واژه‌نامه سرطان
تعریف ساده و دقیق اصطلاحات پزشکی که در صفحات سایت به کار رفته‌اند. در متن صفحات، روی واژه‌های نقطه‌چین بزنید تا تعریف آن‌ها نمایش داده شود.
آ
- آدنوکارسینوم Adenocarcinoma
- نوعی کارسینوم که از سلول‌های غده‌ای (ترشح‌کننده) شروع می‌شود؛ شایع در ریه، معده، روده، پانکراس و پروستات.
- آنتی‌بادی دوویژه Bispecific antibody
- آنتی‌بادی‌ای که هم‌زمان به دو هدف متفاوت می‌چسبد؛ مثلاً یک سر به سلول سرطانی و سر دیگر به سلول T تا سلول ایمنی را به تومور نزدیک کند.
- آنتی‌بادی کونژوگه با دارو Antibody-drug conjugate (ADC)
- دارویی متشکل از یک آنتی‌بادی که به هدف ویژه‌ای روی سلول سرطانی می‌چسبد و یک داروی شیمی‌درمانی قوی که به آن متصل است؛ دارو را مستقیم به سلول سرطانی می‌رساند. بیشتر بخوانید
- آنتی‌بادی مونوکلونال Monoclonal antibody
- پروتئین ساخته‌شده در آزمایشگاه که مانند آنتی‌بادی طبیعی به یک هدف مشخص (مثلاً HER2 یا CD20) می‌چسبد. نام بیشتر این داروها به «ماب» ختم می‌شود.
- آنتی‌ژن Antigen
- هر ماده‌ای (اغلب پروتئین) که دستگاه ایمنی آن را شناسایی می‌کند و می‌تواند علیه آن پاسخ ایمنی ایجاد کند.
- آندوسکوپی Endoscopy
- بررسی داخل بدن (مانند مری، معده یا روده) با لوله‌ای باریک و انعطاف‌پذیر دارای دوربین و نور؛ امکان نمونه‌برداری را هم فراهم می‌کند.
ا
- انکولوژیست Oncologist
- پزشک متخصص تشخیص و درمان سرطان. انکولوژیست داخلی درمان دارویی، انکولوژیست پرتودرمانی پرتودرمانی و جراح انکولوژی جراحی سرطان را انجام می‌دهد.
- ایمنی‌درمانی Immunotherapy
- درمانی که به دستگاه ایمنی بدن کمک می‌کند سلول‌های سرطانی را بهتر شناسایی و نابود کند؛ مانند مهارکننده‌های ایست بازرسی ایمنی، سلول‌درمانی CAR-T و واکسن‌های درمانی.
- ایمونوهیستوشیمی Immunohistochemistry (IHC)
- روش رنگ‌آمیزی بافت با آنتی‌بادی‌های ویژه برای نشان دادن وجود پروتئین‌هایی مانند HER2، گیرنده‌های هورمونی یا PD-L1 روی سلول‌های تومور.
ب
- بدخیم Malignant
- سرطانی؛ توده‌ای که می‌تواند به بافت‌های اطراف حمله کند و از راه خون یا لنف به نقاط دیگر بدن گسترش یابد.
- براکی‌تراپی Brachytherapy
- پرتودرمانی داخلی که در آن منبع پرتوزا درون یا نزدیک تومور قرار داده می‌شود؛ مثلاً در سرطان دهانه رحم یا پروستات.
- بقای ۵ ساله Five-year survival
- درصد بیمارانی که ۵ سال پس از تشخیص یا شروع درمان زنده هستند. این عدد میانگین گروهی است و سرنوشت یک فرد را پیش‌بینی نمی‌کند.
- بقای بدون بیماری Disease-free survival (DFS)
- مدت زمانی پس از درمان قطعی (مانند جراحی) که بیمار زنده است و هیچ نشانه‌ای از بازگشت سرطان ندارد.
- بقای بدون پیشرفت Progression-free survival (PFS)
- مدت زمانی که بیمار در طول یا پس از درمان زنده است و بیماری‌اش بدتر نشده (پیشرفت نکرده) است. معیاری رایج برای سنجش اثر درمان در کارآزمایی‌ها.
- بقای بدون رویداد Event-free survival (EFS)
- مدت زمانی که بیمار بدون رخ دادن یک «رویداد» از پیش تعریف‌شده (مانند پیشرفت بیماری، عود، ناتوانی در انجام جراحی یا مرگ) سپری می‌کند. معمولاً در کارآزمایی‌های درمان پیش و پس از جراحی به کار می‌رود.
- بقای کلی Overall survival (OS)
- مدت زمانی که بیماران از شروع درمان یا تشخیص زنده می‌مانند، صرف‌نظر از علت مرگ. مهم‌ترین و قابل‌اعتمادترین معیار سود یک درمان در کارآزمایی‌های بالینی است.
- بهبودی کامل Complete remission
- وضعیتی که در آن نشانه‌ها و علائم سرطان پس از درمان از بین رفته‌اند. اصطلاحی رایج در سرطان‌های خون؛ بهبودی ممکن است پایدار بماند یا بیماری بعداً عود کند.
- بیوپسی Biopsy
- برداشتن قطعه کوچکی از بافت یا سلول‌ها (با سوزن، آندوسکوپی یا جراحی) برای بررسی زیر میکروسکوپ. تنها راه قطعی برای تشخیص بیشتر سرطان‌ها است.
- بیوپسی مایع Liquid biopsy
- آزمایش خون (یا مایعات دیگر بدن) برای یافتن قطعات DNA یا سلول‌های سرطانی آزادشده از تومور، بدون نیاز به نمونه‌برداری از بافت. بیشتر بخوانید
پ
- پاپ اسمیر Pap test
- برداشتن نمونه سلول از دهانه رحم و بررسی آن زیر میکروسکوپ برای یافتن تغییرات پیش‌سرطانی یا سرطانی. بیشتر بخوانید
- پاتولوژی Pathology
- بررسی بافت یا سلول‌ها زیر میکروسکوپ توسط پاتولوژیست برای تعیین نوع، درجه و ویژگی‌های سرطان. گزارش پاتولوژی پایه تصمیم‌گیری درمانی است.
- پاسخ عینی Objective response rate (ORR)
- درصد بیمارانی که تومورشان پس از درمان به میزان مشخصی کوچک شده (پاسخ نسبی) یا کاملاً ناپدید شده است (پاسخ کامل).
- پاسخ کامل Complete response
- ناپدید شدن همه نشانه‌های قابل‌اندازه‌گیری سرطان پس از درمان در آزمایش‌ها و تصویربرداری. به معنای قطعی بودن درمان نیست، زیرا ممکن است سلول‌های بسیار کم باقی مانده باشند.
- پاسخ کامل پاتولوژیک Pathologic complete response (pCR)
- نبود هیچ سلول سرطانی مهاجم در بافتی که پس از درمان پیش از جراحی برداشته شده است، به تشخیص پاتولوژیست. معمولاً با پیش‌آگهی بهتر همراه است.
- پایش فعال Active surveillance
- پیگیری منظم سرطان‌های کم‌خطر (مانند برخی سرطان‌های پروستات یا تیروئید) با آزمایش، تصویربرداری و نمونه‌برداری به جای درمان فوری؛ درمان فقط در صورت پیشرفت آغاز می‌شود.
- پت اسکن PET scan / PET-CT
- تصویربرداری با تزریق ماده کمی پرتوزا (مانند قند نشان‌دار) که بافت‌های پرفعالیت مانند تومور را روشن نشان می‌دهد؛ معمولاً همراه سی‌تی‌اسکن انجام می‌شود.
- پرتودرمانی Radiation therapy
- استفاده از پرتوهای پرانرژی (مانند اشعه ایکس یا پروتون) برای از بین بردن سلول‌های سرطانی یا کوچک کردن تومور؛ از بیرون بدن یا با منبع پرتوزای داخل بدن داده می‌شود.
- پلاسماسل Plasma cell
- نوعی گلبول سفید بالغ‌شده از لنفوسیت B که آنتی‌بادی می‌سازد. سرطان این سلول‌ها مولتیپل میلوما نام دارد. بیشتر بخوانید
- پولیپ Polyp
- برآمدگی کوچکی از بافت که از دیواره داخلی روده یا اندام‌های دیگر رشد می‌کند. بیشتر پولیپ‌ها خوش‌خیم‌اند، ولی برخی (آدنوم‌ها) ممکن است به سرطان تبدیل شوند و در کولونوسکوپی برداشته می‌شوند. بیشتر بخوانید
- پیش‌آگهی Prognosis
- برآورد سیر احتمالی بیماری و شانس بهبودی یا بقا، بر اساس نوع و مرحله سرطان، ویژگی‌های تومور و وضعیت کلی بیمار.
- پیشرفت بیماری Disease progression
- بزرگ‌تر شدن تومور، پیدایش ضایعه‌های جدید یا گسترش سرطان در طول درمان یا پس از آن.
- پیش‌سرطانی Precancerous
- تغییرات سلولی غیرطبیعی که هنوز سرطان نیستند ولی ممکن است با گذشت زمان به سرطان تبدیل شوند، مانند برخی پولیپ‌های روده یا ضایعات دهانه رحم. درمان آن‌ها از سرطان پیشگیری می‌کند.
- پیوند آلوژنیک Allogeneic transplant
- پیوند سلول‌های بنیادی از یک اهداکننده سازگار (خویشاوند یا غیرخویشاوند). سلول‌های ایمنی اهداکننده می‌توانند به سلول‌های سرطانی هم حمله کنند. بیشتر بخوانید
- پیوند اتولوگ Autologous transplant
- پیوند سلول‌های بنیادی که پیش‌تر از خود بیمار جمع‌آوری و ذخیره شده‌اند و پس از شیمی‌درمانی با دوز بالا به او بازگردانده می‌شوند. بیشتر بخوانید
- پیوند سلول‌های بنیادی Hematopoietic stem cell transplantation
- جایگزینی مغز استخوان آسیب‌دیده با سلول‌های بنیادی خون‌ساز سالم، معمولاً پس از شیمی‌درمانی با دوز بالا؛ در سرطان‌های خون مانند میلوما، لوسمی و لنفوم به کار می‌رود. بیشتر بخوانید
ت
- ترومبوسیتوپنی Thrombocytopenia
- کاهش تعداد پلاکت‌های خون که خطر کبودی و خون‌ریزی را بالا می‌برد؛ از عوارض شایع شیمی‌درمانی و برخی سرطان‌های خون.
- توالی‌یابی نسل جدید Next-generation sequencing (NGS)
- فناوری‌ای که می‌تواند هم‌زمان ده‌ها تا صدها ژن را در نمونه تومور یا خون بررسی کند تا جهش‌های قابل‌هدف‌گیری با درمان پیدا شوند.
- تومور اولیه Primary tumor
- توموری که سرطان نخستین بار در آن عضو شکل گرفته است. حتی اگر سرطان به عضو دیگری برود، نام آن بر اساس تومور اولیه تعیین می‌شود؛ مثلاً سرطان سینه‌ای که به استخوان رفته، همچنان سرطان سینه است.
- تومور جامد Solid tumor
- توده‌ای غیرطبیعی از بافت که در یک عضو (مانند ریه، سینه یا معده) تشکیل می‌شود؛ در برابر سرطان‌های خون مانند لوسمی که توده جامد ندارند.
- تومور مارکر Tumor marker
- ماده‌ای (اغلب پروتئین) در خون که تومور یا بدن در پاسخ به آن تولید می‌کند، مانند PSA، CEA یا CA-125. بیشتر برای پیگیری درمان کاربرد دارد و به‌تنهایی برای تشخیص سرطان کافی نیست.
ج
- جراحی حفظ سینه Breast-conserving surgery
- جراحی برداشتن تومور همراه با حاشیه‌ای از بافت سالم با حفظ بقیه سینه؛ معمولاً پس از آن پرتودرمانی انجام می‌شود. بیشتر بخوانید
- جهش Mutation
- تغییر در توالی DNA یک ژن. جهش‌ها می‌توانند ارثی باشند یا در طول زندگی در سلول‌های تومور ایجاد شوند و برخی از آن‌ها هدف داروهای خاص‌اند.
- جهش BRCA BRCA1/BRCA2 mutation
- تغییر ارثی یا اکتسابی در ژن‌های BRCA1 یا BRCA2 که در ترمیم DNA نقش دارند. جهش ارثی آن‌ها خطر سرطان سینه، تخمدان، پروستات و پانکراس را افزایش می‌دهد.
ح
- حداقل بیماری باقیمانده Minimal (measurable) residual disease (MRD)
- مقدار بسیار کمی از سلول‌های سرطانی که پس از درمان در بدن باقی می‌مانند و با آزمایش‌های معمول دیده نمی‌شوند، ولی با روش‌های بسیار حساس قابل شناسایی‌اند. «MRD منفی» یعنی چنین سلول‌هایی یافت نشد.
- حساس به هورمون Hormone-sensitive
- سرطانی (مانند سرطان پروستات) که رشد آن هنوز به هورمون‌ها وابسته است و به درمان‌های کاهنده یا مهارکننده هورمون پاسخ می‌دهد. بیشتر بخوانید
- حفظ عضو Organ preservation
- راهبردهای درمانی که هدفشان کنترل سرطان بدون برداشتن عضو درگیر (مانند رکتوم، مثانه یا حنجره) است تا عملکرد و کیفیت زندگی حفظ شود. بیشتر بخوانید
خ
- خط اول First-line therapy
- نخستین درمانی که برای یک بیماری (مثلاً سرطان پیشرفته) داده می‌شود. اگر بیماری پیشرفت کند، درمان‌های بعدی خط دوم، سوم و ... نامیده می‌شوند.
- خوش‌خیم Benign
- توده یا توموری که سرطانی نیست: به بافت‌های اطراف حمله نمی‌کند و به بخش‌های دیگر بدن گسترش نمی‌یابد، هرچند گاهی به دلیل اندازه یا محل نیاز به درمان دارد.
د
- دارونما Placebo
- ماده یا درمان بی‌اثری که شبیه داروی واقعی است و در کارآزمایی‌ها برای مقایسه به گروه کنترل داده می‌شود. در سرطان، دارونما معمولاً به همراه درمان استاندارد داده می‌شود نه به‌جای آن.
- درجه تومور Tumor grade
- میزان غیرطبیعی بودن سلول‌های سرطانی زیر میکروسکوپ. درجه بالاتر معمولاً یعنی تومور سریع‌تر رشد می‌کند و تهاجمی‌تر است. درجه با مرحله (میزان گسترش) فرق دارد.
- درمان پیرامون جراحی Perioperative therapy
- درمانی که هم پیش و هم پس از جراحی داده می‌شود؛ یعنی ترکیبی از درمان پیش از جراحی و درمان کمکی.
- درمان پیش از جراحی Neoadjuvant therapy
- درمانی که پیش از جراحی داده می‌شود تا تومور کوچک‌تر شود، جراحی آسان‌تر یا محدودتر شود و پاسخ تومور به دارو سنجیده شود.
- درمان رادیولیگاندی Radioligand therapy
- درمانی که یک ماده پرتوزا را به مولکولی متصل می‌کند که به‌طور ویژه به سلول‌های سرطانی می‌چسبد (مانند لوتسیوم-۱۷۷-PSMA در سرطان پروستات) تا پرتو مستقیم به تومور برسد. بیشتر بخوانید
- درمان کمکی Adjuvant therapy
- درمانی (مانند شیمی‌درمانی، پرتودرمانی، هورمون‌درمانی یا ایمنی‌درمانی) که پس از درمان اصلی، معمولاً جراحی، داده می‌شود تا خطر بازگشت سرطان کاهش یابد.
- درمان نگهدارنده Maintenance therapy
- درمانی که پس از پاسخ به درمان اولیه ادامه داده می‌شود تا بیماری مدت بیشتری کنترل بماند و از عود یا پیشرفت جلوگیری شود.
- درمان هدفمند Targeted therapy
- داروهایی که به‌طور ویژه مولکول‌ها یا جهش‌هایی را هدف می‌گیرند که سلول سرطانی برای رشد به آن‌ها وابسته است. معمولاً پیش از تجویز، وجود هدف در تومور آزمایش می‌شود.
- دوسوکور Double-blind
- طراحی کارآزمایی که در آن نه بیماران و نه پژوهشگران نمی‌دانند هر فرد کدام درمان را دریافت می‌کند، تا نتایج تحت تأثیر انتظارات قرار نگیرد.
ر
- رادیوسرجری Stereotactic radiosurgery / SBRT
- نوعی پرتودرمانی بسیار دقیق که دوز بالایی از پرتو را در یک یا چند جلسه به تومور کوچکی می‌رساند و بافت سالم اطراف را تا حد زیادی حفظ می‌کند. با وجود نامش، جراحی نیست.
ژ
- ژرم‌لاین Germline
- مربوط به تغییرات ژنتیکی که از والدین به ارث رسیده و در همه سلول‌های بدن وجود دارد و می‌تواند به فرزندان منتقل شود.
س
- سارکوم Sarcoma
- سرطانی که از بافت‌های همبند مانند استخوان، غضروف، چربی، عضله یا رگ‌ها منشأ می‌گیرد. نسبت به کارسینوم‌ها بسیار نادرتر است.
- سرطان مهاجم Invasive cancer
- سرطانی که از لایه اولیه خود فراتر رفته و به بافت‌های اطراف نفوذ کرده است و می‌تواند گسترش یابد.
- سلول‌درمانی Cell therapy
- درمانی که در آن سلول‌های زنده (اغلب سلول‌های ایمنی تغییریافته مانند CAR-T) به بیمار تزریق می‌شوند تا با سرطان مبارزه کنند.
- سمیت Toxicity
- عوارض ناخواسته یک درمان بر بافت‌های سالم. شدت آن معمولاً با درجه ۱ (خفیف) تا ۵ (مرگ) گزارش می‌شود.
- سندرم آزادسازی سیتوکین Cytokine release syndrome (CRS)
- واکنش التهابی ناشی از آزاد شدن مقدار زیاد مواد پیام‌رسان ایمنی پس از درمان‌هایی مانند CAR-T یا آنتی‌بادی‌های دوویژه؛ با تب، افت فشار خون و تنگی نفس همراه است و نیاز به مراقبت فوری دارد.
- سندرم لینچ Lynch syndrome
- شایع‌ترین سندرم ارثی سرطان روده بزرگ که ناشی از جهش ارثی در ژن‌های ترمیم DNA است و خطر سرطان روده، رحم، تخمدان و برخی سرطان‌های دیگر را افزایش می‌دهد. بیشتر بخوانید
- سوماتیک Somatic
- مربوط به جهش‌هایی که در طول زندگی فقط در سلول‌های تومور ایجاد می‌شوند و ارثی نیستند و به فرزندان منتقل نمی‌شوند.
- سونوگرافی Ultrasound
- تصویربرداری با امواج صوتی (بدون پرتو) برای بررسی اندام‌هایی مانند کبد، تیروئید، سینه و تخمدان؛ در هدایت نمونه‌برداری هم به کار می‌رود.
- سه‌گانه منفی Triple-negative breast cancer
- نوعی سرطان سینه که نه گیرنده استروژن و پروژسترون دارد و نه HER2 بیش از حد بیان می‌کند؛ بنابراین به هورمون‌درمانی و داروهای ضد HER2 پاسخ نمی‌دهد. بیشتر بخوانید
- سی‌تی‌اسکن CT scan
- تصویربرداری با اشعه ایکس و رایانه که تصاویر مقطعی دقیقی از درون بدن تهیه می‌کند و در تشخیص، مرحله‌بندی و پیگیری سرطان به کار می‌رود.
- سی‌تی‌اسکن کم‌دوز Low-dose CT
- نوعی سی‌تی‌اسکن قفسه سینه با مقدار پرتو بسیار کمتر که برای غربالگری سرطان ریه در افراد پرخطر (سیگاری‌های فعلی یا سابق با سابقه مصرف زیاد) استفاده می‌شود. بیشتر بخوانید
- سیروز Cirrhosis
- زخم و سفت شدن گسترده و طولانی‌مدت بافت کبد (به دلایلی مانند هپاتیت B یا C، الکل یا کبد چرب) که خطر سرطان کبد را به‌شدت بالا می‌برد. بیشتر بخوانید
- سیستوسکوپی Cystoscopy
- بررسی داخل مثانه و مجرای ادرار با لوله باریک دارای دوربین؛ روش اصلی تشخیص و پیگیری سرطان مثانه. بیشتر بخوانید
ش
- شیمی‌پرتودرمانی Chemoradiotherapy
- انجام هم‌زمان شیمی‌درمانی و پرتودرمانی؛ شیمی‌درمانی سلول‌های سرطانی را به پرتو حساس‌تر می‌کند.
- شیمی‌درمانی Chemotherapy
- درمان با داروهایی که سلول‌های در حال تقسیم سریع، از جمله سلول‌های سرطانی، را از بین می‌برند. ممکن است به سلول‌های سالم سریع‌تقسیم (مو، مخاط، مغز استخوان) هم آسیب بزند.
- شیمی‌درمانی بر پایه پلاتین Platinum-based chemotherapy
- شیمی‌درمانی با داروهای حاوی پلاتین مانند سیس‌پلاتین، کربوپلاتین و اگزالی‌پلاتین که به DNA سلول سرطانی آسیب می‌زنند.
ع
- عود Recurrence / relapse
- بازگشت سرطان پس از دوره‌ای که بیماری با درمان از بین رفته یا قابل شناسایی نبوده است. عود می‌تواند در همان محل (موضعی) یا در نقاط دیگر بدن رخ دهد.
غ
- غدد لنفاوی Lymph nodes
- ساختارهای کوچک لوبیایی شکل در سراسر بدن که بخشی از دستگاه ایمنی‌اند. سرطان اغلب ابتدا به غدد لنفاوی نزدیک گسترش می‌یابد و بررسی آن‌ها در مرحله‌بندی مهم است.
- غده نگهبان Sentinel lymph node
- نخستین غده لنفاوی که تخلیه لنفاوی تومور به آن می‌رسد. بیوپسی آن نشان می‌دهد آیا سرطان به غدد لنفاوی رسیده و گاهی از برداشتن گسترده غدد جلوگیری می‌کند.
- غربالگری Screening
- انجام آزمایش برای یافتن سرطان یا ضایعه پیش‌سرطانی در افرادی که هیچ علامتی ندارند، تا بیماری در مراحل اولیه و قابل درمان‌تر پیدا شود. بیشتر بخوانید
ف
- فاز ۱ Phase 1 trial
- نخستین مرحله آزمایش یک داروی جدید روی انسان، معمولاً با تعداد کمی بیمار، برای یافتن دوز مناسب و بررسی ایمنی.
- فاز ۲ Phase 2 trial
- مرحله‌ای از کارآزمایی که بررسی می‌کند آیا دارو روی نوع خاصی از سرطان اثر دارد و عوارض آن را دقیق‌تر می‌سنجد.
- فاز ۳ Phase 3 trial
- کارآزمایی بزرگ، معمولاً تصادفی، که درمان جدید را با درمان استاندارد مقایسه می‌کند. نتایج آن اغلب پایه تأیید دارو و تغییر رهنمودهای درمانی است.
- فاصله اطمینان Confidence interval (CI)
- محدوده‌ای از اعداد که مقدار واقعی یک نتیجه (مثلاً نسبت خطر) با احتمال مشخصی (معمولاً ۹۵٪) در آن قرار دارد. هرچه باریک‌تر باشد، نتیجه دقیق‌تر است.
ک
- کارآزمایی بالینی Clinical trial
- پژوهشی روی داوطلبان انسانی برای سنجش ایمنی و اثربخشی یک درمان، آزمایش یا روش جدید. همه درمان‌های استاندارد امروز ابتدا در کارآزمایی‌ها آزموده شده‌اند.
- کارآزمایی تصادفی Randomized controlled trial
- کارآزمایی‌ای که شرکت‌کنندگان در آن به‌طور تصادفی (مانند قرعه‌کشی) به گروه درمان جدید یا گروه مقایسه تقسیم می‌شوند؛ معتبرترین روش برای مقایسه درمان‌ها.
- کارسینوم Carcinoma
- سرطانی که از سلول‌های پوشاننده سطح اندام‌ها و غدد (سلول‌های اپیتلیال) منشأ می‌گیرد. شایع‌ترین نوع سرطان‌ها، مانند بیشتر سرطان‌های سینه، ریه، روده و پروستات.
- کارسینوم درجا Carcinoma in situ
- سلول‌های سرطانی که فقط در لایه‌ای که در آن پدید آمده‌اند باقی مانده و به بافت‌های عمقی‌تر حمله نکرده‌اند. نمونه آن کارسینوم مجرایی درجا (DCIS) در سینه است. بیشتر بخوانید
- کارسینوم سلول سنگفرشی Squamous cell carcinoma
- نوعی کارسینوم که از سلول‌های نازک و پهن پوشاننده پوست، دهان، گلو، مری، ریه یا دهانه رحم منشأ می‌گیرد.
- کارسینوم هپاتوسلولار Hepatocellular carcinoma (HCC)
- شایع‌ترین نوع سرطان اولیه کبد که از سلول‌های اصلی کبد (هپاتوسیت‌ها) شروع می‌شود و بیشتر در زمینه سیروز یا هپاتیت مزمن رخ می‌دهد. بیشتر بخوانید
- کم‌خونی Anemia
- کاهش گلبول‌های قرمز یا هموگلوبین خون که باعث خستگی، رنگ‌پریدگی و تنگی نفس می‌شود؛ ممکن است ناشی از خود سرطان یا درمان آن باشد.
- کولونوسکوپی Colonoscopy
- بررسی داخل روده بزرگ با لوله‌ای انعطاف‌پذیر دارای دوربین. پزشک می‌تواند هم‌زمان پولیپ‌ها را بردارد یا نمونه‌برداری کند. بیشتر بخوانید
- کیفیت زندگی Quality of life
- میزان رضایت و توانایی فرد در زندگی روزمره از نظر جسمی، روانی و اجتماعی؛ در کارآزمایی‌های سرطان در کنار بقا سنجیده می‌شود.
گ
- گلیوبلاستوما Glioblastoma
- تهاجمی‌ترین نوع گلیوم (درجه ۴) و شایع‌ترین تومور بدخیم اولیه مغز در بزرگسالان. بیشتر بخوانید
- گلیوم Glioma
- تومورهایی که از سلول‌های پشتیبان بافت مغز و نخاع (سلول‌های گلیال) منشأ می‌گیرند و از کندرشد تا بسیار تهاجمی متغیرند. بیشتر بخوانید
- گیرنده هورمونی Hormone receptor
- پروتئین‌هایی در سلول‌های سرطان سینه که به استروژن یا پروژسترون پاسخ می‌دهند. سرطان «گیرنده هورمونی مثبت» معمولاً به هورمون‌درمانی پاسخ می‌دهد. بیشتر بخوانید
ل
- لنفوم Lymphoma
- سرطان لنفوسیت‌ها (نوعی گلبول سفید) که معمولاً در غدد لنفاوی، طحال یا مغز استخوان رشد می‌کند. دو گروه اصلی آن لنفوم هوچکین و غیرهوچکین است. بیشتر بخوانید
- لنفوم غیرهوچکین Non-Hodgkin lymphoma
- گروه بزرگی از لنفوم‌ها (بدون سلول رید-اشترنبرگ) که از لنفوسیت‌های B یا T منشأ می‌گیرند و می‌توانند کندرشد یا تهاجمی باشند. بیشتر بخوانید
- لنفوم هوچکین Hodgkin lymphoma
- نوعی لنفوم که با سلول‌های بزرگ ویژه‌ای به نام سلول‌های رید-اشترنبرگ شناخته می‌شود و اغلب در جوانان دیده می‌شود. بیشتر بیماران با درمان امروزی درمان می‌شوند. بیشتر بخوانید
- لوسمی Leukemia
- سرطان سلول‌های سازنده خون در مغز استخوان که باعث تولید بیش از حد گلبول‌های سفید غیرطبیعی می‌شود. انواع آن حاد یا مزمن و میلوئیدی یا لنفوئیدی هستند. بیشتر بخوانید
م
- ماستکتومی Mastectomy
- جراحی برداشتن کامل سینه برای درمان یا پیشگیری از سرطان سینه. بیشتر بخوانید
- ماموگرافی Mammography
- عکس‌برداری با اشعه ایکس کم‌دوز از سینه برای غربالگری یا تشخیص سرطان سینه. بیشتر بخوانید
- متاآنالیز Meta-analysis
- روش آماری که نتایج چند مطالعه مشابه را با هم ترکیب می‌کند تا به نتیجه‌ای دقیق‌تر و قابل‌اعتمادتر برسد.
- متاستاز Metastasis
- گسترش سلول‌های سرطانی از محل اولیه تومور به بخش‌های دیگر بدن (مانند کبد، ریه، استخوان یا مغز) از راه خون یا لنف. سرطانی که متاستاز داده را «متاستاتیک» یا مرحله ۴ می‌نامند.
- محرومیت از آندروژن Androgen deprivation therapy (ADT)
- هورمون‌درمانی سرطان پروستات که با دارو یا جراحی سطح هورمون‌های مردانه (آندروژن‌ها مانند تستوسترون) را به‌شدت کاهش می‌دهد. بیشتر بخوانید
- مراقبت تسکینی Palliative care
- مراقبتی که بر کاهش درد و علائم و بهبود کیفیت زندگی بیمار و خانواده تمرکز دارد. در هر مرحله‌ای از بیماری و همراه با درمان سرطان قابل ارائه است.
- مراقبت حمایتی Supportive care
- مراقبت‌هایی برای پیشگیری و کنترل عوارض سرطان و درمان آن (مانند تهوع، عفونت، کم‌خونی، درد و مشکلات تغذیه‌ای).
- مرحله‌بندی Staging
- تعیین میزان گسترش سرطان در بدن (اندازه تومور، درگیری غدد لنفاوی و متاستاز). مرحله معمولاً با اعداد ۰ تا ۴ بیان می‌شود و در انتخاب درمان و پیش‌آگهی نقش اصلی دارد.
- مشاوره ژنتیک Genetic counseling
- گفت‌وگو با متخصص ژنتیک برای ارزیابی خطر سرطان ارثی بر اساس سابقه خانوادگی، تصمیم‌گیری درباره آزمایش ژنتیک و تفسیر نتایج آن برای فرد و خانواده.
- مغز استخوان Bone marrow
- بافت نرم و اسفنجی درون استخوان‌ها که گلبول‌های قرمز، گلبول‌های سفید و پلاکت‌ها را می‌سازد.
- مقاوم به اختگی Castration-resistant prostate cancer
- سرطان پروستاتی که با وجود کاهش تستوسترون به سطح بسیار پایین (هورمون‌درمانی) همچنان رشد می‌کند. بیشتر بخوانید
- مقاوم به پلاتین Platinum-resistant
- سرطانی (به‌ویژه سرطان تخمدان) که در فاصله کوتاهی (معمولاً کمتر از ۶ ماه) پس از پایان شیمی‌درمانی بر پایه پلاتین بازمی‌گردد یا پیشرفت می‌کند. بیشتر بخوانید
- مقاوم به درمان Refractory
- سرطانی که به درمان پاسخ نمی‌دهد یا در طول درمان پیشرفت می‌کند.
- ملانوما Melanoma
- سرطان سلول‌های رنگدانه‌ساز پوست (ملانوسیت‌ها). کمتر از سایر سرطان‌های پوست رخ می‌دهد ولی اگر دیر تشخیص داده شود احتمال گسترش آن بیشتر است. بیشتر بخوانید
- موضعی پیشرفته Locally advanced
- سرطانی که از محل اولیه به بافت‌ها یا غدد لنفاوی اطراف گسترش یافته ولی به اندام‌های دوردست نرسیده است.
- موکوزیت Mucositis
- التهاب و زخم پوشش داخلی دهان و دستگاه گوارش که از عوارض شایع شیمی‌درمانی و پرتودرمانی سر و گردن است و می‌تواند خوردن و نوشیدن را دردناک کند.
- مولتیپل میلوما Multiple myeloma
- سرطان پلاسماسل‌ها (سلول‌های سازنده آنتی‌بادی) در مغز استخوان که می‌تواند به استخوان‌ها، کلیه‌ها و خون‌سازی آسیب بزند و پروتئین غیرطبیعی M تولید کند. بیشتر بخوانید
- مهارکننده ایست بازرسی ایمنی Immune checkpoint inhibitor
- داروهایی (مانند ضد PD-1، PD-L1 یا CTLA-4) که «ترمز» دستگاه ایمنی را برمی‌دارند تا سلول‌های T بتوانند به سلول‌های سرطانی حمله کنند.
- مهارکننده تیروزین‌کیناز Tyrosine kinase inhibitor (TKI)
- داروهای هدفمند معمولاً خوراکی که آنزیم‌های تیروزین‌کیناز را، که پیام رشد را در سلول منتقل می‌کنند، مهار می‌کنند؛ مانند داروهای ضد EGFR یا BCR-ABL.
- مهارکننده BTK BTK inhibitor
- داروهای خوراکی (مانند ایبروتینیب، آکالابروتینیب و زانوبروتینیب) که پیام‌رسانی لازم برای بقای لنفوسیت‌های B سرطانی را مهار می‌کنند؛ در لوسمی لنفوسیتی مزمن و برخی لنفوم‌ها کاربرد دارند.
- مهارکننده CDK4/6 CDK4/6 inhibitor
- داروهای خوراکی (مانند ریبوسیکلیب، پالبوسیکلیب و آبماسیکلیب) که چرخه تقسیم سلول را متوقف می‌کنند و همراه هورمون‌درمانی در سرطان سینه گیرنده هورمونی مثبت به کار می‌روند. بیشتر بخوانید
- مهارکننده PARP PARP inhibitor
- داروهای خوراکی (مانند اولاپاریب) که یکی از مسیرهای ترمیم DNA را مهار می‌کنند و به‌ویژه در تومورهای دارای جهش BRCA یا نقص ترمیم DNA مؤثرند.
- میانه Median
- عدد وسط وقتی داده‌ها به ترتیب چیده شوند. مثلاً میانه بقای ۲۰ ماه یعنی نیمی از بیماران کمتر و نیمی بیشتر از ۲۰ ماه زنده ماندند؛ بسیاری از بیماران بسیار بیشتر از میانه زندگی می‌کنند.
- میلومای خاموش Smoldering multiple myeloma
- مرحله‌ای پیش از میلوما فعال که پلاسماسل‌های غیرطبیعی وجود دارند ولی هنوز به اندام‌ها (استخوان، کلیه، خون) آسیب نزده‌اند. معمولاً پیگیری می‌شود و در موارد پرخطر ممکن است درمان شود. بیشتر بخوانید
ن
- نئوآنتی‌ژن Neoantigen
- پروتئین‌های جدیدی که فقط در سلول‌های سرطانی و در اثر جهش‌های آن‌ها ساخته می‌شوند و دستگاه ایمنی می‌تواند آن‌ها را بیگانه بشناسد. پایه واکسن‌های شخصی‌سازی‌شده سرطان هستند. بیشتر بخوانید
- نسبت خطر Hazard ratio (HR)
- عددی که خطر یک رویداد (مثل پیشرفت یا مرگ) را در دو گروه مقایسه می‌کند. HR برابر ۰٫۷۰ یعنی خطر در گروه درمان جدید در هر زمان حدود ۳۰٪ کمتر بوده است؛ HR برابر ۱ یعنی تفاوتی نیست.
- نشانگر زیستی Biomarker
- ویژگی قابل‌اندازه‌گیری در خون، بافت یا مایعات بدن (مانند یک جهش ژنی یا پروتئین) که نشان‌دهنده وجود بیماری، پیش‌آگهی یا احتمال پاسخ به یک درمان خاص است.
- نوتروپنی Neutropenia
- کاهش نوتروفیل‌ها (نوعی گلبول سفید مبارز با عفونت) که اغلب پس از شیمی‌درمانی رخ می‌دهد. تب در این وضعیت («نوتروپنی تب‌دار») اورژانس پزشکی است.
- نوروپاتی Peripheral neuropathy
- آسیب به اعصاب محیطی که با بی‌حسی، گزگز، سوزش یا درد در دست‌ها و پاها همراه است؛ از عوارض برخی داروهای شیمی‌درمانی مانند اگزالی‌پلاتین و تاکسان‌ها.
ه
- هپاتیت B Hepatitis B
- عفونت ویروسی کبد که در صورت مزمن شدن می‌تواند به سیروز و سرطان کبد منجر شود. با واکسن قابل پیشگیری است. بیشتر بخوانید
- هلیکوباکتر پیلوری Helicobacter pylori
- باکتری‌ای که در معده زندگی می‌کند و عفونت طولانی‌مدت با آن مهم‌ترین عامل خطر سرطان معده است. درمان عفونت می‌تواند خطر را کاهش دهد. بیشتر بخوانید
- هورمون‌درمانی Hormone therapy
- درمانی که تولید یا اثر هورمون‌هایی مانند استروژن یا تستوسترون را کاهش می‌دهد یا مهار می‌کند تا رشد سرطان‌های وابسته به هورمون (سینه، پروستات) کند شود.
ی
- ید رادیواکتیو Radioactive iodine therapy
- درمان خوراکی با ید پرتوزا که سلول‌های تیروئید جذب می‌کنند؛ پس از جراحی برخی سرطان‌های تیروئید برای از بین بردن بافت باقیمانده یا متاستازها به کار می‌رود. بیشتر بخوانید
A
- AFP Alpha-fetoprotein
- پروتئینی در خون که در برخی سرطان‌های کبد (کارسینوم هپاتوسلولار) و تومورهای سلول زایا بالا می‌رود. همراه با سونوگرافی در پایش کبد افراد پرخطر استفاده می‌شود. بیشتر بخوانید
- ALK Anaplastic lymphoma kinase
- ژنی که بازآرایی (ادغام) آن در درصد کمی از سرطان‌های ریه، اغلب در افراد غیرسیگاری، رخ می‌دهد و داروهای هدفمند مهارکننده ALK برای آن وجود دارد. بیشتر بخوانید
- ARPI Androgen receptor pathway inhibitor
- داروهای خوراکی (مانند آبیراترون، انزالوتامید، آپالوتامید و دارولوتامید) که مسیر گیرنده آندروژن را در سرطان پروستات قوی‌تر از هورمون‌درمانی معمول مهار می‌کنند. بیشتر بخوانید
B
- BRAF BRAF gene
- ژنی که جهش آن (به‌ویژه V600E) در بخشی از ملانوماها، سرطان‌های تیروئید، روده و ریه دیده می‌شود و با مهارکننده‌های BRAF و MEK قابل درمان است.
C
- CA-125 Cancer antigen 125
- تومور مارکری در خون که در بسیاری از سرطان‌های تخمدان بالا می‌رود و برای پیگیری درمان استفاده می‌شود. در بیماری‌های خوش‌خیم هم ممکن است بالا باشد و برای غربالگری توصیه نمی‌شود. بیشتر بخوانید
- CA19-9 Carbohydrate antigen 19-9
- تومور مارکری در خون که بیشتر در سرطان پانکراس و مجاری صفراوی برای پیگیری پاسخ به درمان به کار می‌رود. در انسداد صفراوی یا التهاب نیز بالا می‌رود. بیشتر بخوانید
- CAR-T Chimeric antigen receptor T-cell therapy
- نوعی سلول‌درمانی که در آن سلول‌های T خود بیمار در آزمایشگاه طوری تغییر ژنتیکی داده می‌شوند که سلول‌های سرطانی را شناسایی کنند و سپس به بدن بیمار بازگردانده می‌شوند.
- ctDNA Circulating tumor DNA
- قطعات کوچک DNA که از سلول‌های سرطانی وارد خون می‌شوند. اندازه‌گیری آن می‌تواند جهش‌های تومور، باقی ماندن بیماری پس از درمان یا عود زودهنگام را نشان دهد. بیشتر بخوانید
E
- EGFR Epidermal growth factor receptor
- گیرنده‌ای روی سطح سلول که رشد را تحریک می‌کند. جهش‌های آن در بخشی از سرطان‌های ریه غیرسلول‌کوچک دیده می‌شود و با داروهای خوراکی هدفمند درمان می‌شود. بیشتر بخوانید
F
- FIT Fecal immunochemical test
- آزمایش ساده مدفوع برای یافتن خون پنهان که در منزل نمونه‌گیری می‌شود و برای غربالگری سرطان روده بزرگ (معمولاً سالانه) به کار می‌رود. نتیجه مثبت باید با کولونوسکوپی پیگیری شود. بیشتر بخوانید
H
- HER2 Human epidermal growth factor receptor 2
- پروتئینی روی سطح سلول که رشد را تحریک می‌کند. در حدود یک‌پنجم سرطان‌های سینه و برخی سرطان‌های معده بیش از حد بیان می‌شود (HER2 مثبت) و هدف داروهای ضد HER2 است. بیشتر بخوانید
- HER2 کم‌بیان HER2-low
- گروهی از سرطان‌های سینه که مقدار کمی HER2 دارند (امتیاز ایمونوهیستوشیمی ۱+ یا ۲+ بدون تکثیر ژن). برخی آنتی‌بادی‌های کونژوگه با دارو در این گروه نیز مؤثرند. بیشتر بخوانید
- HPV Human papillomavirus
- ویروسی شایع که از راه تماس جنسی منتقل می‌شود. عفونت پایدار با انواع پرخطر آن علت تقریباً همه سرطان‌های دهانه رحم و بخشی از سرطان‌های گلو، مقعد و دستگاه تناسلی است. بیشتر بخوانید
I
- ICANS Immune effector cell-associated neurotoxicity syndrome
- عارضه عصبی پس از درمان‌هایی مانند CAR-T یا آنتی‌بادی‌های دوویژه که با گیجی، اختلال گفتار، لرزش یا تشنج بروز می‌کند و نیاز به ارزیابی فوری دارد.
K
- KRAS KRAS gene
- یکی از ژن‌های خانواده RAS که جهش آن از شایع‌ترین جهش‌ها در سرطان پانکراس، روده بزرگ و ریه است و تا همین اواخر هدف‌گیری آن با دارو بسیار دشوار بود.
M
- MGUS Monoclonal gammopathy of undetermined significance
- وجود مقدار کمی پروتئین مونوکلونال در خون بدون علامت یا آسیب به اندام‌ها. سرطان نیست ولی سالانه درصد کمی از افراد به میلوما یا بیماری مشابه پیشرفت می‌کنند و نیاز به پیگیری دارند. بیشتر بخوانید
- MRI Magnetic resonance imaging
- تصویربرداری با میدان مغناطیسی قوی و امواج رادیویی (بدون اشعه ایکس) که تصاویر بسیار دقیقی از بافت‌های نرم مانند مغز، کبد، لگن و سینه تهیه می‌کند.
- MSI/dMMR Microsatellite instability / mismatch repair deficiency
- وضعیتی که سیستم ترمیم خطاهای DNA در سلول تومور معیوب است و جهش‌های زیادی جمع می‌شود. این تومورها اغلب به ایمنی‌درمانی پاسخ بسیار خوبی می‌دهند. بیشتر بخوانید
P
- PD-1 Programmed cell death protein 1
- پروتئینی روی سلول‌های T که مانند ترمز عمل می‌کند. داروهای ضد PD-1 (مانند پمبرولیزوماب و نیولوماب) این ترمز را آزاد می‌کنند.
- PD-L1 Programmed death-ligand 1
- پروتئینی که برخی سلول‌های سرطانی برای خاموش کردن سلول‌های T بیان می‌کنند. میزان آن در بافت تومور گاهی برای پیش‌بینی سود ایمنی‌درمانی اندازه‌گیری می‌شود.
- PSA Prostate-specific antigen
- پروتئینی که غده پروستات می‌سازد و در خون اندازه‌گیری می‌شود. بالا بودن آن می‌تواند ناشی از سرطان، بزرگی خوش‌خیم یا التهاب پروستات باشد و برای غربالگری و پیگیری سرطان پروستات به کار می‌رود. بیشتر بخوانید
- PSMA Prostate-specific membrane antigen
- پروتئینی که به مقدار زیاد روی سطح بیشتر سلول‌های سرطان پروستات وجود دارد و هم در تصویربرداری PET و هم در درمان رادیولیگاندی هدف قرار می‌گیرد. بیشتر بخوانید
T
- TNM TNM staging system
- سیستم بین‌المللی مرحله‌بندی سرطان: T اندازه و گسترش تومور اولیه، N درگیری غدد لنفاوی و M وجود یا نبود متاستاز دوردست را نشان می‌دهد.
V
- VEGF Vascular endothelial growth factor
- پروتئینی که رشد رگ‌های خونی جدید را تحریک می‌کند. تومورها برای تغذیه از آن استفاده می‌کنند و داروهای ضد VEGF (مانند بواسیزوماب) این فرایند را مهار می‌کنند.
واژهای یافت نشد.