خال سرطانی (ملانوما) معمولاً خالی است که با بقیه خال‌های شما فرق دارد یا در حال تغییر است: دو نیمه‌اش شبیه هم نیست، لبه‌اش نامنظم است، چند رنگ دارد، بیشتر وقت‌ها بزرگ‌تر از ۶ میلی‌متر است، یا اندازه، شکل و رنگش عوض می‌شود و خارش یا خون‌ریزی پیدا می‌کند [۱، ۲، ۳]. بعضی ملانوماها این شکل را ندارند: برجستگی سفتی که بزرگ می‌شود و گاهی صورتی یا قرمز است، خط قهوه‌ای یا سیاه زیر ناخن، یا لکه تیره‌ای در کف پا و کف دست [۳، ۴، ۵]. بیشتر خال‌ها بی‌خطرند، ولی هر خال تازه یا در حال تغییر را به پزشک نشان دهید.
نکات کلیدی
- بیشتر خال‌ها بی‌خطرند. بیشتر بزرگسالان ۱۰ تا ۴۰ خال دارند و بیشتر ملانوماها از خالی که از قبل داشته‌اید شروع نمی‌شوند [۲].
- «تغییر» اغلب اولین نشانه است: خالی که اندازه، شکل یا رنگش عوض می‌شود، یا خارش، درد یا خون‌ریزی تازه پیدا می‌کند [۱، ۲].
- خالی که با بقیه فرق دارد («جوجه اردک زشت») و برجستگی سفتی که رشد می‌کند را هم زود نشان دهید، حتی اگر قانون ABCDE را نداشته باشد [۳].
- ملانوما ممکن است زیر ناخن یا در کف پا باشد. در مطالعه‌ای در تهران، شایع‌ترین نوع ملانوما همین نوع کف دست و پا و ناخن بود [۷].
- بی‌درد بودن خال دلیل بی‌خطر بودن آن نیست؛ ملانوماها بیشتر وقت‌ها نه درد دارند نه خارش [۸].
- برداشتن خال مشکوک برای آزمایش، راه اصلی تشخیص است و در مطالعه‌ای بزرگ، نمونه‌برداری پیش از جراحی کامل، نتیجه درمان را بدتر نکرد [۹، ۱۰].
خال معمولی چه شکلی است؟
خال معمولی معمولاً کوچک‌تر از ۵ میلی‌متر (پهنای پاک‌کن سر مداد)، گرد یا بیضی، با سطح صاف و لبه مشخص است و اغلب کمی برجسته است. رنگش یکدست است: صورتی، قهوه‌ای روشن یا قهوه‌ای [۲].
بیشتر بزرگسالان ۱۰ تا ۴۰ خال دارند. بیشتر خال‌ها بالای کمر و در جاهایی که آفتاب می‌خورد پیدا می‌شوند. بیشتر افراد تا حدود ۴۰ سالگی خال تازه پیدا می‌کنند و در سالمندی خال‌ها کم‌رنگ می‌شوند [۲].
بعضی خال‌ها «نامعمول» (دیسپلاستیک) هستند: بزرگ‌تر از ۵ میلی‌متر و با شکل یا رنگ متفاوت. این خال‌ها هم به‌ندرت سرطان می‌شوند، ولی کسی که تعداد زیادی از آن‌ها دارد، بیشتر در خطر ملانوماست [۲].
خال سرطانی چه شکلیه؟ قانون ABCDE
پزشکان برای شناختن خال مشکوک از یک قاعده ساده به نام ABCDE استفاده می‌کنند [۱، ۲]:
- A، عدم تقارن: دو نیمه خال شبیه هم نیستند [۲].
- B، لبه نامنظم: لبه‌ها دندانه‌دار، ناصاف یا محو هستند [۲].
- C، رنگ ناهمگون: چند رنگ سیاه، قهوه‌ای و قهوه‌ای روشن در یک خال؛ گاهی بخش‌های سفید، خاکستری، قرمز، صورتی یا آبی [۲].
- D، قطر: بیشتر ملانوماها بزرگ‌تر از ۶ میلی‌متر هستند و بزرگ می‌شوند، ولی ممکن است خیلی کوچک هم باشند [۲].
- E، تغییر: خال در چند هفته یا چند ماه گذشته عوض شده است: اندازه، شکل، رنگ، سطح (مثلاً خون‌ریزی) یا حس آن (خارش یا حساس شدن) [۱، ۲].
داشتن یکی از این نشانه‌ها به این معنا نیست که خال حتماً سرطانی است؛ یعنی باید پزشک آن را ببیند. پزشکان بر نشانه تغییر تأکید ویژه دارند [۱].
چطور بفهمم خالم سرطانی است؟ خالی که با بقیه فرق دارد
خال‌های هر نفر معمولاً شبیه هم‌اند. خالی که با بقیه خال‌های شما فرق دارد، مثلاً تیره‌تر، بزرگ‌تر یا شکل دیگری دارد، باید دیده شود. پزشکان به این نشانه «جوجه اردک زشت» می‌گویند [۳]. این نشانه به اندازه قانون ABCDE ملانوماها را پیدا می‌کند و کمتر خال بی‌خطر را مشکوک نشان می‌دهد [۳].
برای اینکه تغییر را ببینید، هر چند وقت یک بار در نور کافی و با آینه همه پوست، از جمله کف پا، بین انگشتان، پشت و پوست سر را نگاه کنید. کسی که خال‌های نامعمول دارد، بهتر است ماهی یک بار پوستش را نگاه کند [۲]. از خالی که نگرانش هستید، با یک خط‌کش در کنارش، عکس بگیرید تا بعداً بتوانید مقایسه کنید.
خال برجسته‌ای که سریع بزرگ می‌شود: ملانومای ندولار و بی‌رنگ
بعضی ملانوماها نشانه‌های ABCDE را ندارند. یکی از این‌ها ملانومای ندولار (برآمده) است. پزشکان برای آن سه نشانه را به خاطر می‌سپارند [۳]:
- برجسته: برآمدگی تازه یا ضخیم شدن پوست
- سفت: با لمس، سفت است
- در حال رشد: بزرگ می‌شود
بعضی ملانوماها هم بی‌رنگ هستند و به رنگ پوست، صورتی یا قرمزند. برای این‌ها هم نشانه ساده این است: قرمز، برجسته و با تغییر تازه [۳]. منتظر نمانید که چنین برجستگی‌ای خودبه‌خود خوب شود؛ زود آن را به پزشک نشان دهید.
ملانوم ناخن: خط تیره زیر ناخن، کبودی است یا سرطان؟
ملانومای ناخن کمیاب است و بیشتر وقت‌ها دیر تشخیص داده می‌شود [۵]. حدود ۲ مورد از هر ۳ ملانومای ناخن به شکل یک خط قهوه‌ای یا سیاه در طول ناخن شروع می‌شود [۵]. این نشانه‌ها احتمال سرطان را بیشتر می‌کنند [۴، ۵]:
- خط پهن (۳ میلی‌متر یا بیشتر)، چندرنگ، یا خطی که پررنگ‌تر یا پهن‌تر می‌شود؛ مخصوصاً اگر ته خط (نزدیک پوست) پهن‌تر از سر آن باشد [۴، ۵]
- رسیدن رنگ تیره به پوست کنار یا ته ناخن [۴]
- خط در شست دست یا انگشت بزرگ پا، که بیشترین جای ملانومای ناخن‌اند [۵]
- شکافتن ناخن، خون‌ریزی یا برجستگی صورتی و قرمز زیر ناخن؛ بعضی ملانوماهای ناخن تیره نیستند [۵]
- تغییری در ناخن که با درمان، مثلاً درمان قارچ، بهتر نمی‌شود [۴، ۳]
کبودی زیر ناخن (خون‌مردگی)، مثلاً بعد از ضربه، اغلب بنفش تا سیاه است و مهم‌ترین فرقش این است که با رشد ناخن کم‌کم به طرف نوک ناخن می‌رود [۶]. اگر لکه با رشد ناخن جلو نمی‌رود، یا خطی است که از ته ناخن شروع شده و تا نوک ادامه دارد، آن را به پزشک نشان دهید [۶، ۵]. خط تیره ناخن علت‌های مختلفی دارد و همیشه سرطان نیست؛ تشخیص قطعی با نمونه‌برداری از ریشه ناخن است [۵].
ملانوم کف پا و کف دست
نوعی از ملانوما در کف پا، کف دست و زیر ناخن پیدا می‌شود. در سفیدپوستان کمیاب است، ولی در افراد با پوست تیره‌تر و در آسیای شرقی، بخش بزرگی از ملانوماها از همین نوع است [۳]. در مطالعه‌ای روی ۴۵۰ بیمار در تهران هم، شایع‌ترین نوع ملانوما همین نوع کف دست و پا و ناخن بود (حدود ۳ نفر از هر ۱۰ بیمار) و نزدیک نیمی از تومورها روی دست‌ها و پاها بودند [۷].
این نوع ملانوما گاهی با چیزهای دیگری اشتباه گرفته می‌شود، مثل زگیل، زخم پای دیابتی یا قارچ ناخن [۳]. پس این‌ها را به پزشک نشان دهید:
- لکه قهوه‌ای یا سیاه تازه در کف پا یا کف دست، یا لکه‌ای که بزرگ‌تر، نامنظم‌تر یا چندرنگ می‌شود [۱، ۳]
- «زگیل» یا زخمی در کف پا که با وجود درمان تا ۲ ماه خوب نشده یا بدتر می‌شود، به‌ویژه اگر خون‌ریزی دارد [۳، ۱۳]
کف پا و بین انگشتان را هم هنگام نگاه کردن پوست فراموش نکنید.
خال سرطانی درد دارد؟ خارش خال نشانه سرطان است؟
بیشتر وقت‌ها نه. در مطالعه‌ای روی بیش از ۳۰۰ سرطان پوست، حدود ۴ مورد از هر ۱۰ مورد خارش و حدود ۳ مورد از هر ۱۰ مورد درد داشتند؛ ولی این‌ها بیشتر در سرطان‌های پوستی غیرملانوما بود و ملانوماها بیشتر وقت‌ها نه درد داشتند نه خارش [۸]. پس بی‌درد بودن خال دلیل بی‌خطر بودن آن نیست.
از طرف دیگر، اگر خالی که سال‌ها بدون تغییر بوده، تازه خارش، حساسیت، ترشح یا خون‌ریزی پیدا کند، این هم نوعی تغییر است و باید دیده شود [۱، ۲]. آنچه مهم است، خارش یا خون‌ریزی تازه در یک خال است.
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
اگر یکی از این‌ها را دارید، به پزشک عمومی یا متخصص پوست مراجعه کنید و منتظر نمانید که خودبه‌خود بهتر شود:
- خال تازه‌ای که با بقیه خال‌هایتان فرق دارد، یا خالی که در چند هفته یا چند ماه اندازه، شکل یا رنگش عوض شده است [۱، ۲، ۳]
- خالی که خارش، خون‌ریزی، ترشح یا زخم پیدا کرده است [۱، ۲]
- برجستگی سفت، صورتی، قرمز یا تیره که بزرگ می‌شود [۳]
- خط قهوه‌ای یا سیاه تازه در یک ناخن، به‌ویژه اگر پهن‌تر یا پررنگ‌تر می‌شود یا رنگش به پوست دور ناخن رسیده است [۴، ۵]
- لکه تیره‌ای در کف پا یا کف دست که تغییر می‌کند، یا زخمی در پا که خوب نمی‌شود [۳، ۱۳]
اگر خال خون‌ریزی می‌کند یا سریع بزرگ می‌شود، مراجعه را عقب نیندازید. بیشتر این تغییرها علت بی‌خطری دارند، ولی فقط پزشک می‌تواند این را مشخص کند.
پیش پزشک چه می‌شود؟ آیا برداشتن خال سرطان را پخش می‌کند؟
- ۱
معاینه پوست
پزشک خال را از نزدیک، و اغلب با یک ذره‌بین نوری مخصوص پوست (درماتوسکوپ)، نگاه می‌کند و آن را با بقیه خال‌های شما مقایسه می‌کند [۳].
- ۲
- ۳
بررسی زیر میکروسکوپ
متخصص آسیب‌شناسی نمونه را بررسی می‌کند و مشخص می‌کند خال سرطانی است یا نه. برای کم کردن احتمال اشتباه، بررسی دوباره نمونه توسط یک آسیب‌شناس دیگر را هم می‌توان در نظر گرفت [۹].
بعضی‌ها می‌ترسند که دست زدن به خال یا نمونه‌برداری، سرطان را پخش کند. در مطالعه‌ای در اسکاتلند روی بیش از ۷۰۰ بیمار، کسانی که اول فقط بخشی از ملانومایشان برای آزمایش برداشته شده بود، با بیماران مشابهی مقایسه شدند که از اول کل خال برداشته شده بود. نوع نمونه‌برداری، احتمال برگشت بیماری یا مرگ از ملانوما را بیشتر نکرد [۱۰]. پس ترس از نمونه‌برداری نباید تشخیص را عقب بیندازد؛ بیشتر بخوانید: آیا نمونه‌برداری (بیوپسی) باعث پخش شدن سرطان می‌شود؟
خال مشکوک نباید تراشیده یا سوزانده شود؛ بهتر است کامل برداشته و زیر میکروسکوپ بررسی شود [۹]. اگر می‌خواهید خالی را به دلیل زیبایی بردارید، اول آن را به پزشک نشان دهید.
اگر خال سرطانی زود پیدا شود، درمان می‌شود؟
بیشتر وقت‌ها بله. در یک مطالعه بزرگ در آمریکا، در شایع‌ترین نوع ملانوما (نوعی که روی پوست پهن می‌شود)، در سال‌های پایانی این مطالعه از هر ۱۰ بیمار بیش از ۹ نفر پس از ۱۰ سال زنده بودند [۱۱]. در همان مطالعه، ملانومای برآمده (ندولار) حدود یک مورد از هر ۷ ملانوما بود، ولی بیش از یک‌سوم مرگ‌های ناشی از ملانوما به آن مربوط بود [۱۱]؛ برای همین برجستگی سفتی را که رشد می‌کند زود نشان دهید.
در مطالعه تهران، نزدیک یک نفر از هر ۴ بیمار وقتی تشخیص گرفت که تومور ضخیم شده بود [۷]. برای همین، زود نشان دادن خال مشکوک مهم است. درباره درمان ملانوما ببینید: ملانوما و درمان ملانومای پیشرفته.
پرسش‌های متداول
خال سرطانی بدخیم یعنی چه؟ خال خوش‌خیم هم سرطان می‌شود؟
ملانوما سرطان است و هر سرطانی «بدخیم» است؛ خال معمولی «خوش‌خیم» است، یعنی سرطان نیست. خال معمولی، و حتی خال نامعمول (دیسپلاستیک)، به‌ندرت به ملانوما تبدیل می‌شود و بیشتر ملانوماها از یک خال قدیمی شروع نمی‌شوند [۲]. فرق این دو را در فرق تومور خوش‌خیم و بدخیم چیست؟ ببینید.
خال زیاد دارم؛ باید همه را بردارم؟
بعد از ۴۰ سالگی خال تازه درآورده‌ام؛ نگران باشم؟
خال سرطانی عکس: از روی عکس می‌شود فهمید خالی سرطانی است؟
عکس‌ها کمک می‌کنند نشانه‌های خطر را بشناسید، ولی شکل خال به‌تنهایی کافی نیست؛ پزشک خال را معاینه می‌کند و اگر مشکوک بود، آن را برای بررسی زیر میکروسکوپ برمی‌دارد [۹]. عکس گرفتن از خال خودتان در فاصله‌های منظم، برای دیدن تغییر آن مفید است.
خال کف پا خطرناک است؟
هر خال کف پا سرطانی نیست. ولی ملانومای کف پا گاهی با زگیل یا زخم اشتباه گرفته می‌شود و دیر تشخیص داده می‌شود [۳]. لکه تیره تازه یا در حال تغییر در کف پا یا کف دست را به پزشک نشان دهید.
خط سیاه روی ناخن دارم؛ سرطان است؟
نه لزوماً؛ خط تیره ناخن علت‌های مختلفی دارد [۵]. ولی خط تازه در یک ناخن، خط پهن یا چندرنگ، خطی که پهن‌تر یا پررنگ‌تر می‌شود، یا رنگی که به پوست دور ناخن رسیده، باید دیده شود [۴، ۵]. بخش ملانوم ناخن را ببینید.
سرطان پوست چه شکلیه؟ فقط به شکل خال است؟
نه. ملانوما فقط یکی از سرطان‌های پوست است. سرطان‌های شایع‌تر پوست (بازال‌سل و اسکواموس‌سل) شکل دیگری دارند؛ نشانه‌هایشان را در علائم سرطان پوست چیست؟ و سرطان پوست ببینید.
معیارهای بالینی و نکات تشخیصی (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
ABCDE. Abbasi ۲۰۰۴ (JAMA، مرور شواهد ۱۹۸۰ تا ۲۰۰۴): داده‌ها از پایین آوردن معیار قطر (بیش از ۶ میلی‌متر) پشتیبانی نکرد، ولی افزودن E (evolving) را تأیید کرد: تغییر اندازه، شکل، علائم (خارش، حساسیت)، سطح (به‌ویژه خون‌ریزی) و رنگ [۱]. علامت «جوجه اردک زشت» (ضایعه‌ای متفاوت با سایر خال‌های همان فرد) از ABCDE اختصاصی‌تر و با حساسیت مشابه است؛ برای ملانومای ندولار قاعده EFG (Elevation، Firmness، Growth)، برای ملانومای آملانوتیک قاعده 3R (Red، Raised، Recent change) و برای ملانومای آکرال و زیر ناخن قواعد CUBED و ABCDEF پیشنهاد شده‌اند [۳].
چک‌لیست ۷ نکته‌ای وزن‌دار (7PCL). معیارهای اصلی (هر کدام ۲ امتیاز): تغییر اندازه، رنگدانه نامنظم، لبه نامنظم؛ معیارهای فرعی (هر کدام ۱ امتیاز): التهاب، خارش یا تغییر حس، بزرگ‌تر بودن از سایر ضایعه‌ها (قطر بیش از ۷ میلی‌متر)، ترشح یا دلمه. توصیه NICE (۲۰۰۵) ارجاع با امتیاز ۳ یا بیشتر بود. در اعتبارسنجی Walter ۲۰۱۳ در مراقبت اولیه، با آستانه ۴ حساسیت برای ملانوما ۹۱٫۷٪ و ویژگی ۵۳٫۴٪ بود (برای ضایعه‌های بالینی مهم: حساسیت ۷۳٫۳٪، ویژگی ۵۷٫۱٪، ارزش اخباری مثبت ۲۴٫۱٪ و منفی ۹۲٫۰٪) [۱۲].
ملانومای ناحیه ناخن. ۰٫۷ تا ۳٫۵٪ ملانوماها؛ ABCDEF Levit: A سن (اوج دهه پنجم تا هفتم) و نژاد (تا یک‌سوم ملانوماها در آفریقایی‌تبارها، آسیایی‌ها و بومیان آمریکا)، B نوار قهوه‌ای تا سیاه با پهنای ۳ میلی‌متر یا بیشتر و لبه‌های ناهمگون، C تغییر نوار یا بهبود نیافتن دیستروفی ناخن با درمان مناسب، D انگشت درگیر، E گسترش رنگدانه به چین ناخن (نشانه هاچینسون)، F سابقه شخصی یا خانوادگی خال دیسپلاستیک یا ملانوما [۴]. حدود دوسوم به شکل ملانونیشی طولی تظاهر می‌کنند؛ پهنای بیش از ۳ میلی‌متر یا بیش از ۴۰٪ پهنای صفحه ناخن، ناهمگونی رنگ، تیره یا پهن‌تر شدن و نوار مثلثی (پهن‌تر در پروگزیمال) هشداردهنده‌اند؛ تا ۲۵٪ آملانوتیک‌اند. ۵۸٪ موارد انگشتان دست در شست و ۸۶٪ موارد انگشتان پا در انگشت بزرگ پا است؛ رنگدانه پوست اطراف به‌تنهایی تشخیصی نیست و بیوپسی ماتریکس استاندارد طلایی است [۵]. در ۴۷ هماتوم زیر ناخن، تشخیص با حرکت تغییر رنگ به لبه دیستال تأیید شد؛ رنگ آبی-سفید (سرنخ ملانوما) در ۲۶٪ دیده شد، پس پیگیری تا رسیدن رنگ به لبه آزاد ناخن توصیه شده است [۶].
ملانومای آکرال. بیشترین سهم ملانوما را در آسیای شرقی (۵۰ تا ۵۸٪)، اسپانیایی‌تبارها (۴۹ تا ۶۱٪) و سیاه‌پوستان (۳۹ تا ۷۵٪) دارد؛ میزان تشخیص اشتباه ۳۴٪ و تشخیص‌های اشتباه رایج: زگیل، زخم پای دیابتی و اونیکومیکوز [۳]. در ۴۵۰ بیمار مرکز ارجاعی تهران (۲۰۰۴ تا ۲۰۱۴): آکرال لنتیژینوس ۳۰٪ و لنتیگو مالیگنا ۲۹٪؛ ۴۹٪ روی اندام‌ها؛ میانگین ضخامت برسلو ۲٫۸ میلی‌متر، ۳۸٪ کمتر از ۱ میلی‌متر و ۲۳٪ بیش از ۴ میلی‌متر [۷].
درد و خارش. در ۳۳۹ سرطان پوست (۱۶۶ BCC، ۱۴۶ SCC، ۲۷ ملانوما)، شیوع خارش ۳۶٫۹٪ و درد ۲۸٫۲٪ بود ولی در ملانوماها بیشتر وجود نداشت؛ شدت درد با التهاب، زخم، تهاجم دورعصبی و عمق تهاجم ارتباط داشت [۸].
بیوپسی. بیوپسی ترجیحاً به روش برداشت موضعی کامل؛ ضایعه مشکوک نباید تراشیده (shave) یا کوتر شود؛ بازبینی دوم توسط پاتولوژیست مستقل در نظر گرفته شود [۹]. در مطالعه مورد-شاهدی Scottish Melanoma Group، ۲۶۵ بیوپسی برشی با ۴۹۶ بیوپسی برداشتی (همسان از نظر سن، جنس، محل و ضخامت برسلو) مقایسه شد؛ نوع بیوپسی بر عود (P=۰٫۳۰) و مرگ ناشی از ملانوما (P=۰٫۳۴) اثری نداشت [۱۰].
زیرگروه ندولار و مرگ ناشی از ملانوما. Shaikh ۲۰۱۲ (۹ ثبت اولیه SEER، ۱۹۷۸ تا ۲۰۰۷، ۱۱۱٬۴۷۸ بیمار): ملانومای سطحی گسترش‌یابنده ۶۶٪ موارد و ۴۶٪ ملانوماهای نهایتاً کشنده، و ملانومای ندولار ۱۴٪ موارد و ۳۷٪ ملانوماهای نهایتاً کشنده بود؛ بقای نسبی ۱۰ ساله سطحی گسترش‌یابنده از ۹۰٫۶٪ به ۹۶٫۵٪ رسید، ولی در ندولار ثابت ماند (۶۱٫۸٪ تا ۶۱٫۵٪) [۱۱]. این داده‌ها اهمیت آموزش قاعده EFG را نشان می‌دهند.
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۱۳ منبعنمایش همه منابعبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰
- ۱۱
- ۱۲Using the 7-point checklist as a diagnostic aid for pigmented skin lesions in general practice: a diagnostic validation study
- ۱۳
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/cancerous-mole/
