سرطان در کودکان نادر است و بیشتر علائم زیر علت ساده‌ای مثل عفونت دارند؛ اما اگر ماندگار، تکرارشونده یا بی‌دلیل باشند باید بررسی شوند: تب طول‌کشیده، رنگ‌پریدگی و خستگی، کبودی یا خون‌ریزی آسان، درد استخوان یا لنگیدن، توده یا تورم در شکم، گردن یا جای دیگر بدن، سفیدی مردمک (به‌جای قرمزی، در عکس با فلاش)، سردرد صبحگاهی یا سردردی که با استفراغ بهتر می‌شود، مشکل تازه در راه رفتن و تعادل، و کاهش وزن بی‌دلیل [۱، ۲، ۸، ۹]. اگر کودک چند بار با همین علائم پیش پزشک رفته، یا شما به‌عنوان پدر و مادر حس می‌کنید چیزی درست نیست، بررسی بیشتر بخواهید [۲، ۳]. بیشتر سرطان‌های کودکان، اگر زود تشخیص داده شوند و در مرکزی باتجربه کامل درمان شوند، درمان‌پذیرند [۱].
نکات کلیدی
- سرطان در کودکان نادر است و بیشتر این علائم علت ساده‌ای دارند؛ مهم این است که علامت ماندگار باشد، تکرار شود یا چند علامت با هم باشند [۳، ۴].
- شایع‌ترین سرطان‌های کودکان عبارت‌اند از لوسمی (سرطان خون)، تومورهای مغزی و لنفوم [۱، ۱۰].
- سفیدی مردمک در عکس با فلاش یا چپ شدن تازه چشم ممکن است نشانه سرطان چشم (رتینوبلاستوم) باشد؛ زود به چشم‌پزشک بروید [۷، ۸].
- سردرد صبحگاهی یا سردردی که با استفراغ بهتر می‌شود، به‌ویژه همراه مشکل تازه در راه رفتن، تعادل یا دید، باید زود بررسی شود [۵، ۹].
- بیشتر سرطان‌های کودکان درمان‌پذیرند: جایی که درمان کامل در دسترس است، بیش از ۸ کودک از هر ۱۰ درمان می‌شوند و تشخیص دیر یکی از علت‌های اصلی از دست رفتن کودکان است [۱].
علائم هشدار سرطان در کودکان
| علامت | ممکن است نشانه چه باشد | چه باید کرد |
|---|---|---|
| رنگ‌پریدگی و خستگی ماندگار | کم‌خونی ناشی از لوسمی [۲، ۴] | آزمایش شمارش کامل خون (CBC) ظرف ۱ تا ۲ روز [۲] |
| تب بی‌دلیل یا عفونت‌های پشت سر هم | لوسمی [۲، ۴] | اگر علت روشنی ندارد، آزمایش CBC [۲] |
| کبودی، خون‌ریزی یا نقطه‌های ریز قرمز زیر پوست | کمبود پلاکت در لوسمی [۲، ۴] | نقطه‌های ریز قرمز بی‌دلیل: همان روز به پزشک [۲] |
| درد استخوان یا مفصل، لنگیدن | لوسمی یا تومور استخوان [۲، ۴] | درد ماندگار یا بی‌دلیل: معاینه، آزمایش خون و عکس ساده [۲] |
| توده یا بزرگ شدن شکم | نوروبلاستوم یا تومور کلیه (ویلمز)؛ بزرگ شدن کبد و طحال در لوسمی [۲، ۴] | مراجعه ظرف ۱ تا ۲ روز [۲] |
| غده یا توده در گردن، زیر بغل یا جای دیگر بدن | لنفوم یا تومور بافت نرم (سارکوم) [۲] | غده بی‌دلیل یا توده‌ای که بزرگ‌تر می‌شود: بررسی سریع [۲] |
| سفیدی مردمک یا چپ شدن تازه چشم | رتینوبلاستوم (سرطان شبکیه چشم) [۷، ۸] | معاینه چشم‌پزشک بدون تأخیر [۲] |
| سردرد صبحگاهی یا سردردی که با استفراغ بهتر می‌شود | تومور مغزی؛ به‌ویژه همراه تهوع و استفراغ مکرر [۵، ۹] | مراجعه در اولین فرصت |
| مشکل تازه در راه رفتن، تعادل، دید یا رفتار | تومور مغزی [۲، ۵، ۹] | مراجعه ظرف ۱ تا ۲ روز [۲] |
| بزرگ شدن سر در نوزاد | تومور مغزی در کودکان زیر ۴ سال [۵] | معاینه پزشک |
| خون در ادرار | تومور کلیه (ویلمز) [۲] | مراجعه ظرف ۱ تا ۲ روز [۲] |
| کاهش وزن بی‌دلیل | بسیاری از سرطان‌ها [۱، ۴] | مراجعه برای پیدا کردن علت |
بیشتر این علائم در کودکان علت‌های ساده‌ای مثل عفونت دارند؛ این جدول جایگزین معاینه پزشک نیست. اگر علامتی ماندگار است، تکرار می‌شود یا شما نگرانید، دوباره مراجعه کنید [۲، ۳].
کدام سرطان، چه علامتی؟
لوسمی (سرطان خون)
شایع‌ترین سرطان کودکان. در بیش از نیمی از کودکان مبتلا، کبد یا طحال بزرگ، رنگ‌پریدگی، تب یا کبودی دیده می‌شود؛ درد دست و پا و لنگیدن هم شایع است [۴]. بیشتر بخوانید: علائم سرطان خون.
تومورهای مغزی
شایع‌ترین علائم سردرد، تهوع و استفراغ و مشکل در راه رفتن و هماهنگی است [۵]؛ سردرد صبحگاهی یا سردردی که با استفراغ بهتر می‌شود مهم است [۹]. در کودکان زیر ۴ سال، بزرگ شدن سر، بی‌قراری و بی‌حالی دیده می‌شود. در بیش از نیمی از کودکان نشانه‌های فشار داخل سر وجود ندارد، پس هر مشکل تازه عصبی را جدی بگیرید [۵]. بیشتر بخوانید: علائم تومور مغزی و تومورهای مغزی.
لنفوم
در نوجوانان شایع‌تر است [۱]. غدد لنفاوی بزرگ و بی‌علت در گردن یا جاهای دیگر، گاهی همراه تب، تعریق شبانه، تنگی نفس، خارش یا کاهش وزن [۲]. بیشتر بخوانید: علائم لنفوم.
رتینوبلاستوم (سرطان چشم)
شایع‌ترین علامت، سفیدی مردمک است و بعد از آن چپ شدن چشم [۷]؛ سفیدی مردمک ممکن است در عکس با فلاش دیده شود [۸]. در ثبت ملی سرطان ایران تقریباً همه کودکان مبتلا ۵ سال بعد زنده بودند [۱۰]، اما در کشورهای کم‌درآمد که دیر تشخیص داده می‌شود، نزدیک به نیمی از کودکان هنگام تشخیص بیماری‌ای داشتند که از چشم بیرون زده بود [۷].
نوروبلاستوم و تومور ویلمز
توده یا بزرگ شدن شکم در کودکان خردسال؛ در تومور ویلمز (تومور کلیه) گاهی خون در ادرار دیده می‌شود [۲].
تومورهای استخوان و بافت نرم
درد یا تورم استخوان که بی‌دلیل است یا ادامه دارد، و توده‌ای که بزرگ‌تر می‌شود [۲].
مسیر تشخیص
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
ارجاع به مرکز تخصصی سرطان کودکان
اگر سرطان محتمل باشد، کودک برای نمونه‌برداری و درمان به مرکز تخصصی کودکان فرستاده می‌شود؛ تشخیص دقیق برای انتخاب درمان درست ضروری است [۱].
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
همان روز به پزشک یا اورژانس بروید اگر کودک نقطه‌های ریز قرمز یا بنفش زیر پوست بدون علت دارد [۲]، یا سردرد شدید با استفراغ مکرر، خواب‌آلودگی غیرعادی، تشنج یا ضعف ناگهانی دست و پا دارد.
ظرف چند روز مراجعه کنید اگر رنگ‌پریدگی و خستگی، تب بی‌دلیل، کبودی‌های زیاد، درد استخوان یا لنگیدنی که ادامه دارد، توده یا غده بی‌دلیل، بزرگ شدن شکم، سفیدی مردمک یا چپ شدن تازه چشم، یا سردرد صبحگاهی دارد [۲، ۸، ۹].
اگر با همین علائم چند بار پیش پزشک رفته‌اید یا هنوز نگرانید، دوباره مراجعه کنید و بررسی بیشتر بخواهید؛ راهنماهای پزشکی می‌گویند نگرانی پدر و مادر باید جدی گرفته شود [۲، ۳].
یک کار مهم: درمان زود، کامل و در مرکز باتجربه
بیشتر سرطان‌های کودکان با داروهای رایج، جراحی و پرتودرمانی درمان‌پذیرند [۱]. جایی که درمان کامل در دسترس است، بیش از ۸ کودک از هر ۱۰ درمان می‌شوند؛ اما جایی که تشخیص دیر است یا درمان نیمه‌کاره می‌ماند، این عدد خیلی کمتر است [۱]. در ثبت ملی سرطان ایران، از هر ۱۰ کودک مبتلا ۸ نفر ۵ سال بعد زنده بودند [۱۰].
درمان کودکان باید در مرکزی با تیم تخصصی سرطان کودکان انجام شود [۱] و تا آخر و سر وقت ادامه یابد. بیشتر بخوانید: آیا سرطان کودکان درمان‌پذیر است؟
پرسش‌های متداول
کودکم زیاد کبود می‌شود؛ ممکن است سرطان خون باشد؟
بیشتر کبودی‌های کودکان از ضربه‌های بازی است. اما کبودی‌های بی‌دلیل یا زیاد، به‌ویژه همراه رنگ‌پریدگی، تب یا نقطه‌های ریز قرمز زیر پوست، نیاز به آزمایش شمارش خون دارد [۲، ۴]. علائم سرطان خون را ببینید.
سردرد کودک کی نگران‌کننده است؟
مردمک چشم کودکم در عکس سفید افتاده؛ چه کنم؟
درد پا و لنگیدن کودک کی جدی است؟
غده گردن کودکم چند هفته است مانده؛ نگران باشم؟
بیشتر غدد بزرگ کودکان سرطان نیستند: در مطب پزشکان عمومی، از هر هزار کودکی که با غده بزرگ مراجعه کردند، کمتر از یک نفر سرطان داشت [۳]. اما غده‌ای که بی‌علت مانده، یا همراه تب، تعریق شبانه، تنگی نفس، خارش یا کاهش وزن است، باید زود به متخصص نشان داده شود [۲]. علائم لنفوم را ببینید.
آیا می‌شود سرطان کودکان را با آزمایش غربالگری زود پیدا کرد؟
آیا سرطان کودکان درمان‌پذیر است؟
بله؛ بیشتر سرطان‌های کودکان درمان‌پذیرند، به شرط اینکه زود تشخیص داده شوند و درمان کامل و سر وقت انجام شود [۱، ۱۰]. بیشتر بخوانید: آیا سرطان کودکان درمان‌پذیر است؟
معیارهای ارجاع در کودکان (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
NICE NG12 (کودکان و جوانان تا ۲۴ سال). پتشی بی‌علت یا هپاتواسپلنومگالی: ارجاع فوری (ظرف چند ساعت) برای ارزیابی لوسمی. CBC بسیار فوری (ظرف ۴۸ ساعت) در رنگ‌پریدگی، خستگی پایدار، تب بی‌علت، عفونت پایدار بی‌علت، لنفادنوپاتی ژنرالیزه، درد استخوان پایدار یا بی‌علت، و کبودی یا خون‌ریزی بی‌علت. ارجاع بسیار فوری (ظرف ۴۸ ساعت) در: عملکرد مخچه‌ای یا عصبی مرکزی تازه غیرطبیعی (تومور مغزی)؛ لنفادنوپاتی بی‌علت یا اسپلنومگالی (لنفوم؛ با توجه به تب، تعریق شبانه، تنگی نفس، خارش و کاهش وزن)؛ توده شکمی قابل لمس یا بزرگی بی‌علت ارگان شکمی (نوروبلاستوم، ویلمز) و هماچوری آشکار بی‌علت (ویلمز). عکس ساده بسیار فوری در تورم یا درد بی‌علت استخوان؛ سونوگرافی بسیار فوری در توده بی‌علتی که بزرگ می‌شود. فقدان رفلکس قرمز فوندوس: ارجاع چشم‌پزشکی در مسیر سرطان مشکوک. نگرانی پایدار والدین را، حتی وقتی علت خوش‌خیم محتمل است، دلیل ارجاع بدانید [۲].
مراقبت اولیه (۱۲۶۷ کودک ۰ تا ۱۴ ساله و ۱۵٬۳۱۸ شاهد). دوازده علامت احتمال سرطان را دست‌کم ۱۰ برابر می‌کردند؛ بالاترین PPV: رنگ‌پریدگی ۰٫۴۱٪ (OR ۸۴)، توده سر و گردن ۰٫۳۰٪، توده در جای دیگر ۰٫۱۱٪، لنفادنوپاتی ۰٫۰۹٪، حرکات غیرطبیعی ۰٫۰۸٪ و کبودی ۰٫۰۸٪. هر یک از این علائم همراه سه مراجعه یا بیشتر در ۳ ماه، احتمال سرطان را به ۱۱ تا ۷۶ در ۱۰٬۰۰۰ می‌رساند [۳].
لوسمی (متاآنالیز ۳۳ مطالعه، ۳۰۸۴ کودک). هپاتومگالی ۶۴٪، اسپلنومگالی ۶۱٪، رنگ‌پریدگی ۵۴٪، تب ۵۳٪، کبودی ۵۲٪؛ عفونت مکرر ۴۹٪، خستگی ۴۶٪، درد اندام ۴۳٪، لنفادنوپاتی ۴۱٪؛ ۶٪ هنگام تشخیص بی‌علامت بودند. لمس شکم و غدد لنفاوی و بررسی دقیق پوست ضروری است [۴].
تومورهای دستگاه عصبی مرکزی (متاآنالیز ۷۴ مطالعه، ۴۱۷۱ کودک). در تومورهای داخل جمجمه: سردرد ۳۳٪، تهوع و استفراغ ۳۲٪، اختلال راه رفتن و هماهنگی ۲۷٪ و ادم پاپی ۱۳٪؛ زیر ۴ سال: ماکروسفالی ۴۱٪، تهوع و استفراغ ۳۰٪، تحریک‌پذیری ۲۴٪ و بی‌حالی ۲۱٪. علائم افزایش فشار داخل جمجمه در بیش از نیمی از کودکان وجود نداشت؛ معاینه بینایی و حرکتی و بررسی رشد و بلوغ را انجام دهید [۵]. رهنمود RCPCH همراه کمپین HeadSmart میانه فاصله کل تا تشخیص را از ۱۴ هفته به ۶٫۷ هفته رساند [۶].
رتینوبلاستوم (۴۳۵۱ بیمار از ۱۵۳ کشور، ۲۰۱۷). شایع‌ترین علت ارجاع لوکوکوری (۶۲٫۸٪)، سپس استرابیسم (۱۰٫۲٪) و پروپتوز (۷٫۴٪). میانه سن تشخیص در کشورهای پردرآمد ۱۴٫۱ ماه با ۹۸٫۵٪ بیماری داخل‌چشمی، و در کشورهای کم‌درآمد ۳۰٫۵ ماه با ۴۹٫۱٪ بیماری خارج‌چشمی و ۱۸٫۹٪ متاستاز [۷].
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۱۰ منبعنمایش همه منابعبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/symptoms-of-childhood-cancer/