تومور مارکر (نشانگر تومور) ماده‌ای است که سلول‌های سرطانی یا سلول‌های دیگر بدن در پاسخ به سرطان — و گاهی در بیماری‌های خوش‌خیم — می‌سازند و اطلاعاتی درباره سرطان می‌دهد؛ این مواد در خون، ادرار، مدفوع یا بافت اندازه‌گیری می‌شوند [۱]. ارزش اصلی بیشتر مارکرهای خونی در پیگیری پاسخ به درمان و کشف عود سرطانی است که قبلاً تشخیص داده شده، نه در تشخیص اولیه یا چکاپ افراد سالم [۲، ۶]. بالا بودن یک مارکر به معنای سرطان نیست و همه مبتلایان هم مارکر بالا ندارند [۱].
نکات کلیدی
- تومور مارکرها برای کمک به تشخیص (همراه نمونه‌برداری و تصویربرداری، نه به‌تنهایی)، تعیین مرحله و پیش‌آگهی، انتخاب درمان، بررسی پاسخ به درمان و کشف عود به کار می‌روند [۱].
- استثناهای محدود: آزمایش PSA برای غربالگری فقط پس از تصمیم‌گیری مشترک با پزشک [۳]؛ و AFP همراه سونوگرافی هر ۶ ماه در افراد مبتلا به سیروز [۴].
- نشانگرهای بافتی مانند گیرنده‌های هورمونی و HER2 در سرطان سینه برای انتخاب درمان ضروری‌اند [۵].
تومور مارکرهای رایج و کاربرد اصلی آن‌ها
| مارکر | سرطان مرتبط | کاربرد اصلی |
|---|---|---|
| CEA | روده بزرگ و برخی سرطان‌های دیگر | بررسی اثر درمان و کشف عود [۶] |
| CA 19-9 | پانکراس، کیسه صفرا، مجاری صفراوی و معده | بررسی اثر درمان [۶] |
| CA-125 | تخمدان | کمک به تشخیص، بررسی پاسخ به درمان و عود [۶] |
| PSA | پروستات | کمک به تشخیص، بررسی پاسخ به درمان و عود [۶] |
| AFP | کبد، تخمدان و تومورهای سلول زایا | کمک به تشخیص و پیگیری درمان [۶] |
| بتا-hCG | کوریوکارسینوم و تومورهای سلول زایا | تعیین مرحله، پیش‌آگهی و پاسخ به درمان [۶] |
| CA 15-3 / CA 27.29 | سینه | بررسی اثر درمان یا عود [۶] |
| کلسی‌تونین | سرطان مدولاری تیروئید | کمک به تشخیص، بررسی درمان و عود [۶] |
| تیروگلوبولین | تیروئید | بررسی پاسخ به درمان و عود [۶] |
| LDH | تومورهای سلول زایا، لنفوم، لوسمی، ملانوما | تعیین مرحله، پیش‌آگهی و پاسخ به درمان [۶] |
هیچ‌کدام از این آزمایش‌ها به‌تنهایی سرطان را تشخیص نمی‌دهد یا رد نمی‌کند.
تومور مارکر در کجای مسیر درمان ارزش دارد؟
- ۱
پیش از درمان
در برخی سرطان‌ها، سطح پایه مارکر به تعیین مرحله و پیش‌آگهی کمک می‌کند؛ مثلاً اندازه‌گیری CEA پیش از جراحی سرطان روده بزرگ، اگر به مرحله‌بندی و برنامه‌ریزی جراحی کمک کند [۸].
- ۲
- ۳
پس از درمان
برای کشف زودهنگام عود؛ مثلاً CEA هر ۳ ماه به مدت دست‌کم ۳ سال در سرطان روده بزرگ مرحله II و III، اگر بیمار کاندیدای جراحی یا درمان بیماری متاستاتیک باشد [۸].
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
نگران نشوید و نتیجه را همراه سابقه و علائم خود به پزشک نشان دهید؛ پزشک همه یافته‌ها را با هم تفسیر می‌کند و هیچ آزمایش واحدی سرطان را قطعی نمی‌کند [۷]. اگر علائمی مانند کاهش وزن بی‌دلیل، خون‌ریزی یا توده جدید دارید، مراجعه را به تأخیر نیندازید.
اگر سابقه سرطان دارید و در دوره پیگیری هستید، افزایش مارکر را با تیم درمان در میان بگذارید؛ مثلاً در سرطان پانکراس، افزایش پیاپی CA 19-9 مطرح‌کننده پیشرفت بیماری است اما باید با آزمون‌های دیگر تأیید شود [۸].
پرسش‌های مرتبط
آیا انجام پنل تومور مارکر در چکاپ سالانه کار درستی است؟
تومور مارکر من طبیعی است؛ یعنی سرطان ندارم؟
نه لزوماً. ممکن است فرد مبتلا به سرطان باشد و نتایج آزمایش او طبیعی باشد [۷].
فرق تومور مارکر با «بیوپسی مایع» (ctDNA) چیست؟
ctDNA قطعات DNA تومور را در خون جست‌وجو می‌کند و نوع جدیدتری از نشانگر است. بیشتر بخوانید: بیوپسی مایع و DNA توموری در گردش
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۸ منبعنمایش همه منابع، ۵ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲Tumor Markers in Clinical Practice: A Review Focusing on Common Solid Cancers
- ۳Screening for Prostate Cancer: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement
- ۴EASL Clinical Practice Guidelines on the management of hepatocellular carcinoma
- ۵National Academy of Clinical Biochemistry Laboratory Medicine Practice Guidelines for Use of Tumor Markers in Testicular, Prostate, Colorectal, Breast, and Ovarian Cancers
- ۶
- ۷
- ۸
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۲۷ مهر ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.