سرطان پانکراس (لوزالمعده) در مراحل اولیه معمولاً علامتی ندارد و علائم اغلب وقتی شروع می‌شوند که بیماری پیشرفت کرده است [۱]. مهم‌ترین علائم عبارت‌اند از زردی پوست و سفیدی چشم (همراه ادرار تیره، مدفوع کم‌رنگ یا خارش)، کاهش وزن و اشتها بی‌دلیل، درد بالا یا وسط شکم که به پشت می‌زند، خستگی، تهوع و دیابت تازه در کسی که عامل خطر دیابت ندارد [۱]. این علائم بیشتر وقت‌ها علت ساده‌تری دارند؛ اما زردی را، حتی بدون درد، همیشه زود به پزشک نشان دهید [۳].
نکات کلیدی
- سرطان پانکراس در آغاز معمولاً بی‌علامت است؛ برای همین بیشتر بیماران وقتی تشخیص داده می‌شوند که بیماری پیشرفت کرده یا پخش شده است [۱، ۲].
- زردی مهم‌ترین علامت هشدار است: در مطالعه‌ای بزرگ در بریتانیا، از هر ۵ نفر ۶۰ ساله یا بیشتر که با زردی به پزشک عمومی مراجعه کردند، حدود ۱ نفر سرطان پانکراس داشت [۶].
- دیابت تازه بعد از ۵۰ سالگی گاهی نخستین نشانه است: از هر ۱۰۰ نفر، حدود ۱ نفر ظرف ۳ سال سرطان پانکراس تشخیص داده می‌شود [۴].
- غربالگری برای افراد بدون علامت با خطر معمولی توصیه نمی‌شود [۸]؛ ولی اگر چند نفر از بستگان نزدیکتان سرطان پانکراس داشته‌اند یا جهش ارثی در خانواده دارید، مشاوره ژنتیک بگیرید [۲].
علائم سرطان پانکراس
| علامت | چه چیزی را نشان می‌دهد | چه باید کرد |
|---|---|---|
| زردی پوست و سفیدی چشم، حتی بدون درد | تومور در سر پانکراس مجرای صفرا را تنگ می‌کند؛ بیشتر تومورهای پانکراس در همین بخش‌اند [۲] | منتظر نمانید؛ در چند روز آینده به پزشک مراجعه کنید [۳] |
| ادرار تیره، مدفوع کم‌رنگ و خارش پوست | از نشانه‌های بسته شدن مجرای صفرا که همراه زردی می‌آیند [۱، ۲] | مثل زردی، زود مراجعه کنید |
| کاهش وزن و کم شدن اشتها بی‌دلیل | از شایع‌ترین علائم [۱]؛ در مطالعه‌ای روی افراد ارجاع‌شده، در بیماران سرطان پانکراس بیش از دو برابر دیگران دیده شد [۷] | اگر بی‌آنکه رژیم گرفته باشید وزن کم می‌کنید، به پزشک مراجعه کنید |
| درد بالا یا وسط شکم که به پشت می‌زند | به‌ویژه در تومورهای تنه و دم پانکراس [۲] | درد تازه و پایدار، به‌خصوص همراه کاهش وزن، باید بررسی شود [۳] |
| دیابت تازه، یا بد شدن ناگهانی قند خون | گاهی نخستین نشانه است، به‌ویژه بعد از ۵۰ سالگی و در کسی که عامل خطر دیابت ندارد [۱، ۲، ۴] | اگر همراه کاهش وزن است، درباره بررسی پانکراس با پزشک صحبت کنید [۳، ۵] |
| تهوع، استفراغ، نفخ یا گاز زیاد | علائم گوارشی مبهم [۱] | اگر چند هفته ادامه یافت یا همراه کاهش وزن بود، مراجعه کنید [۳] |
| اسهال یا مدفوع چرب و بدبو | گاهی به‌دلیل کم شدن آنزیم‌های گوارشی پانکراس [۲] | همراه کاهش وزن: مراجعه کنید [۳] |
| خستگی زیاد و بی‌دلیل | از علائم شایع [۱]؛ در بیماران سرطان پانکراس تقریباً دو برابر دیگران دیده شد [۷] | اگر پایدار است و علتش معلوم نیست، بررسی شود |
| تورم و درد یک پا، یا تنگی نفس ناگهانی | سرطان پانکراس پیشرفته خون را مستعد لخته شدن می‌کند [۱] | تنگی نفس ناگهانی: اورژانس؛ پای متورم و دردناک: مراجعه فوری |
این جدول جایگزین معاینه پزشک نیست؛ بیشتر این علائم در اغلب افراد علت دیگری دارند.
دیابت تازه و سرطان پانکراس
بیشتر کسانی که در میانسالی دیابت می‌گیرند، هرگز سرطان پانکراس نمی‌گیرند [۱، ۴]. اما سرطان پانکراس گاهی کار تولید انسولین را مختل می‌کند و دیابت اولین نشانه آن می‌شود [۱]. در مطالعه‌ای در آمریکا، از هر ۱۰۰ نفر ۵۰ ساله یا بیشتر که تازه دیابت گرفتند، حدود ۱ نفر ظرف ۳ سال سرطان پانکراس تشخیص داده شد؛ بیش از نیمی از این بیماران در همان ۶ ماه اول [۴].
این نشانه‌ها احتمال را بیشتر می‌کنند و ارزش گفت‌وگو با پزشک را دارند [۱، ۲، ۵]:
- کاهش وزن بی‌دلیل همزمان با بالا رفتن قند خون
- نداشتن عوامل معمول دیابت، مثل چاقی، بیماری قلبی یا سابقه خانوادگی دیابت
- بد شدن کنترل قند در کسی که قبلاً دیابتش کنترل بود
پژوهشگران روشی ساخته‌اند که با سن، تغییر وزن و تغییر قند خون، پرخطرترین افراد این گروه را پیدا کند؛ ولی هنوز باید در مطالعه‌های بیشتری آزموده شود [۵].
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
بیشتر دردهای شکم و سوءهاضمه‌ها علت ساده‌ای دارند. اما در این موارد منتظر نمانید و در چند روز آینده به پزشک مراجعه کنید:
- زردی پوست یا سفیدی چشم، حتی اگر درد ندارید؛ به‌ویژه همراه ادرار تیره، مدفوع کم‌رنگ یا خارش [۱، ۳]
- کاهش وزن بی‌دلیل همراه درد شکم یا پشت، تهوع، استفراغ، اسهال یا یبوست، به‌ویژه بعد از ۶۰ سالگی [۳]
- دیابت تازه بعد از ۵۰ سالگی، به‌ویژه همراه کاهش وزن [۴، ۵]
زردی همراه تب و لرز، درد شدید و ناگهانی شکم، استفراغ مکرر، تورم دردناک یک پا یا تنگی نفس ناگهانی نیاز به مراجعه فوری به اورژانس دارد.
چه کسانی بیشتر در خطرند؟
خطر سرطان پانکراس با بالا رفتن سن بیشتر می‌شود؛ تقریباً ۲ نفر از هر ۳ بیمار ۶۵ سال یا بیشتر دارند [۹]. عوامل خطر دیگر [۹]:
- سیگار؛ از عوامل خطر اصلی که می‌توان کنارش گذاشت
- چاقی و دیابت
- التهاب طولانی پانکراس (پانکراتیت مزمن)؛ مصرف زیاد الکل یکی از علت‌های آن است
- سابقه خانوادگی سرطان پانکراس و جهش‌های ارثی مثل BRCA1، BRCA2، PALB2، ATM و ژن‌های سندرم لینچ؛ تا ۱ نفر از هر ۱۰ بیمار علت ارثی دارد
برای افراد بدون علامت با خطر معمولی، غربالگری سرطان پانکراس توصیه نمی‌شود، چون فایده‌اش ثابت نشده و ممکن است آسیب بزند [۸]. اما اگر دو نفر یا بیشتر از بستگان درجه یک شما (پدر، مادر، خواهر، برادر یا فرزند) سرطان پانکراس داشته‌اند، یکی از آن‌ها پیش از ۵۰ سالگی مبتلا شده، یا جهش ارثی شناخته‌شده‌ای در خانواده دارید، مشاوره ژنتیک بگیرید [۲]. بیشتر بخوانید: آیا سرطان ارثی است؟ و کدام غربالگری‌ها برای من لازم است؟
اگر پزشک به سرطان پانکراس شک کند، چه آزمایش‌هایی لازم است؟
- ۱
معاینه و آزمایش خون
پزشک شکم را معاینه می‌کند و آزمایش‌های کبد را می‌خواهد؛ این آزمایش‌ها نشان می‌دهند مجرای صفرا بسته شده یا نه [۱۰].
- ۲
- ۳
نمونه‌برداری با سونوگرافی از درون معده
با آندوسکوپ، سوزن نازکی از دیواره معده یا روده به تومور می‌رسد و تکه کوچکی برداشته می‌شود؛ همین نمونه برای آزمایش ژنی تومور هم به کار می‌رود [۲]. اگر زردی دارید، ممکن است با آندوسکوپی ویژه مجاری صفرا، لوله کوچکی (استنت) در مجرای صفرا گذاشته شود تا صفرا دوباره جریان پیدا کند [۲، ۱۰]. نگران نمونه‌برداری هستید؟ بخوانید: آیا نمونه‌برداری باعث پخش شدن سرطان می‌شود؟
- ۴
آزمایش خون CA19-9
برای پیگیری اثر درمان مفید است، اما برای پیدا کردن سرطان در افراد بدون علامت به اندازه کافی دقیق نیست [۲]. بیشتر بخوانید: تومور مارکر چیست؟
- ۵
آزمایش ژنتیک
اگر سرطان پانکراس تأیید شود، آزمایش ژن‌های ارثی و آزمایش ژنی تومور برای همه بیماران توصیه می‌شود [۲، ۱۰]. جزئیات درمان را در صفحه سرطان پانکراس بخوانید.
پرسش‌های متداول
زرد شده‌ام ولی هیچ دردی ندارم؛ نگران باشم؟
زردی همیشه باید زود بررسی شود، با درد یا بدون درد. زردی علت‌های مختلفی دارد و همه آن‌ها سرطان نیستند. اما رهنمود ملی انگلستان توصیه می‌کند هر کسی که ۴۰ سال یا بیشتر دارد و زرد شده، فوری برای بررسی سرطان پانکراس ارجاع شود [۳]. در سرطان پانکراس، تومورهایی که در سر پانکراس‌اند (بیشتر تومورها) مجرای صفرا را تنگ می‌کنند و زردی و ادرار تیره می‌دهند [۲].
کمرم درد می‌کند؛ ممکن است سرطان پانکراس باشد؟
کمردرد بسیار شایع است و بیشتر وقت‌ها علت ساده‌ای دارد. دردی که از بالای شکم به پشت تیر می‌کشد، به‌ویژه همراه کاهش وزن بی‌دلیل، می‌تواند از علائم سرطان پانکراس باشد [۱، ۲]. در یک مطالعه، بیمارانی که کمردرد داشتند دیرتر تشخیص داده شدند [۷]. اگر ۶۰ سال یا بیشتر دارید و کمردرد یا درد شکم همراه کاهش وزن دارید، از پزشک بخواهید پانکراس را هم بررسی کند [۳].
دیابتم تازه شروع شده؛ باید نگران سرطان پانکراس باشم؟
دیابت بسیار شایع است و بیشتر کسانی که دیابت می‌گیرند هرگز سرطان پانکراس نمی‌گیرند [۱]. از هر ۱۰۰ نفر ۵۰ ساله یا بیشتر با دیابت تازه، حدود ۱ نفر ظرف ۳ سال سرطان پانکراس می‌گیرد [۴]. اگر همزمان بی‌دلیل وزن کم می‌کنید، یا عوامل معمول دیابت مثل چاقی و سابقه خانوادگی را ندارید، با پزشک درباره بررسی پانکراس صحبت کنید [۱، ۵].
آیا آزمایش خون یا سونوگرافی می‌تواند سرطان پانکراس را زود پیدا کند؟
علائم سرطان پانکراس در زنان و مردان فرق دارد؟
نه؛ علائم سرطان پانکراس در زنان و مردان معمولاً یکسان است [۱].
اگر سرطان پانکراس زود پیدا شود، قابل درمان است؟
بهترین فرصت درمان وقتی است که تومور هنوز با جراحی برداشتنی باشد؛ این بیماران با جراحی و شیمی‌درمانی بعد از آن، شانس بسیار بهتری دارند [۲]. اما کمتر از ۲ نفر از هر ۱۰ بیمار در این مرحله تشخیص داده می‌شوند [۲]؛ برای همین علائم هشدار را جدی بگیرید. بیشتر بخوانید: سرطان پانکراس
آیا قند و شیرینی باعث سرطان پانکراس می‌شود؟
چاقی و دیابت خطر سرطان پانکراس را بالا می‌برند [۹]؛ پس نگه داشتن وزن مناسب و کنترل قند خون مفید است. درباره خود قند و شیرینی بخوانید: آیا قند و شکر باعث رشد سرطان می‌شود؟
معیارهای ارجاع و نکات تشخیصی (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
معیارهای ارجاع NICE NG12 (به‌روزرسانی ۲۰۲۶). ارجاع در مسیر «مشکوک به سرطان» (تشخیص یا رد سرطان ظرف ۲۸ روز) برای سرطان پانکراس در افراد ۴۰ سال و بالاتر با زردی (توصیه ۱٫۲٫۴). سی‌تی‌اسکن فوری با دسترسی مستقیم (ظرف ۲ هفته؛ اگر سی‌تی در دسترس نیست، سونوگرافی فوری) در افراد ۶۰ سال و بالاتر با کاهش وزن همراه هر یک از این‌ها: اسهال، کمردرد، درد شکم، تهوع، استفراغ، یبوست یا دیابت تازه‌شروع (توصیه ۱٫۲٫۵). کاهش وزن بی‌دلیل بیش از ۵٪ در ۶ ماه در ۶۰ سال و بالاتر: بررسی فوری یا ارجاع در یکی از مسیرهای سرطان (توصیه ۱٫۱۳٫۲) [۳].
ارزش اخباری علائم در مراقبت اولیه. در مطالعه مورد-شاهدی GPRD (۳۶۳۵ بیمار و ۱۶٬۴۵۹ شاهد، ۴۰ سال و بالاتر)، PPV همه علائم در ۶۰ سال و بالاتر کمتر از ۱٪ بود، به‌جز زردی با ۲۲٪ (۹۵٪ CI: ۱۴ تا ۵۲)؛ OR کاهش وزن ۱۵، درد شکم ۵، تهوع/استفراغ ۴٫۵، یبوست ۲٫۲، دیابت تازه ۲٫۱، اسهال ۱٫۹ و کمردرد ۱٫۴ بود و چند جفت علامت PPV بیش از ۱٪ داشتند [۶]. در کوهورت آینده‌نگر SYMPTOM (۳۹۱ بیمار ۴۰ سال و بالاتر که با شک به سرطان پانکراس ارجاع شدند)، هیچ علامت اولیه‌ای سرطان را از غیرسرطان جدا نکرد، ولی علائم بعدی پیش‌بینی‌کننده بودند: زردی (۴۹٪ در برابر ۱۲٪)، کاهش وزن (۵۵٪ در برابر ۲۲٪)، خستگی (۵۱٪ در برابر ۲۶٪)، تغییر اجابت مزاج و کاهش اشتها. کمردرد، سوءهاضمه و دیابت با فاصله تشخیصی طولانی‌تر همراه بودند [۷].
دیابت تازه‌شروع. در کوهورت جمعیتی روچستر (۲۱۲۲ فرد ۵۰ سال و بالاتر)، ۰٫۸۵٪ ظرف ۳ سال سرطان پانکراس گرفتند (نسبت مشاهده به انتظار ۷٫۹۴)؛ ۵۶٪ از آن‌ها کمتر از ۶ ماه پس از تشخیص دیابت [۴]. مدل ENDPAC (تغییر وزن، تغییر قند خون و سن شروع دیابت): امتیاز ۳ یا بیشتر در گروه اعتبارسنجی ۷ از ۹ بیمار را با ویژگی ۸۵٪ شناسایی کرد و شیوع سرطان در این گروه ۳٫۶٪ (۴٫۴ برابر کل افراد با دیابت تازه) بود؛ امتیاز ۰ یا کمتر (۴۹٪ افراد) خطر بسیار کمی داشت. مدل هنوز نیازمند اعتبارسنجی آینده‌نگر است [۵].
غربالگری و مرحله هنگام تشخیص. USPSTF غربالگری بزرگسالان بدون علامت را توصیه نمی‌کند (درجه D)؛ افراد با دیابت تازه، سیگار یا چاقی جزو جمعیت عمومی‌اند، ولی این توصیه شامل سندرم‌های ارثی و سرطان پانکراس خانوادگی نیست [۸]. هنگام تشخیص، ۱۰ تا ۱۵٪ بیماران قابل جراحی، ۳۰ تا ۳۵٪ پیشرفته موضعی و ۵۰ تا ۵۵٪ متاستاتیک‌اند؛ حدود ۷۰٪ تومورها در سر پانکراس‌اند و با انسداد صفراوی تظاهر می‌کنند. ارزیابی اولیه: سی‌تی آنژیوگرافی پانکراس همراه سی‌تی قفسه سینه و لگن، و نمونه‌برداری با سوزن مغزی (FNB) به هدایت EUS؛ آزمایش ژنتیک رده زایا برای همه بیماران [۲].
شواهد علمی
شواهد علمی
۱ موردمدلی برای تعیین خطر سرطان پانکراس در بیماران مبتلا به دیابت تازه‌تشخیص
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۱۰ منبعنمایش همه منابع، ۱ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/symptoms-of-pancreatic-cancer/