علائم تومور مغزی به محل و اندازه آن بستگی دارد: تشنج، ضعف یا بی‌حسی، مشکل در حرف زدن، دیدن یا شنیدن، از دست دادن تعادل، تغییر شخصیت یا رفتار، خواب‌آلودگی غیرعادی، تهوع و استفراغ مکرر، و سردردی که صبح‌ها بدتر است یا با استفراغ بهتر می‌شود [۱]. بیشتر سردردها به تومور ربطی ندارند و سردرد به‌تنهایی خیلی به‌ندرت نشانه تومور است [۲]. اما سردرد تازه یا تغییرکرده همراه با این علائم، یا اولین تشنج در بزرگسالی، باید زود بررسی شود [۲، ۳].
نکات کلیدی
- علائم تومور مغزی به محل آن در مغز بستگی دارد؛ هر بخش مغز کار متفاوتی انجام می‌دهد [۱].
- اولین تشنج در بزرگسالی همیشه باید بررسی شود [۲].
- در مطالعه‌ای بزرگ، از هر ۱۰۰۰ نفری که فقط به خاطر سردرد به پزشک خانواده رفته بودند، کمتر از یک نفر تومور مغزی داشت [۲].
- سردرد تومور بیشتر شبیه سردردهای معمولی است؛ آنچه نگران‌کننده است تغییر الگوی سردرد، همراهی با تهوع یا استفراغ و علائم دیگر مغزی است [۳].
- آزمایش اصلی برای پیدا کردن تومور، MRI مغز با ماده حاجب است [۱، ۶].
علائم تومور مغزی
تومور وقتی بزرگ می‌شود یا به بافت اطراف فشار می‌آورد، کار آن بخش از مغز را مختل می‌کند [۱]. برای همین علائم در هر فرد فرق دارد و به محل تومور، اندازه آن و کاری که آن بخش مغز انجام می‌دهد بستگی دارد [۱]. تومورهایی که از جای دیگری از بدن به مغز می‌رسند (متاستاز مغزی) از تومورهای خود مغز شایع‌ترند و همین علائم را می‌دهند [۱].
| علامت | توضیح | چه باید کرد |
|---|---|---|
| تشنج | به‌ویژه اولین تشنج در بزرگسالی؛ از قوی‌ترین نشانه‌ها [۱، ۲] | اولین تشنج: همان روز به اورژانس بروید |
| ضعف یا بی‌حسی تازه در دست، پا یا یک طرف بدن | اگر طی روزها یا هفته‌ها کم‌کم بدتر شود، بررسی سریع لازم دارد [۱، ۶] | ناگهانی: فوراً اورژانس (ممکن است سکته مغزی باشد) |
| مشکل در حرف زدن یا فهمیدن حرف دیگران | از علائم [۱] | ناگهانی: فوراً اورژانس؛ تدریجی: زود مراجعه کنید |
| مشکل در دیدن یا شنیدن | از علائم [۱] | زود مراجعه کنید |
| از دست دادن تعادل و سختی راه رفتن | از علائم [۱]؛ در کودکان شایع [۷] | زود مراجعه کنید |
| تغییر شخصیت، خلق، رفتار یا تمرکز، فراموشی یا گیجی | از علائم [۱، ۲] | اگر اطرافیان تغییر تازه‌ای می‌بینند، مراجعه کنید |
| سردرد صبحگاهی یا سردردی که بعد از استفراغ بهتر می‌شود | از علائم [۱]؛ سردرد به‌تنهایی نشانه ضعیفی است [۲] | اگر تازه است یا بدتر می‌شود، مراجعه کنید |
| تهوع و استفراغ مکرر، کم شدن اشتها | از علائم [۱] | اگر علت دیگری پیدا نشد، مراجعه کنید |
| خواب‌آلودگی غیرعادی یا کم شدن فعالیت | از علائم [۱] | خواب‌آلودگی شدید یا رو به بدتر شدن: اورژانس |
این جدول جایگزین معاینه پزشک نیست؛ این علائم ممکن است علت‌های دیگری هم داشته باشند [۱].
سردرد کی نگران‌کننده است؟
سردرد بسیار شایع است و تنها در گروه کوچکی از افراد علت دیگری مثل تومور دارد [۲، ۴]. سردرد ناشی از تومور هم بیشتر شبیه سردرد تنشی معمولی است؛ سردرد «کلاسیک» صبحگاهی تومور کمتر از آنچه تصور می‌شود دیده می‌شود [۳]. این نشانه‌ها احتمال یک علت جدی‌تر را بیشتر می‌کنند و ارزش بررسی دارند [۳، ۴]:
- سردرد تازه، به‌ویژه اگر بعد از ۶۵ سالگی شروع شده، یا سردردی که الگویش عوض شده
- سردردی که روزبه‌روز یا هفته‌به‌هفته بدتر می‌شود
- سردرد همراه تهوع یا استفراغ
- سردردی که با سرفه، عطسه، ورزش یا خم شدن بدتر می‌شود، یا با تغییر وضعیت بدن (دراز کشیدن یا ایستادن) عوض می‌شود
- سردرد همراه ضعف، بی‌حسی، تغییر گفتار یا دید، گیجی یا تشنج
- سردرد تازه در کسی که سابقه سرطان دارد، باردار است یا ایمنی بدنش ضعیف است
سردرد ناگهانی و بسیار شدید، یا سردرد همراه با تب، اورژانسی است و باید همان موقع بررسی شود [۴].
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
فوراً به اورژانس بروید یا با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید اگر [۲، ۴]:
- برای اولین بار تشنج کردید
- ناگهان دچار ضعف یا بی‌حسی یک طرف بدن، کج شدن صورت، اختلال گفتار یا از دست دادن دید شدید (این‌ها ممکن است نشانه سکته مغزی هم باشند)
- سردرد ناگهانی و بسیار شدید دارید، یا سردرد همراه با تب، گیجی یا خواب‌آلودگی شدید
در چند روز آینده وقت پزشک بگیرید اگر [۳، ۶]:
- ضعف، بی‌حسی، یا مشکل گفتار، دید یا تعادل در طول روزها یا هفته‌ها کم‌کم بدتر می‌شود
- سردرد تازه یا تغییرکرده‌ای دارید که بدتر می‌شود یا با استفراغ همراه است
- خودتان یا اطرافیان تغییر تازه‌ای در رفتار، حافظه یا شخصیت می‌بینید
در کودکان، سردرد پایدار، استفراغ مکرر، مشکل تازه در راه رفتن یا هماهنگی، چپ شدن تازه چشم، یا بزرگ شدن سر در کودکان خردسال را زود به پزشک نشان دهید [۶، ۷].
مسیر تشخیص
- ۱
معاینه عصبی
پزشک با چند پرسش و آزمون ساده، هوشیاری، هماهنگی، راه رفتن، قدرت عضلات، حس‌ها و رفلکس‌ها را بررسی می‌کند؛ معاینه میدان دید هم ممکن است انجام شود [۱].
- ۲
- ۳
نمونه‌برداری
نوع تومور با بررسی بافتی معلوم می‌شود که در جراحی یا با سوزن برداشته می‌شود؛ آزمایش ژنی تومور هم به انتخاب درمان کمک می‌کند [۱].
- ۴
اگر تومور پیدا شد
همه تومورهای مغزی سرطان نیستند؛ بعضی خوش‌خیم‌اند، ولی چون به مغز فشار می‌آورند، آن‌ها هم علامت می‌دهند و درمان می‌خواهند [۱]. بیشتر بخوانید: تومورهای مغزی و فرق تومور خوش‌خیم و بدخیم
چه کسانی بیشتر در خطرند؟
علت بیشتر تومورهای مغزی بزرگسالان معلوم نیست و عوامل خطر کمی شناخته شده‌اند [۱]. تنها عامل محیطی که با اطمینان ثابت شده، پرتو یونیزان است، مثلاً پرتودرمانی قبلی به سر [۸]. چند بیماری ارثی کمیاب هم خطر را بیشتر می‌کنند، مانند نوروفیبروماتوز نوع ۱ و ۲، بیماری فون هیپل-لیندائو، توبروس اسکلروزیس و سندرم لی-فرامنی [۱]. ضعف شدید ایمنی (مثل ایدز یا پیوند عضو) خطر لنفوم مغزی را بیشتر می‌کند [۱].
اگر سرطان دیگری دارید، به‌ویژه سرطان ریه، علائم تازه مغزی را زود به پزشک بگویید؛ تا نیمی از تومورهایی که از جای دیگر به مغز می‌رسند از سرطان ریه‌اند [۱].
پرسش‌های متداول
سردرد هر روزه من نشانه تومور مغزی است؟
به احتمال خیلی زیاد نه. در مطالعه‌ای بزرگ، از هر ۱۰۰۰ نفری که با سردرد به پزشک خانواده مراجعه کرده بودند، کمتر از یک نفر تومور مغزی داشت [۲]. سردردی که سال‌هاست به یک شکل است و علامت دیگری ندارد، معمولاً علت بی‌خطری دارد. اما اگر سردرد تازه است، الگویش تغییر کرده یا با استفراغ یا علائم دیگر همراه است، به پزشک بگویید [۳، ۴].
سردرد تومور مغزی چه شکلی است؟
اگر سردرد دارم، MRI لازم است؟
آیا موبایل باعث تومور مغزی می‌شود؟
شواهد فعلی این را نشان نمی‌دهد. بررسی بزرگی که به سفارش سازمان جهانی بهداشت انجام شد و ۶۳ مقاله را کنار هم گذاشت، با اطمینان متوسط نتیجه گرفت که استفاده از تلفن همراه احتمالاً خطر گلیوم، مننژیوم و دیگر تومورهای مغزی را در بزرگسالان و کودکان بیشتر نمی‌کند؛ حتی در کسانی که سال‌ها یا زیاد از آن استفاده کرده بودند [۹].
علائم تومور مغزی در کودکان چیست؟
در بررسی بیش از ۴۰۰۰ کودک، شایع‌ترین علائم سردرد، تهوع و استفراغ، مشکل در راه رفتن و هماهنگی، و ورم سر عصب بینایی (که پزشک در معاینه چشم می‌بیند) بود [۷]. در کودکان زیر ۴ سال، بزرگ شدن سر، استفراغ، بی‌قراری و بی‌حالی شایع‌تر بود [۷]. در بیش از نیمی از کودکان نشانه‌های بالا رفتن فشار داخل سر وجود نداشت؛ برای همین وجود چند علامت با هم مهم است [۷].
تومور مغزی همیشه سرطان است؟
تومور مغزی ارثی است؟
بیشتر نه. علت بیشتر تومورهای مغزی بزرگسالان معلوم نیست و فقط چند بیماری ارثی کمیاب خطر را بالا می‌برند [۱]. بیشتر بخوانید: آیا سرطان ارثی است؟
معیارهای ارجاع و تصویربرداری (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
NICE NG12 (به‌روزرسانی ۱۵ آوریل ۲۰۲۶). بزرگسالان با از دست رفتن پیشرونده و تحت‌حاد عملکرد عصبی مرکزی: MRI مغز فوری با دسترسی مستقیم (یا CT اگر MRI منع دارد) ظرف ۲ هفته در نظر گرفته شود (توصیه ۱٫۹٫۱). کودکان و جوانان (تا ۲۴ سالگی) با اختلال تازه در عملکرد مخچه یا سایر عملکردهای عصبی مرکزی: ارجاع بسیار فوری (ظرف ۴۸ ساعت) در نظر گرفته شود (۱٫۹٫۲) [۶].
ارزش اخباری مثبت در مراقبت اولیه. در مطالعه مورد-شاهدی GPRD (۳٬۵۰۵ بیمار با تومور اولیه مغز و ۱۷٬۱۷۳ شاهد؛ خطر پایه ۰٫۰۱۳٪): تشنج تازه ۱٫۲٪ (فاصله اطمینان ۹۵٪: ۱٫۰ تا ۱٫۴)، ضعف (به‌عنوان شکایت) ۳٫۰٪ (۱٫۷ تا ۴٫۹)، گیجی ۰٫۲۰٪ (۰٫۱۶ تا ۰٫۲۴)، سردرد ۰٫۰۹٪ (۰٫۰۸ تا ۰٫۱۰)، فراموشی ۰٫۰۳۶٪، اختلال بینایی ۰٫۰۳۵٪ و کاهش قدرت حرکتی در معاینه ۰٫۰۲۶٪. بیشترین خطر برای سردرد و تشنج تازه در ۶۰ تا ۶۹ سالگی بود (۰٫۱۳٪ و ۲٫۳٪). نتیجه نویسندگان: سردرد منفرد در مراجعه اول ارزش تصویربرداری ندارد، ولی تشنج تازه باید بررسی شود [۲].
طبقه‌بندی خطر برای تصویربرداری از مراقبت اولیه. پرچم قرمز: خطر تومور بیش از ۱٪؛ پرچم نارنجی: ۰٫۱ تا ۱٪؛ پرچم زرد: کمتر از ۰٫۱٪ ولی بالاتر از خطر پایه جمعیت (۰٫۰۱٪). تصویربرداری طبیعی نیاز به پیگیری و درمان مناسب سردرد را از بین نمی‌برد و علل ثانویه مهم سردرد با تصویربرداری طبیعی نباید نادیده گرفته شوند [۵].
ویژگی‌های سردرد. در ۱۱۱ بیمار با تومور اولیه (۳۴٪) یا متاستاتیک (۶۶٪)، سردرد در ۴۸٪ وجود داشت: شبیه تنشی در ۷۷٪ و شبیه میگرن در ۹٪؛ با خم شدن بدتر در ۳۲٪ و همراه تهوع یا استفراغ در ۴۰٪؛ سردرد «کلاسیک» صبحگاهی ناشایع بود و فقط در ۴۵٪ بدترین علامت بیمار بود. تهوع، استفراغ، معاینه عصبی غیرطبیعی یا تغییر قابل توجه الگوی سردرد قبلی به علت توموری اشاره دارد [۳]. فهرست SNNOOP10 برای سردرد ثانویه: علائم سیستمیک از جمله تب، سابقه نئوپلاسم، نقص عصبی (از جمله کاهش هوشیاری)، شروع ناگهانی، شروع بعد از ۶۵ سالگی، تغییر الگو یا سردرد تازه، سردرد وضعیتی، تشدید با عطسه، سرفه یا ورزش، ادم پاپی، سردرد پیشرونده و تظاهر آتیپیک، بارداری یا دوره پس از زایمان، چشم دردناک با علائم اتونوم، شروع پس از ضربه، بیماری دستگاه ایمنی مانند HIV، و مصرف بیش از حد مسکن یا داروی تازه هم‌زمان با شروع سردرد [۴].
کودکان. در متاآنالیز ۷۴ مطالعه (۴٬۱۷۱ کودک) با تومور داخل جمجمه: سردرد ۳۳٪، تهوع و استفراغ ۳۲٪، اختلال راه رفتن و هماهنگی ۲۷٪ و ادم پاپی ۱۳٪؛ زیر ۴ سال: ماکروسفالی ۴۱٪، تهوع و استفراغ ۳۰٪، تحریک‌پذیری ۲۴٪ و لتارژی ۲۱٪. علائم افزایش فشار داخل جمجمه در بیش از نیمی وجود نداشت [۷].
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۹ منبعنمایش همه منابعبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸Risk factors for childhood and adult primary brain tumors
- ۹The effect of exposure to radiofrequency fields on cancer risk in the general and working population: A systematic review of human observational studies - Part I: Most researched outcomes
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/symptoms-of-brain-tumor/