارند و گاهی می‌توانند جای آزمون پرتودار را بگیرند [۱۱، ۱۲].
هر آزمون چقدر پرتو دارد؟
| آزمون | پرتو (میلی‌سیورت) | برابر پرتوی طبیعی محیط در حدود |
|---|---|---|
| پرتوی طبیعی محیط | ۳ در سال [۱] | ۱ سال |
| عکس ساده قفسه سینه (از روبه‌رو) | ۰٫۰۲ [۲] | چند روز |
| عکس ساده ستون فقرات کمر | ۱٫۵ [۲] | ۶ ماه |
| سی‌تی‌اسکن کم‌دوز ریه (برای غربالگری) | ۱٫۵ [۱] | ۶ ماه [۱] |
| سی‌تی‌اسکن سر | ۲ [۲] | ۸ ماه |
| سی‌تی‌اسکن معمولی قفسه سینه | ۶٫۱ [۱] | ۲ سال [۱] |
| سی‌تی‌اسکن شکم و لگن | حدود ۶ [۱] | ۲ سال |
| سی‌تی‌آنژیوگرافی قلب | ۱۶ [۲] | بیش از ۵ سال |
| سی‌تی‌اسکن تمام بدن | ۱۰ تا ۲۰ [۱] | بیش از ۳ سال [۱] |
| MRI و سونوگرافی | بدون پرتوی یونیزان [۱۱، ۱۲] | — |
اعداد میانگین‌اند؛ پرتوی واقعی یک آزمون ممکن است ۲ تا ۳ برابر کمتر یا بیشتر باشد و میان مراکز مختلف تفاوت زیادی دارد [۲، ۳].
سی‌تی‌اسکن چقدر خطر دارد؟
پرتوی سی‌تی‌اسکن از نوع «یونیزان» است؛ پرتویی که می‌تواند خطر سرطان را بالا ببرد [۱]. پرتوی سی‌تی‌اسکن از عکس ساده بیشتر است، ولی افزایش خطر سرطان از یک سی‌تی‌اسکن کوچک است [۱].
به برآورد سازمان غذا و داروی آمریکا، یک سی‌تی‌اسکن با پرتوی نسبتاً زیاد (۱۰ میلی‌سیورت) ممکن است برای حدود یک نفر از هر ۲۰۰۰ نفر به سرطان کشنده بینجامد؛ در حالی که در آمریکا از هر ۵ نفر، یک نفر در طول عمر به دلایل دیگر به سرطان کشنده دچار می‌شود [۲]. این برآوردها قطعی نیستند و بر این فرض احتیاطی استوارند که هر مقدار پرتو، حتی کم، کمی خطر دارد [۲].
خطر برای زنان کمی بیشتر از مردان است [۱] و هرچه سن کمتر باشد بیشتر است: در یک بررسی، خطر برای ۲۰ ساله‌ها تقریباً دو برابر و برای ۶۰ ساله‌ها تقریباً نصف ۴۰ ساله‌ها بود [۳]. این خطر کوچک وقتی برای جامعه مهم می‌شود که تعداد خیلی زیادی سی‌تی‌اسکن بدون دلیل کافی انجام شود [۲، ۸].
کودکان و نوجوانان
کودکان به پرتو حساس‌ترند، چون بدنشان در حال رشد است، سلول‌هایشان سریع‌تر تقسیم می‌شوند و سال‌های بیشتری از عمرشان باقی است [۱]. چند مطالعه بزرگ، کودکان و جوانانی را که سی‌تی‌اسکن شده بودند سال‌ها پیگیری کردند [۴، ۵، ۶، ۷]:
- در انگلستان: هرچه پرتوی جمع‌شده بیشتر بود، سرطان خون و تومور مغز بیشتر بود؛ اما چون این سرطان‌ها نادرند، در ۱۰ سال بعد از اولین اسکن، به ازای هر ۱۰ هزار سی‌تی‌اسکن سر در کودکان زیر ۱۰ سال، حدود یک مورد اضافه سرطان خون و یک مورد اضافه تومور مغز برآورد شد [۴].
- در ۹ کشور اروپایی، نزدیک به یک میلیون نفر: برای هر ۱۰ هزار کودکی که امروز سی‌تی‌اسکن می‌شوند، انتظار می‌رود ۱ تا ۲ نفر در ۱۲ سال بعد به دلیل پرتو به سرطان‌های خون دچار شوند [۷]؛ برای سرطان مغز هم با بیشتر شدن پرتو، خطر بیشتر شد [۶].
یعنی خطر واقعی است ولی کوچک. اگر آزمون واقعاً لازم باشد، فایده آن برای کودک بیشتر از این خطر کوچک است؛ مهم این است که سی‌تی‌اسکن بی‌دلیل یا تکراری انجام نشود، دوز پرتو برای اندازه کودک تنظیم شود و اگر آزمونی بدون پرتو به همان اندازه مفید است، آن انتخاب شود [۱، ۴، ۷].
ماموگرافی و عکس ساده
عکس‌های ساده رادیولوژی، مثل عکس قفسه سینه، و ماموگرافی پرتوی نسبتاً کمی دارند [۱]. برآورد می‌شود یک ماموگرافی در ۴۰ سالگی، از هر ۱۰۰ هزار زن، برای حدود یک نفر به سرطان کشنده سینه بینجامد [۱۰]. در مقابل، ماموگرافی سالانه از ۴۰ تا ۷۴ سالگی، به ازای هر مرگی که ممکن است پرتو ایجاد کند، حدود ۶۰ مرگ از سرطان سینه را با تشخیص زودهنگام پیشگیری می‌کند [۹]. برای همین ترس از پرتو نباید مانع ماموگرافی به‌موقع شود؛ ببینید ماموگرافی را از چه سنی باید انجام داد؟
MRI، سونوگرافی و پت اسکن
MRI با آهنربای قوی و امواج رادیویی تصویر می‌گیرد و هیچ پرتوی یونیزانی ندارد [۱۱]. سونوگرافی با امواج صوتی کار می‌کند و آن هم پرتوی یونیزان ندارد [۱۲]. سازمان غذا و داروی آمریکا توصیه می‌کند در صورت مناسب بودن، این آزمون‌ها به‌جای آزمون‌های پرتودار در نظر گرفته شوند [۱۲]؛ ولی همیشه همان اطلاعات را نمی‌دهند، مثلاً MRI بافت نرم را بهتر و سی‌تی‌اسکن معمولاً استخوان را بهتر نشان می‌دهد [۱۱]. انتخاب آزمون مناسب با پزشک است.
پت اسکن که معمولاً همراه سی‌تی‌اسکن انجام می‌شود، پرتوی بیشتری دارد [۱]؛ دلیل و کاربرد آن در پت اسکن چیست و چه کاربردی در سرطان دارد؟ آمده است.
چه کنم؟ پیش از سی‌تی‌اسکن این سه سؤال را بپرسید
اگر پزشک سی‌تی‌اسکن یا عکس توصیه کرده، به خاطر نگرانی از سرطان آن را عقب نیندازید؛ وقتی آزمون برای بررسی علائم یا بیماری جدی لازم است، فایده آن بسیار بیشتر از خطرش است [۱]. می‌توانید این سه سؤال را بپرسید [۱]:
- چرا این آزمون لازم است؟
- آیا نتیجه آن تصمیم درمان را تغییر می‌دهد؟
- آیا آزمون دیگری بدون پرتو هست که به همان اندازه مفید باشد؟
اگر به‌تازگی جای دیگری سی‌تی‌اسکن داده‌اید، تصویر و گزارش آن را همراه ببرید تا آزمون بی‌دلیل تکرار نشود. اگر ممکن است باردار باشید، حتماً به پزشک و کارشناس رادیولوژی بگویید [۱].
پرسش‌های متداول
چند سی‌تی‌اسکن در سال بی‌خطر است؟
بیمار سرطانی هستم و مرتب سی‌تی‌اسکن می‌شوم؛ نگران باشم؟
سی‌تی‌اسکن در بارداری خطر دارد؟
عکس ساده قفسه سینه یا استخوان خطر دارد؟
سی‌تی‌اسکن تمام بدن برای چکاپ خوب است؟
سی‌تی‌اسکن تمام بدن ۱۰ تا ۲۰ میلی‌سیورت پرتو دارد، یعنی بیش از ۳ برابر پرتوی طبیعی یک سال [۱]. سازمان غذا و داروی آمریکا هشدار می‌دهد که اسکن بدون دلیل روشن ممکن است چیزهای بی‌خطری پیدا کند که به آزمون‌های بیشتر و گاهی تهاجمی می‌انجامد [۲]. برای غربالگری، آزمون‌هایی را انجام دهید که برای سن و شرایط شما توصیه شده است: غربالگری سرطان.
آیا ماموگرافی سالانه خطرناک نیست؟
در یک بررسی، ماموگرافی سالانه از ۴۰ تا ۷۴ سالگی، به ازای هر مرگی که ممکن است پرتو ایجاد کند، حدود ۶۰ مرگ از سرطان سینه را پیشگیری کرد؛ خطر پرتو در زنانی که از ۵۰ سالگی و هر ۲ سال یک بار ماموگرافی می‌شوند، ۵ برابر کمتر بود [۹]. زمان شروع و فاصله را با پزشک تعیین کنید: ماموگرافی را از چه سنی باید انجام داد؟
نکات برای پزشکان (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
دوزها. FDA (میانگین دوز مؤثر، بر پایه McCollough ۲۰۱۵): رادیوگرافی قفسه سینه PA ۰٫۰۲، ستون فقرات کمری ۱٫۵، CT سر ۲، CT قفسه سینه ۷، CT شکم ۸، CT کلسیم کرونر ۳ و CT آنژیوگرافی کرونر ۱۶ میلی‌سیورت؛ دوز واقعی ممکن است ۲ تا ۳ برابر بیشتر یا کمتر باشد. برآورد FDA برای CT با ۱۰ میلی‌سیورت: افزایش احتمال سرطان کشنده حدود ۱ در ۲۰۰۰ بر پایه مدل خطی بدون آستانه [۲]. NCI: CT کم‌دوز ریه ۱٫۵، CT معمولی قفسه سینه ۶٫۱، CT کولونوگرافی و CT شکم و لگن حدود ۶، CT تمام بدن ۱۰ تا ۲۰ و PSMA PET/CT ۴ تا ۲۳ میلی‌سیورت؛ زمینه طبیعی حدود ۳ میلی‌سیورت در سال [۱]. Smith-Bindman ۲۰۰۹ (۱۱۱۹ بیمار بزرگسال در ۴ مرکز): میانه دوز مؤثر از ۲ میلی‌سیورت (CT سر روتین) تا ۳۱ میلی‌سیورت (CT چندفازی شکم و لگن)، با تفاوت میانگین ۱۳ برابری بین بیشترین و کمترین دوز هر نوع آزمون؛ LAR سرطان از CT آنژیوگرافی کرونر در ۴۰ سالگی ۱ در ۲۷۰ زن (۱ در ۶۰۰ مرد) و از CT سر روتین ۱ در ۸۱۰۰ زن (۱ در ۱۱٬۰۸۰ مرد)؛ در ۲۰ سالگی تقریباً دو برابر و در ۶۰ سالگی حدود ۵۰٪ کمتر [۳].
کوهورت‌های کودکان و جوانان. Pearce (Lancet ۲۰۱۲؛ بریتانیا، CT پیش از ۲۲ سالگی در ۱۹۸۵ تا ۲۰۰۲؛ ۷۴ لوسمی در ۱۷۸٬۶۰۴ نفر و ۱۳۵ تومور مغز در ۱۷۶٬۵۸۷ نفر): ERR به ازای هر mGy برای لوسمی ۰٫۰۳۶ (۰٫۰۰۵ تا ۰٫۱۲۰) و تومور مغز ۰٫۰۲۳ (۰٫۰۱۰ تا ۰٫۰۴۹)؛ RR لوسمی با دوز تجمعی مغز استخوان ۳۰ mGy یا بیشتر ۳٫۱۸ (۱٫۴۶ تا ۶٫۹۴) و تومور مغز با ۵۰ تا ۷۴ mGy ۲٫۸۲ (۱٫۳۳ تا ۶٫۰۳) در برابر کمتر از ۵ mGy؛ یک مورد اضافه لوسمی و یک تومور مغز به ازای ۱۰٬۰۰۰ CT سر در زیر ۱۰ سالگی طی ۱۰ سال [۴]. Mathews (BMJ ۲۰۱۳؛ ۶۸۰٬۲۱۱ نفر مواجهه‌یافته در کوهورت ۱۰٫۹ میلیونی استرالیا): IRR کل سرطان‌ها ۱٫۲۴ (۱٫۲۰ تا ۱٫۲۹)، افزایش ۰٫۱۶ به ازای هر CT اضافه؛ ۶۰۸ سرطان اضافه؛ بروز اضافه مطلق ۹٫۳۸ در ۱۰۰٬۰۰۰ نفر-سال؛ میانگین دوز مؤثر هر اسکن ۴٫۵ میلی‌سیورت [۵]. EPI-CT (۹ کشور اروپایی): سرطان مغز در ۶۵۸٬۷۵۲ نفر (۱۶۵ مورد)، ERR به ازای ۱۰۰ mGy دوز مغز ۱٫۲۷ (۰٫۵۱ تا ۲٫۶۹) [۶]؛ بدخیمی‌های خونی در ۹۴۸٬۱۷۴ نفر (۷۹۰ مورد)، ERR به ازای ۱۰۰ mGy دوز مغز استخوان ۱٫۹۶ (۱٫۱۰ تا ۳٫۱۲)؛ با میانگین دوز امروزی ۸ mGy، ۱ تا ۲ مورد منتسب به پرتو به ازای هر ۱۰٬۰۰۰ کودک طی ۱۲ سال [۷]. برای کاهش اثر علیت معکوس، پیگیری با دوره تأخیر ۲ تا ۵ ساله شروع شد و تحلیل‌های حساسیت (تأخیر بیشتر، حذف سرطان‌های احتمالاً گزارش‌نشده قبلی) نتایج را تغییر نداد [۴، ۶].
برآورد جمعیتی. Smith-Bindman (JAMA Intern Med ۲۰۲۵؛ مدل BEIR VII): ۹۳ میلیون CT در ۶۱٫۵ میلیون بیمار آمریکایی در ۲۰۲۳ ممکن است حدود ۱۰۳٬۰۰۰ سرطان در طول عمر ایجاد کند (۹۱٪ در بزرگسالان؛ بیشترین سهم از CT شکم و لگن)؛ اگر الگوی فعلی ادامه یابد، تا ۵٪ تشخیص‌های سالانه سرطان. این یک پیش‌بینی مدل‌محور است، نه مشاهده مستقیم [۸].
ماموگرافی. Hendrick (Radiology ۲۰۱۰): دوز میانگین غده‌ای ماموگرافی دیجیتال دو نما ۳٫۷ mGy؛ LAR سرطان کشنده سینه ۱٫۳ در ۱۰۰٬۰۰۰ زن ۴۰ ساله [۱۰]. Miglioretti (Ann Intern Med ۲۰۱۶): غربالگری سالانه ۴۰ تا ۷۴ سالگی در ۱۰۰٬۰۰۰ زن، ۱۲۵ سرطان سینه ناشی از پرتو (۸۸ تا ۱۷۸) و ۱۶ مرگ (۱۱ تا ۲۳) در برابر ۹۶۸ مرگ پیشگیری‌شده؛ در زنان با سینه بزرگ که نماهای اضافی لازم دارند (۸٪) ۲۶۶ سرطان و ۳۵ مرگ؛ غربالگری دوسالانه از ۵۰ سالگی خطر را ۵ برابر کمتر کرد [۹].
عملی. توجیه هر آزمون (آیا نتیجه، مدیریت را تغییر می‌دهد؟)، پروتکل‌های متناسب با اندازه بیمار به‌ویژه در کودکان، و در نظر گرفتن سونوگرافی یا MRI در صورت مناسب بودن؛ اصل ALARA [۱، ۱۲].
منابع علمی
۱۲ منبعنمایش همه منابعبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰
- ۱۱
- ۱۲
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/do-ct-scans-cause-cancer/