تومور ویلمز شایع‌ترین سرطان کلیه در کودکان زیر ۱۵ سال است و بیشتر در ۲ تا ۵ سالگی پیدا می‌شود؛ گاهی پدر یا مادر توده‌ای در شکم کودک یا بزرگ شدن شکم را می‌بیند و گاهی خون در ادرار هست [۱]. با جراحی، شیمی‌درمانی و گاهی پرتودرمانی، از هر ۱۰ کودک حدود ۹ کودک درمان می‌شوند، حتی وقتی بیماری پخش شده باشد [۱، ۳]. نوروبلاستوما سرطانی از سلول‌های عصبی نابالغ است که اغلب در غده فوق کلیوی شروع می‌شود و بیشتر پیش از ۵ سالگی دیده می‌شود [۴]؛ در گروه کم‌خطر و متوسط تقریباً همه کودکان زنده می‌مانند و در گروه پرخطر، حدود ۶ نفر از هر ۱۰ نفر [۴، ۸].
نکات کلیدی
- توده یا بزرگ شدن شکم در کودک خردسال از نشانه‌های اصلی هر دو تومور است و باید ظرف ۱ تا ۲ روز به پزشک نشان داده شود [۱، ۴، ۱۲].
- در تومور ویلمز، از هر ۱۰ کودک حدود ۹ کودک درمان می‌شوند، حتی وقتی بیماری پخش شده باشد [۳].
- نوروبلاستوما بسیار متنوع است: در بعضی نوزادان زیر ۶ ماه خودبه‌خود از بین می‌رود و در بعضی کودکان بزرگ‌تر درمان سنگین لازم دارد [۴].
- درمان نوروبلاستوما بر اساس گروه خطر (کم، متوسط یا زیاد) تعیین می‌شود؛ گروه را سن کودک، گسترش تومور و ویژگی‌های ژنی آن مشخص می‌کند [۴، ۶].
- این کودکان باید زیر نظر متخصص سرطان کودکان و تیمی باتجربه، و طبق برنامه کامل درمان شوند [۱، ۴].
تومور ویلمز چیست؟
تومور ویلمز (نفروبلاستوما) شایع‌ترین سرطان کلیه در کودکان زیر ۱۵ سال است. بیشتر کودکان مبتلا ۲ تا ۵ ساله‌اند و این تومور در نوجوانان بزرگ‌تر و بزرگسالان نادر است [۱].
بیشتر کودکان مبتلا هیچ مشکل زمینه‌ای ندارند، ولی حدود ۱ کودک از هر ۱۰ کودک یک سندرم مادرزادی دارد [۲]. این‌ها خطر را بیشتر می‌کنند [۱]:
- سندرم‌هایی مثل WAGR، دنیس-دراش، فریزر و بکویت-ویدمان (بزرگ بودن بدن یا زبان، فتق ناف)
- بزرگ‌تر بودن یک طرف بدن (همی‌هیپرتروفی)
- نبودن عنبیه چشم (آنیریدی) یا ناهنجاری‌های دستگاه ادراری و تناسلی، مثل پایین نیامدن بیضه
- سابقه تومور ویلمز در خانواده
کودکانی که خطر بالاتری دارند، معمولاً هر ۳ ماه تا دست‌کم ۸ سالگی سونوگرافی شکم می‌شوند تا تومور زود پیدا شود [۱].
علائم تومور ویلمز در کودکان
گاهی تومور ویلمز علامتی ندارد و پدر یا مادر، مثلاً هنگام حمام کردن کودک، توده‌ای در شکم کودک یا بزرگ‌تر شدن شکم را می‌بینند؛ گاهی هم پزشک در معاینه معمول آن را پیدا می‌کند [۱]. علائم دیگر [۱]:
- توده، ورم یا درد شکم
- خون در ادرار
- فشار خون بالا
- تب بی‌دلیل، بی‌اشتهایی یا کاهش وزن بی‌دلیل
- سرفه، خلط خونی، تنگی نفس یا درد قفسه سینه
این علائم علت‌های دیگری هم دارند؛ تنها راه دانستن، معاینه پزشک است [۱]. علائم هشدار سرطان‌های دیگر کودکان را در صفحه علائم هشداردهنده سرطان در کودکان ببینید.
تومور ویلمز درمان دارد؟
بله. تومور ویلمز از درمان‌پذیرترین سرطان‌های کودکان است: از هر ۱۰ کودک حدود ۹ کودک درمان می‌شوند، حتی وقتی بیماری پخش شده باشد [۳]. تومور ویلمز تازه‌تشخیص‌داده‌شده با نمای میکروسکوپی «مطلوب» (Favorable histology) اغلب درمان قطعی دارد [۱].
درمان معمولاً این بخش‌ها را دارد [۱]:
- جراحی: برداشتن کلیه درگیر (نفرکتومی) همراه غدد لنفاوی کنار آن؛ در بعضی کودکان فقط بخشی از کلیه برداشته می‌شود.
- شیمی‌درمانی از راه رگ
- پرتودرمانی برای بعضی مرحله‌ها یا نوع «آناپلاستیک» (سلول‌هایی که زیر میکروسکوپ بسیار غیرعادی‌اند و سریع تقسیم می‌شوند)
دو روش رایج در دنیا وجود دارد: در آمریکای شمالی معمولاً اول جراحی انجام می‌شود، و در اروپا اول شیمی‌درمانی داده می‌شود تا تومور کوچک شود و بعد جراحی [۲]. هر دو روش استاندارد به شمار می‌آیند [۲] و تیم درمان یکی را انتخاب می‌کند.
نتیجه درمان به نمای میکروسکوپی تومور، مرحله، سن کودک، تغییرات ژنی و درگیری غدد لنفاوی بستگی دارد [۱]. پس از درمان، پیگیری منظم برای عوارض دیررس، مثل اثر بر کلیه، قلب، ریه، هورمون‌ها و باروری، لازم است [۱].
نوروبلاستوما چیست؟
نوروبلاستوما سرطانی است که از سلول‌های عصبی نابالغ شروع می‌شود؛ اغلب در غده فوق کلیوی (بالای کلیه) و گاهی در گردن، قفسه سینه یا کنار ستون مهره‌ها [۴]. این تومور شایع‌ترین تومور جامد کودکان در بیرون از مغز است [۵].
بیشتر در نوزادی شروع می‌شود و معمولاً بین ماه اول زندگی تا ۵ سالگی تشخیص داده می‌شود؛ گاهی حتی پیش از تولد در سونوگرافی بارداری دیده می‌شود [۴]. بیش از ۱ نفر از هر ۳ کودک مبتلا در سال اول زندگی تشخیص داده می‌شود و از هر ۱۰ کودک ۹ کودک کمتر از ۵ سال دارند [۵]. در بسیاری از کودکان، هنگام تشخیص بیماری به جاهای دیگر، مثل استخوان، مغز استخوان، کبد یا پوست، رفته است [۴].
نوروبلاستوما رفتار بسیار متفاوتی دارد: در بعضی کودکان تا ۶ ماهگی، تومور بدون درمان از بین می‌رود، و در بعضی دیگر رشد سریعی دارد [۴].
علائم سرطان نوروبلاستوما در کودکان
بیشتر علائم از فشار تومور به بافت‌های اطراف یا رسیدن آن به استخوان است. اگر کودک این علائم را دارد، به پزشک نشان دهید [۴]:
- توده در شکم، گردن یا قفسه سینه
- درد استخوان
- شکم ورم‌کرده همراه تنگی نفس (در نوزادان)
- برآمدگی چشم‌ها یا کبودی دور چشم بی‌دلیل
- برجستگی‌های آبی‌رنگ و بی‌درد زیر پوست (در نوزادان)
- ضعف یا فلج یک بخش از بدن، مثلاً پاها
علائم کمتر شایع: تب، خستگی، کبودی یا خونریزی آسان، فشار خون بالا، اسهال آبکی شدید، افتادگی یک پلک همراه کوچک شدن مردمک همان طرف، و حرکات تند و بی‌اختیار عضلات یا چشم‌ها [۴]. حرکات بی‌اختیار چشم و عضلات نشانه‌ای نادر است، ولی تقریباً نیمی از کودکان خردسالی که آن را دارند، نوروبلاستوما دارند [۵].
چه آزمایش‌هایی برای تشخیص لازم است؟
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
اسکن MIBG و بررسی مغز استخوان (در نوروبلاستوما)
اسکن MIBG برای پیدا کردن بافت نوروبلاستوما در بدن به کار می‌رود، و با نمونه‌برداری از مغز استخوان، درگیری آن بررسی می‌شود [۴].
- ۵
نوروبلاستوما درمان دارد؟ گروه‌های خطر و درمان
درمان نوروبلاستوما بر اساس «گروه خطر» تعیین می‌شود. گروه خطر را این‌ها مشخص می‌کنند: مرحله تومور (محدود یا پخش‌شده)، سن کودک (کمتر یا بیشتر از ۱۸ ماه)، نمای میکروسکوپی تومور، تغییرات ژنی مثل افزایش ژن MYCN، و اینکه تومور را می‌شود با جراحی برداشت یا نه [۴، ۶، ۷]. نوروبلاستومای کم‌خطر و متوسط شانس زیادی برای درمان دارند؛ نوع پرخطر سخت‌تر درمان می‌شود [۴].
| گروه خطر | درمان معمول | نتیجه |
|---|---|---|
| کم‌خطر | جراحی و سپس پیگیری؛ در نوزادان زیر ۶ ماه با تومور کوچک آدرنال، گاهی فقط پیگیری؛ شیمی‌درمانی فقط برای بعضی کودکان [۴] | تقریباً همه کودکان ۵ سال بعد زنده بودند [۸] |
| خطر متوسط | شیمی‌درمانی، اغلب همراه جراحی؛ گاهی فقط جراحی یا پیگیری در نوزادان [۴] | تقریباً همه کودکان ۵ سال بعد زنده بودند [۸، ۹] |
| پرخطر | سه مرحله: شیمی‌درمانی و جراحی؛ شیمی‌درمانی با دوز بالا همراه پیوند سلول‌های بنیادی خود کودک و پرتودرمانی؛ سپس ایمنی‌درمانی و داروی ایزوترتینوئین [۴] | حدود ۶ کودک از هر ۱۰ کودک ۵ سال بعد زنده بودند [۸] |
این عددها از یک مطالعه بزرگ روی بیش از ۴۸۰۰ کودک است؛ پزشک کودک شما وضعیت او را بهتر می‌داند.
نتیجه نوروبلاستومای پرخطر در دهه‌های اخیر بهتر شده است: در مطالعه‌های بزرگ، افزودن ایمنی‌درمانی با آنتی‌بادی ضد GD2 (دینوتوکسیماب) [۱۰] و انجام دو نوبت پیوند پشت‌سرهم به‌جای یک نوبت [۱۱]، کودکان بیشتری را بدون برگشت بیماری نگه داشت. پس از پایان این درمان‌ها، گاهی داروی دیگری (افلورنیتین) هم داده می‌شود [۴]. برای نوروبلاستومایی که برگشته، درمان‌های تازه‌تر، از جمله سلول‌درمانی CAR-T، در مطالعه‌های بالینی بررسی می‌شوند [۴]. درباره پیوند ببینید پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز.
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
این نشانه‌ها ممکن است علت‌هایی غیر از سرطان هم داشته باشند [۱]. اما این موارد را ظرف ۱ تا ۲ روز به پزشک نشان دهید [۱۲]:
- توده‌ای در شکم کودک، یا بزرگ شدن بی‌دلیل شکم [۱، ۱۲]
- خون در ادرار بدون علت روشن [۱۲]
- درد استخوان بی‌دلیل [۴]
- برآمدگی چشم‌ها یا کبودی دور چشم بدون ضربه، یا حرکات تند و بی‌اختیار چشم‌ها [۴]
- برجستگی‌های آبی‌رنگ زیر پوست نوزاد [۴]
ضعف یا فلج ناگهانی پاها، تنگی نفس، یا خونریزی و کبودی زیاد نیاز به مراجعه فوری به اورژانس دارد (اورژانس ۱۱۵) [۴]. اگر کودک در حال شیمی‌درمانی تب کرد، راهنمای علائم خطر بعد از شیمی‌درمانی را ببینید.
پرسش‌های متداول
تومور ویلمز ارثی است؟
بیشتر وقت‌ها نه؛ اما حدود ۱ کودک از هر ۱۰ کودک مبتلا یک سندرم مادرزادی دارد [۲] و سابقه خانوادگی هم خطر را بیشتر می‌کند [۱]. در این کودکان مشاوره ژنتیک و سونوگرافی منظم شکم (هر ۳ ماه تا دست‌کم ۸ سالگی) پیشنهاد می‌شود [۱]. در نوروبلاستوما هم بعضی تغییرات ژنی (مثل ALK یا PHOX2B)، چند سندرم ارثی و سابقه خانوادگی قوی خطر را بیشتر می‌کنند و این کودکان تا ۱۰ سالگی از نظر نشانه‌های نوروبلاستوما بررسی می‌شوند [۴]. بیشتر بخوانید: آیا سرطان ارثی است؟
آیا نوروبلاستوما خودبه‌خود خوب می‌شود؟
کودکم با یک کلیه زندگی می‌کند؛ پیگیری چطور است؟
اگر کلیه دیگر هم در خطر تومور باشد، معمولاً تا ۸ سال هر ۳ ماه سونوگرافی شکم انجام می‌شود [۱]. پیگیری منظم برای عوارض دیررس درمان، مثل اثر بر کلیه، قلب، ریه، هورمون‌ها و باروری، هم لازم است [۱]. بیشتر بخوانید: بعد از پایان درمان سرطان.
نوروبلاستوما با تومور ویلمز چه فرقی دارد؟
درمان را کجا انجام دهیم؟
درمان را یک متخصص سرطان کودکان همراه تیمی از متخصصان باتجربه در سرطان کودکان، مثل جراح کودکان، برنامه‌ریزی و اداره می‌کند [۱، ۴]. درمان را کامل و سر وقت انجام دهید؛ ببینید آیا سرطان کودکان درمان‌پذیر است؟
طبقه‌بندی، گروه خطر و شواهد درمان (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
تومور ویلمز. بروز ۹٫۷ در هر ۱ میلیون کودک زیر ۱۵ سال؛ میانگین سن تشخیص ۴۴ ماه در موارد یک‌طرفه و ۳۱ ماه در موارد دوطرفه. حدود ۱۰٪ سندرم مادرزادی دارند؛ خطر ویلمز در سندرم WAGR حدود ۵۰٪ (میانه سن تشخیص ۲۲ ماه و درگیری دوطرفه ۳۷٪) و در سندرم دنیس-دراش حدود ۹۰٪ است. بقای نسبی ۵ ساله زیر ۲۰ سال ۹۳٪. دو رویکرد استاندارد: COG برای همه تومورهای یک‌طرفه جراحی فوری، و SIOP شیمی‌درمانی پیش از عمل در گام اول؛ در تومور قابل‌رزکسیون، به‌جای بیوپسی نفرکتومی (آمریکای شمالی) یا شیمی‌درمانی (اروپا) انجام می‌شود؛ بیوپسی وقتی اندیکاسیون دارد که نمای تصویری توده برای ویلمز غیرتیپیک باشد و نفرکتومی فوری انجام نشود [۲]. مرحله‌بندی I تا V (V: درگیری دوطرفه، هر کلیه جداگانه مرحله‌بندی می‌شود) [۱]. پایش کودکان مستعد: سونوگرافی شکم هر ۳ ماه تا دست‌کم ۸ سالگی [۱].
نوروبلاستوما. شایع‌ترین تومور جامد خارج جمجمه‌ای کودکان؛ ۳۷٪ در نوزادی و ۹۰٪ زیر ۵ سال، میانه سن ۱۷ ماه؛ حدود نیمی از کودکان خردسال با سندرم اپسوکلونوس-میوکلونوس نوروبلاستوما دارند [۵]. INRG (۸۸۰۰ کودک): مهم‌ترین عوامل مرحله، سن (مرز ۱۸ ماه)، گروه بافتی، درجه تمایز، MYCN، وضعیت 11q و پلوئیدی؛ ۱۶ گروه پیش از درمان با EFS ۵ ساله بیش از ۸۵٪ (بسیار کم‌خطر)، بیش از ۷۵ تا ۸۵٪ (کم‌خطر)، ۵۰ تا ۷۵٪ (متوسط) و کمتر از ۵۰٪ (پرخطر) [۶]. INRGSS: L1 بدون و L2 با یک یا چند عامل خطر تصویری (IDRF، ۲۰ عامل)؛ M متاستاتیک؛ MS متاستاز محدود به پوست، کبد و/یا مغز استخوان در کمتر از ۱۸ ماه؛ EFS ۵ ساله L2 در برابر L1: ۷۸٪ در برابر ۹۰٪ [۷]. طبقه‌بندی COG نسخه ۲ (۴۸۳۲ بیمار، INRGSS و ناهنجاری‌های سگمنتال 1p و 11q): EFS و OS ۵ ساله در کم‌خطر ۹۰٫۷٪ و ۹۷٫۹٪، متوسط ۸۵٫۱٪ و ۹۵٫۸٪ و پرخطر ۵۱٫۲٪ و ۶۲٫۵٪ [۸].
شواهد درمان. خطر متوسط بدون تکثیر MYCN با کاهش دوز و مدت شیمی‌درمانی (۴۷۹ بیمار؛ ۴ یا ۸ دوره بر پایه بیولوژی): OS ۳ ساله ۹۶٪ (بیولوژی مطلوب ۹۸٪، نامطلوب ۹۳٪) [۹]. پرخطر: پس از پاسخ به القا و پیوند، ch14.18 همراه GM-CSF و IL-2 و ایزوترتینوئین در برابر ایزوترتینوئین تنها، EFS دوساله ۶۶٪ در برابر ۴۶٪ و OS دوساله ۸۶٪ در برابر ۷۵٪؛ درد درجه ۳ تا ۵ در ۵۲٪، نشت مویرگی ۲۳٪ و واکنش حساسیتی ۲۵٪ [۱۰]. پیوند اتولوگ پشت‌سرهم (تیوتپا/سیکلوفسفامید سپس کربوپلاتین/اتوپوزاید/ملفالان با دوز کاهش‌یافته) در برابر یک پیوند (کربوپلاتین/اتوپوزاید/ملفالان): EFS سه‌ساله ۶۱٫۶٪ در برابر ۴۸٫۴٪ (۳۵۵ بیمار تصادفی‌شده) [۱۱]. نگهداری کنونی طبق PDQ: دینوتوکسیماب، GM-CSF و ایزوترتینوئین، و پس از آن احتمالاً افلورنیتین [۴].
ارجاع. NICE NG12 (توصیه‌های ۱٫۱۲٫۱ و ۱٫۱۲٫۳): در نظر گرفتن ارجاع بسیار فوری (ظرف ۴۸ ساعت) در کودک با توده شکمی قابل لمس یا بزرگی بی‌علت اندام شکمی (نوروبلاستوما و ویلمز) و هماچوری آشکار بی‌علت (ویلمز) [۱۲].
منابع علمی
۱۲ منبعنمایش همه منابعبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰
- ۱۱
- ۱۲
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/wilms-tumor-neuroblastoma/