سازمان‌های بهداشتی درباره آسپارتام دو ارزیابی جداگانه دارند. آژانس بین‌المللی پژوهش سرطان (وابسته به سازمان جهانی بهداشت) در سال ۲۰۲۳ آن را «احتمالاً سرطان‌زا» (گروه 2B) دانست، چون شواهد محدودی درباره سرطان کبد وجود داشت که ممکن بود ناشی از شانس یا عوامل دیگر باشد [۱، ۲]. همزمان، کمیته کارشناسان افزودنی‌های غذایی سازمان جهانی بهداشت شواهد ارتباط آسپارتام با سرطان را قانع‌کننده ندانست و مقدار مجاز روزانه را تغییر نداد: ۴۰ میلی‌گرم برای هر کیلوگرم وزن، یعنی یک بزرگسال ۷۰ کیلویی باید روزانه بیش از ۹ تا ۱۴ قوطی نوشابه رژیمی بنوشد تا از این حد بگذرد [۲]. پژوهش درباره آسپارتام ادامه دارد [۲].
نکات کلیدی
- «احتمالاً سرطان‌زا» یعنی شواهد محدود است؛ این گروه‌بندی نشان نمی‌دهد که در مقدار معمول مصرف چقدر خطر وجود دارد [۲].
- مقدار مجاز روزانه تغییر نکرد: ۴۰ میلی‌گرم برای هر کیلوگرم وزن بدن [۲، ۳].
- ساخارین زمانی به خاطر سرطان مثانه در موش صحرایی نگران‌کننده بود، ولی بعدها معلوم شد این سازوکار در انسان رخ نمی‌دهد [۴].
- سازمان جهانی بهداشت شیرین‌کننده‌ها را برای کم کردن وزن توصیه نمی‌کند و پیشنهاد می‌کند کلاً به طعم کمتر شیرین عادت کنیم [۷].
آسپارتام چیست و در چه چیزهایی هست؟
آسپارتام یک شیرین‌کننده مصنوعی است که حدود ۲۰۰ برابر شکر شیرین است و از دهه ۱۹۸۰ در نوشابه‌های رژیمی، آدامس، ژله، بستنی، ماست، غلات صبحانه، خمیردندان و برخی داروها مثل قرص‌های مکیدنی سرفه و ویتامین‌های جویدنی به کار می‌رود [۲، ۵]. آسپارتام در روده کاملاً به سه ماده تجزیه می‌شود (فنیل‌آلانین، آسپارتیک اسید و متانول) که از غذاهای معمولی هم آزاد می‌شوند؛ خود آسپارتام وارد خون نمی‌شود [۳].
«احتمالاً سرطان‌زا» یعنی چه؟
آژانس بین‌المللی پژوهش سرطان بررسی می‌کند که آیا یک ماده می‌تواند سرطان ایجاد کند و شواهد آن چقدر محکم است؛ این بررسی نمی‌گوید در چه مقداری و چقدر خطر وجود دارد [۲]. گروه 2B سومین سطح از چهار سطح است و معمولاً وقتی به کار می‌رود که شواهد در انسان محدود است و هنوز قانع‌کننده نیست [۲].
درباره آسپارتام، فقط سه مطالعه روی نوشابه‌های رژیمی وجود داشت که می‌شد با آن‌ها سرطان کبد را بررسی کرد؛ در هر سه، ارتباطی دیده شد (در کل افراد یا در بعضی گروه‌ها)، ولی ممکن بود ناشی از شانس یا عوامل دیگر باشد [۳]. شواهد مطالعه‌های حیوانی هم به دلیل اشکال در طراحی و گزارش آن‌ها «محدود» ارزیابی شد [۳].
کمیته کارشناسان افزودنی‌های غذایی سازمان جهانی بهداشت، که خطر را در مقدار واقعی مصرف می‌سنجد، همان زمان نتیجه گرفت که شواهد ارتباط آسپارتام با سرطان در انسان قانع‌کننده نیست و مقدار مجاز روزانه را تغییر نداد [۲، ۳]. سازمان غذا و داروی آمریکا هم گفت با طبقه‌بندی آژانس موافق نیست، چون مطالعه‌هایی را که آژانس به آن‌ها تکیه کرده بود دارای اشکال‌های مهم می‌داند [۴، ۵]. هر دو سازمان جهانی گفته‌اند مطالعه‌های بیشتر و دقیق‌تری لازم است [۲].
چقدر آسپارتام در روز مجاز است؟
«مقدار مجاز روزانه» یعنی مقداری که می‌توان هر روز در تمام عمر مصرف کرد و برای سلامت بی‌خطر دانسته می‌شود [۵]. برای آسپارتام این مقدار ۴۰ میلی‌گرم برای هر کیلوگرم وزن بدن است [۲]؛ سازمان غذا و داروی آمریکا ۵۰ میلی‌گرم تعیین کرده است [۵].
- بزرگسال ۷۰ کیلویی: یک قوطی نوشابه رژیمی ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلی‌گرم آسپارتام دارد؛ پس باید روزانه بیش از ۹ تا ۱۴ قوطی بنوشد، اگر آسپارتام دیگری هم نخورد، تا از حد مجاز بگذرد [۲].
- کودکان: چون حد مجاز بر اساس وزن است، برای کودک که وزن کمتری دارد، به همان نسبت کمتر است [۲].
- بیماری فنیل‌کتونوری: کسانی که این بیماری ارثی نادر را دارند و بدنشان فنیل‌آلانین را تجزیه نمی‌کند، باید آسپارتام را نخورند یا خیلی محدود کنند؛ روی برچسب این محصولات نوشته می‌شود که فنیل‌آلانین دارند [۵].
مطالعه بزرگ فرانسوی چه نشان داد؟
در مطالعه‌ای روی بیش از ۱۰۰ هزار بزرگسال فرانسوی که حدود ۸ سال پیگیری شدند، کسانی که بیشتر شیرین‌کننده مصنوعی می‌خوردند، کمی بیشتر سرطان گرفتند؛ این ارتباط برای آسپارتام و آسه‌سولفام پتاسیم دیده شد، نه برای سوکرالوز [۶، ۴]. این نوع مطالعه عادت‌های مردم را بررسی می‌کند و نمی‌تواند به‌تنهایی ثابت کند که شیرین‌کننده علت بوده است؛ ممکن است کسانی که شیرین‌کننده بیشتری مصرف می‌کنند، از جهات دیگری هم متفاوت باشند [۴، ۶].
نتیجه مطالعه‌های دیگر یکسان نبوده است؛ برای نمونه، در یک مطالعه بزرگ آمریکایی، نوشابه‌های دارای آسپارتام با لنفوم، سرطان خون یا سرطان مغز همراه نبودند [۴]. به همین دلیل، کارشناسان مطالعه‌های بیشتر با پیگیری طولانی‌تر را لازم می‌دانند [۲].
ساخارین، سوکرالوز و دیگر شیرین‌کننده‌ها
| شیرین‌کننده | آنچه مطالعه‌ها نشان داده‌اند |
|---|---|
| ساخارین | مقدار زیاد آن در موش صحرایی سرطان مثانه ایجاد کرد؛ بعدها معلوم شد این سازوکار در انسان رخ نمی‌دهد و در سال ۲۰۰۰ از فهرست مواد سرطان‌زای آمریکا حذف شد؛ مطالعه‌های انسانی هم ارتباط روشنی با سرطان مثانه نشان ندادند [۴] |
| سیکلامات | در سال ۱۹۶۹ در آمریکا به دلیل مطالعه‌های حیوانی ممنوع شد؛ بررسی‌های بعدی نتیجه گرفتند سرطان‌زا نیست و در بسیاری از کشورهای دیگر مجاز است [۴] |
| سوکرالوز | مطالعه‌های مختلف شاهدی پیدا نکرده‌اند که در انسان سرطان ایجاد کند [۴]؛ یک مطالعه آزمایشگاهی در سال ۲۰۲۳ درباره ماده‌ای که هنگام ساخت آن پدید می‌آید (سوکرالوز-۶-استات) پرسش‌هایی مطرح کرد که هنوز در انسان بررسی نشده است [۸] |
| آسه‌سولفام پتاسیم | فقط در مطالعه فرانسوی با کمی سرطان بیشتر همراه بود؛ مطالعه دیگری در انسان درباره آن نیست [۴، ۶] |
| استویا | شیرین‌کننده‌ای با منشأ گیاهی است؛ توصیه سازمان جهانی بهداشت درباره استفاده نکردن از شیرین‌کننده‌ها برای کنترل وزن، استویا را هم شامل می‌شود [۷] |
چه کنم؟ کلاً شیرینی رژیم غذایی را کم کنید
به گفته سازمان جهانی بهداشت، در مقدارهایی که معمولاً مصرف می‌شود، ایمنی آسپارتام نگرانی اصلی نیست [۲]. با این حال، شیرین‌کننده‌ها ارزش غذایی ندارند و سازمان جهانی بهداشت توصیه می‌کند برای کم کردن وزن از آن‌ها استفاده نکنیم؛ بهتر است کلاً شیرینی غذا و نوشیدنی را کم کنیم و به‌جای آن نوشیدنی بدون شیرینی یا میوه انتخاب کنیم [۷]. این توصیه شامل کسانی که دیابت دارند نمی‌شود؛ آن‌ها با پزشک خود مشورت کنند [۷]. ببینید آیا قند و شکر باعث رشد سرطان می‌شود؟
پرسش‌های متداول
نوشابه رژیمی بهتر است یا نوشابه معمولی؟
در یک مطالعه فرانسوی، نوشیدنی‌های شیرین با کمی سرطان بیشتر همراه بودند و نوشیدنی‌های رژیمی چنین ارتباطی نداشتند [۹]؛ ولی بررسی بعدی در همان گروه، که شیرین‌کننده‌ها را از همه غذاها و نوشیدنی‌ها حساب کرد، آن‌ها را با کمی سرطان بیشتر همراه دید [۶]. سازمان جهانی بهداشت شیرین‌کننده‌ها را برای کنترل وزن توصیه نمی‌کند و نوشیدنی بدون شیرینی، مثل آب، را پیشنهاد می‌کند [۷].
آدامس بدون قند یا خمیردندان دارای شیرین‌کننده چطور؟
کسی که دیابت دارد چه کند؟
آیا شیرین‌کننده‌ها به کم کردن وزن کمک می‌کنند؟
چرا سازمان‌ها نظرهای متفاوتی دارند؟
نکات برای پزشکان (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
IARC (مونوگراف ۱۳۴، ژوئن ۲۰۲۳). ۲۵ کارشناس از ۱۲ کشور. گروه 2B بر پایه شواهد محدود در انسان برای کارسینوم هپاتوسلولار (سه مطالعه روی نوشابه‌های با شیرین‌کننده مصنوعی به‌عنوان جانشین مواجهه با آسپارتام؛ ارتباط مثبت در کل جمعیت یا زیرگروه‌های مهم، بدون رد شانس، سوگیری یا مخدوش‌شدگی)، شواهد محدود در حیوانات (افزایش تومور در موش و موش صحرایی از هر دو جنس در سه مطالعه منتشرشده، با نگرانی درباره طراحی، تفسیر و گزارش) و شواهد مکانیستیک محدود (القای استرس اکسیداتیو در سیستم‌های آزمایشی) [۱، ۳]. به گفته NCI، از این سه مطالعه (چهار کوهورت) یکی در کل کوهورت و یکی در مبتلایان به دیابت ارتباط نشان داد و سومی ارتباطی نیافت؛ مطالعه چهارمی که پس از جلسه IARC منتشر شد هم ارتباطی نیافت [۴].
JECFA (جلسه ۹۶). هیدرولیز کامل در دستگاه گوارش و نبود مواجهه سیستمیک با آسپارتام؛ ژنوتوکسیک دانسته نشد؛ از ۱۲ مطالعه سرطان‌زایی خوراکی، فقط مطالعه‌های Soffritti و همکاران (۲۰۰۵ تا ۲۰۱۰) مثبت بودند که در طراحی، اجرا، گزارش و تفسیر محدودیت داشتند؛ ارتباط ثابتی با نوع خاصی از سرطان (HCC، سینه، لنفوم غیرهوچکین، مولتیپل میلوما) نشان داده نشد و علیت معکوس، شانس، سوگیری و مخدوش‌شدگی رد نشد. ADI ۰ تا ۴۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم تأیید شد [۳]. FDA: ADI ۵۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم و عدم موافقت صریح با طبقه‌بندی IARC [۵].
NutriNet-Santé (Debras، PLoS Med ۲۰۲۲). ۱۰۲٬۸۶۵ بزرگسال، میانه پیگیری ۷٫۸ سال، ثبت مکرر غذای ۲۴ ساعته با نام تجاری محصولات. مصرف‌کنندگان بیشتر از میانه در برابر غیرمصرف‌کنندگان: کل سرطان‌ها HR ۱٫۱۳ (۱٫۰۳ تا ۱٫۲۵؛ ۳۳۵۸ مورد)؛ آسپارتام ۱٫۱۵ (۱٫۰۳ تا ۱٫۲۸)؛ آسه‌سولفام K ۱٫۱۳ (۱٫۰۱ تا ۱٫۲۶)؛ سرطان سینه با آسپارتام ۱٫۲۲ (۱٫۰۱ تا ۱٫۴۸؛ ۹۷۹ مورد)؛ سرطان‌های مرتبط با چاقی ۱٫۱۳ (۱٫۰۰ تا ۱٫۲۸) برای کل شیرین‌کننده‌ها و ۱٫۱۵ (۱٫۰۱ تا ۱٫۳۲) برای آسپارتام. محدودیت‌ها به گفته نویسندگان: سوگیری انتخاب، مخدوش‌شدگی باقی‌مانده و علیت معکوس [۶]. سوکرالوز در این کوهورت با سرطان ارتباطی نداشت [۴].
سوکرالوز-۶-استات. Schiffman ۲۰۲۳ (فقط آزمون‌های in vitro): این ماده واسط و ناخالصی ساخت سوکرالوز (تا ۰٫۶۷٪ در نمونه‌های تجاری) در آزمون MultiFlow و آزمون میکرونوکلئوس ژنوتوکسیک (کلاستوژنیک) بود؛ داده انسانی ندارد [۸].
رهنمود WHO (۲۰۲۳؛ توصیه مشروط). استفاده نکردن از شیرین‌کننده‌های غیرقندی برای کنترل وزن یا کاهش خطر بیماری‌های غیرواگیر، به جز در افراد مبتلا به دیابت؛ مشروط بودن توصیه به دلیل احتمال مخدوش‌شدگی در شواهد است [۷].
منابع علمی
۹ منبعنمایش همه منابع، ۱ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹Sugary drink consumption and risk of cancer: results from NutriNet-Santé prospective cohort
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/aspartame-artificial-sweeteners-cancer/