ایمنی‌درمانی نوعی درمان سرطان است که به دستگاه ایمنی بدن کمک می‌کند سلول‌های سرطانی را بهتر شناسایی کند و با آن‌ها بجنگد [۱]. انواع اصلی آن مهارکننده‌های ایست بازرسی ایمنی (مثل پمبرولیزوماب و نیولوماب)، سلول‌درمانی با لنفوسیت T (مثل CAR-T)، آنتی‌بادی‌های مونوکلونال، واکسن‌های درمانی و تعدیل‌کننده‌های ایمنی هستند [۱، ۲، ۳]. بسیاری از عوارض آن ناشی از فعالیت دستگاه ایمنیِ تقویت‌شده علیه بافت‌های سالم است و ممکن است در هر زمانی، حتی پس از پایان درمان، بروز کند [۴].
ایمنی‌درمانی چگونه کار می‌کند؟
دستگاه ایمنی به‌طور طبیعی سلول‌های غیرطبیعی را شناسایی و نابود می‌کند و احتمالاً از رشد بسیاری از سرطان‌ها جلوگیری می‌کند. وجود سلول‌های ایمنی در داخل و اطراف تومور (لنفوسیت‌های نفوذکننده به تومور یا TIL) نشانه پاسخ ایمنی است و بیمارانی که تومورشان TIL دارد، اغلب پیش‌آگهی بهتری دارند [۱].
اما سلول‌های سرطانی راه‌هایی برای فرار دارند: تغییرات ژنتیکی که آن‌ها را کمتر قابل دیدن می‌کند، پروتئین‌هایی روی سطح‌شان که سلول‌های ایمنی را خاموش می‌کند، و تغییر سلول‌های طبیعی اطراف تومور به‌گونه‌ای که پاسخ ایمنی مختل شود. ایمنی‌درمانی به دستگاه ایمنی کمک می‌کند بهتر عمل کند [۱].
انواع ایمنی‌درمانی
| نوع | چگونه عمل می‌کند؟ | نمونه |
|---|---|---|
| مهارکننده‌های ایست بازرسی ایمنی | ایست‌های بازرسی که به‌طور طبیعی پاسخ ایمنی را مهار می‌کنند مسدود می‌شوند تا سلول‌های ایمنی قوی‌تر به سرطان حمله کنند [۱] | پمبرولیزوماب (ضد PD-1) [۲]؛ نیولوماب و ایپیلیموماب [۳] |
| سلول‌درمانی با لنفوسیت T (انتقال سلولی) | سلول‌های ایمنی بیمار در آزمایشگاه انتخاب یا اصلاح، تکثیر و دوباره تزریق می‌شوند [۱] | CAR-T ضد CD19 در لنفوم [۵] |
| آنتی‌بادی‌های مونوکلونال | پروتئین‌های آزمایشگاهی که به هدف مشخصی روی سلول سرطانی می‌چسبند و آن را برای دستگاه ایمنی نشانه‌گذاری می‌کنند [۱] | — |
| واکسن‌های درمانی | پاسخ ایمنی علیه سلول‌های سرطانی را تقویت می‌کنند و با واکسن‌های پیشگیری متفاوت‌اند [۱] | — |
| تعدیل‌کننده‌های دستگاه ایمنی | پاسخ ایمنی بدن را به‌طور اختصاصی یا عمومی تقویت می‌کنند [۱] | — |
ایمنی‌درمانی ممکن است وریدی، خوراکی، موضعی (کرم پوستی در سرطان‌های بسیار اولیه پوست) یا داخل مثانه داده شود [۱].
ویژه پزشکان
- سرطان ریه (KEYNOTE-024): در ۳۰۵ بیمار مبتلا به سرطان ریه غیرسلول کوچک پیشرفته با PD-L1 دست‌کم ۵۰٪، میانه بقای بدون پیشرفت با پمبرولیزوماب ۱۰٫۳ ماه در برابر ۶٫۰ ماه با شیمی‌درمانی بود، بقای کلی نیز بیشتر بود و عوارض درجه ۳ تا ۵ مرتبط با درمان کمتر بود (۲۶٫۶٪ در برابر ۵۳٫۳٪) [۲].
- ملانوم (CheckMate 067): پس از دست‌کم ۱۰ سال پیگیری، میانه بقای کلی ۷۱٫۹ ماه با نیولوماب و ایپیلیموماب، ۳۶٫۹ ماه با نیولوماب و ۱۹٫۹ ماه با ایپیلیموماب بود؛ در بیمارانی که ۳ سال بدون پیشرفت زنده مانده بودند، بقای ۱۰ ساله اختصاصی ملانوم ۹۶٪ بود [۳].
- لنفوم (ZUMA-1): در لنفوم بزرگ B-سل مقاوم، سلول‌درمانی CAR-T با آکسی‌کابتاژن سیلولوسل پاسخ عینی ۸۲٪ و پاسخ کامل ۵۴٪ داشت؛ با پیگیری میانه ۱۵٫۴ ماه، ۴۰٪ بیماران همچنان در پاسخ کامل بودند و بقای ۱۸ ماهه ۵۲٪ بود؛ سندرم آزادسازی سیتوکین درجه ۳ یا بالاتر در ۱۳٪ و عوارض عصبی درجه ۳ یا بالاتر در ۲۸٪ رخ داد [۵].
عوارض ایمنی‌درمانی
عوارض ممکن است شامل واکنش‌های پوستی محل تزریق (درد، تورم، قرمزی، خارش، بثورات)، علائم شبه‌آنفلوانزا (تب، لرز، ضعف، سرگیجه، تهوع، درد عضلات و مفاصل، خستگی، سردرد، تنگی نفس، افت یا افزایش فشار خون)، احتباس مایعات، تپش قلب، اسهال، عفونت و التهاب اندام‌ها باشد. واکنش‌های شدید یا کشنده نادرند [۴].
ویژه پزشکان
بر اساس رهنمود ASCO برای عوارض ایمنی مهارکننده‌های ایست بازرسی: در عوارض درجه ۱ معمولاً درمان با پایش دقیق ادامه می‌یابد (به‌جز برخی عوارض عصبی، خونی و قلبی)؛ در بیشتر عوارض درجه ۲ درمان ممکن است متوقف و با بازگشت به درجه ۱ یا کمتر از سر گرفته شود؛ در درجه ۳ معمولاً توقف درمان و کورتیکواستروئید با دوز بالا لازم است و کاهش تدریجی استروئید دست‌کم ۴ تا ۶ هفته طول می‌کشد؛ در درجه ۴ قطع دائمی توصیه می‌شود، به‌جز اختلالات غدد درون‌ریزی که با جایگزینی هورمون کنترل شده‌اند [۶].
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
عوارض ایمنی‌درمانی ممکن است در هر زمانی در طول درمان و حتی پس از پایان آن بروز کند [۴]. اگر علامت جدیدی مثل تب، تنگی نفس، اسهال، بثورات پوستی گسترده، تپش قلب یا ضعف و سرگیجه پیدا کردید، بدون تأخیر به تیم درمان اطلاع دهید؛ این عوارض بر اساس شدت‌شان با پایش، توقف موقت یا دائمی دارو و در صورت نیاز کورتیکواستروئید مدیریت می‌شوند [۴، ۶].
پرسش‌های مرتبط
آیا ایمنی‌درمانی همان شیمی‌درمانی است؟
آیا ایمنی‌درمانی برای همه سرطان‌ها مؤثر است؟
خیر. داروهای ایمنی‌درمانی برای بسیاری از سرطان‌ها تأیید شده‌اند، اما هنوز به اندازه جراحی، شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی گسترده نیستند و فقط بخشی از بیماران پاسخ می‌دهند؛ پیش‌بینی پاسخ هنوز موضوع پژوهش است [۱].
شواهد علمی
مطالعات کلیدی در کتابخانه شواهد
۲ موردپیامدهای نهایی ۱۰ ساله نیولوماب همراه ایپیلیموماب در ملانومای پیشرفته
پمبرولیزوماب برای سرطان سینه سه‌گانه منفی مراحل اولیه
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۷ منبعنمایش همه منابع، ۴ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵Axicabtagene Ciloleucel CAR T-Cell Therapy in Refractory Large B-Cell Lymphoma
- ۶Management of Immune-Related Adverse Events in Patients Treated With Immune Checkpoint Inhibitor Therapy: ASCO Guideline Update
- ۷Chemotherapy to Treat Cancer
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۲۷ مهر ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.