خلاصه نکات کلیدی
- سیکلوفسفامید (Cyclophosphamide) یک داروی شیمی‌درمانی از گروه عوامل آلکیله‌کننده است که هم به‌صورت تزریق وریدی و هم به‌صورت قرص خوراکی وجود دارد [۱، ۲].
- جزء اصلی رژیم‌های رایجی مانند AC در سرطان سینه و R-CHOP در لنفوم است و در لوسمی‌ها، مولتیپل میلوما و سرطان تخمدان نیز کاربرد دارد [۱، ۳، ۴].
- مهم‌ترین عوارض جدی، کاهش سلول‌های خون و عفونت و التهاب خونریزی‌دهنده مثانه است؛ نوشیدن مایعات کافی و تخلیه مکرر مثانه خطر عارضه مثانه را کم می‌کند [۱].
- قرص‌ها را صبح‌ها و به‌صورت کامل (بدون جویدن یا خرد کردن) بخورید [۲].
- زنان تا ۱ سال و مردان (با همسر در سن باروری) تا ۴ ماه پس از پایان درمان باید از روش مؤثر پیشگیری از بارداری استفاده کنند [۱].
این دارو چیست و چگونه عمل می‌کند؟
سیکلوفسفامید (Cyclophosphamide) با نام‌های تجاری اندوکسان (Endoxan) و سیتوکسان (Cytoxan)، یک داروی آلکیله‌کننده است. این دارو به‌خودی‌خود غیرفعال است (پیش‌دارو) و در کبد توسط آنزیم‌های سیتوکروم P450 به متابولیت‌های فعال تبدیل می‌شود؛ این متابولیت‌ها احتمالاً با ایجاد اتصال عرضی در DNA سلول‌های توموری، رشد سلول‌هایی را که به‌سرعت تکثیر می‌شوند مختل می‌کنند [۱]. یکی از متابولیت‌های آن، آکرولئین، در ادرار دفع می‌شود [۱].
نخستین تأیید این دارو در آمریکا در سال ۱۹۵۹ بوده است [۱]. سیکلوفسفامید به‌تنهایی نیز مؤثر است، اما بیشتر همراه یا به‌دنبال داروهای ضدسرطان دیگر به کار می‌رود [۱]. علاوه بر سرطان، در برخی بیماری‌های غیرسرطانی مانند سندرم نفروتیک با تغییرات حداقل در کودکان نیز تأیید شده است [۱].
در چه سرطان‌هایی استفاده می‌شود؟
| سرطان | موقعیت درمانی |
|---|---|
| سرطان سینه | درمان کمکی یا پیش از جراحی در رژیم‌هایی مانند AC و CMF [۱، ۳] |
| سرطان سینه سه‌گانه منفی زودرس | نئوادجوانت: AC یا EC همراه پمبرولیزوماب [۵] |
| لنفوم غیرهوچکین (لنفوم منتشر سلول B بزرگ) | رژیم R-CHOP یا Pola-R-CHP [۴، ۶] |
| لوسمی لنفوسیتی مزمن (CLL) | رژیم FCR (فلودارابین، سیکلوفسفامید و ریتوکسیماب) [۷] |
| آماده‌سازی پیش از سلول‌درمانی CAR-T | همراه فلودارابین، پیش از تزریق سلول‌های CAR-T [۸، ۱۰] |
| سایر سرطان‌های خون | لنفوم هوچکین، مولتیپل میلوما، لوسمی‌های حاد و مزمن، مایکوزیس فونگوئیدس پیشرفته [۱] |
| تومورهای جامد | سرطان تخمدان، سرطان سینه، نوروبلاستوم منتشر و رتینوبلاستوم [۱] |
CMF = سیکلوفسفامید، متوترکسات و فلوئورواوراسیل.
ویژه پزشکان
| سرطان | شواهد کلیدی |
|---|---|
| سرطان سینه | EBCTCG: AC چهاردوره‌ای و CMF استاندارد معادل بودند (RR ۰٫۹۸)؛ در مقایسه با عدم شیمی‌درمانی، RR مرگ ناشی از سرطان سینه با 4AC برابر ۰٫۷۸ و با CMF برابر ۰٫۷۶ بود [۳] |
| سرطان سینه سه‌گانه منفی زودرس | KEYNOTE-522: پاسخ کامل پاتولوژیک ۶۴٫۸٪ در برابر ۵۱٫۲٪ [۵] |
| لنفوم غیرهوچکین (لنفوم منتشر سلول B بزرگ) | R-CHOP در برابر CHOP: پاسخ کامل ۷۶٪ در برابر ۶۳٪ [۴]؛ POLARIX: بقای بدون پیشرفت ۲ ساله ۷۶٫۷٪ در برابر ۷۰٫۲٪ [۶] |
| لوسمی لنفوسیتی مزمن (CLL) | CLL8: بقای بدون پیشرفت ۳ ساله ۶۵٪ در برابر ۴۵٪ با FC؛ نسبت خطر ۰٫۵۶ [۷] |
RR = نسبت میزان مرگ ناشی از سرطان سینه.
نحوه مصرف و دوز
فهرست رژیم‌های درمانی و دوز۵ رژیم
شکل تزریقی در مرکز درمانی و به‌صورت تزریق یا انفوزیون وریدی داده می‌شود؛ برای کاهش عوارضی مانند تورم صورت، سردرد و احتقان بینی، دارو باید آهسته تزریق شود [۱]. قرص‌ها (۲۵ و ۵۰ میلی‌گرمی) معمولاً یک‌بار در روز مصرف می‌شوند؛ آن‌ها را صبح‌ها و به‌صورت کامل بخورید و نجوید یا خرد نکنید. قرص‌ها دارویی سمی برای سلول هستند؛ از تماس با قرص شکسته پرهیز کنید و در صورت تماس، فوراً دست‌ها را بشویید [۲].
در هر دو شکل، در طول درمان و بلافاصله پس از آن مایعات کافی بنوشید و مرتب ادرار کنید تا خطر آسیب مثانه کم شود [۱، ۲]. برچسب FDA دستور مشخصی برای نوبت فراموش‌شده ندارد [۲]؛ در این صورت دوز را دو برابر نکنید و با پزشک یا داروساز خود تماس بگیرید. مدت درمان را پزشک تعیین می‌کند و نباید آن را خودسرانه قطع کرد.
- شرط تجویز: در نوتروفیل ≤۱۵۰۰ در میکرولیتر و پلاکت کمتر از ۵۰ هزار تجویز نشود. در عفونت جدی، قطع یا کاهش دوز. G-CSF برای پیشگیری اولیه و ثانویه در نظر گرفته شود [۱].
- منع مصرف: حساسیت شدید به سیکلوفسفامید یا متابولیت‌ها (حساسیت متقاطع با سایر آلکیله‌کننده‌ها ممکن است) و انسداد خروجی ادرار [۱].
- محافظت از مثانه: پیش از شروع، انسداد ادراری رد یا اصلاح شود؛ حین یا بلافاصله پس از تجویز مایعات کافی (خوراکی یا وریدی) برای دیورز و تخلیه مکرر مثانه؛ تجویز ترجیحاً صبح. مسنا برای پیشگیری از سمیت شدید مثانه به کار رفته است. سیستیت هموراژیک شدید: قطع دارو. در عفونت فعال ادراری با احتیاط [۱].
- تجویز وریدی: برای تزریق مستقیم فقط با سدیم کلراید ۰٫۹٪ بازسازی شود (آب مقطر محلول هیپوتونیک می‌دهد)؛ تزریق آهسته عوارضی مانند تورم صورت، سردرد و احتقان بینی را کم می‌کند [۱].
- پایش: CBC برای تنظیم دوز؛ رسوب ادرار از نظر گلبول قرمز به‌طور منظم؛ علائم سمیت قلبی (به‌ویژه با عوامل خطر یا بیماری قلبی)، ریوی و بیماری انسدادی وریدهای کبد [۱].
- نارسایی کلیه: تعدیل دوز ثابتی در برچسب نیست؛ در CLcr ۱۰ تا ۲۴ میلی‌لیتر در دقیقه سمیت پایش شود (AUC در CLcr ۲۵ تا ۵۰ حدود ۳۸٪ و در ۱۰ تا ۲۴ حدود ۷۷٪ بیشتر). دارو دیالیزپذیر است؛ فاصله ثابت بین تجویز و دیالیز در نظر گرفته شود [۱].
- نارسایی شدید کبد (بیلی‌روبین بیش از ۳ برابر حد بالا): تبدیل به متابولیت فعال کم می‌شود؛ از نظر کاهش اثر پایش شود [۱].
ویژه پزشکان
رژیم‌های درمانی و دوز
دوزهای عمومی برچسب FDA (بدخیمی‌ها، بزرگسال و کودک)
تک‌دارویی در بیمار بدون کمبود خونی؛ در رژیم‌های ترکیبی دوز طبق رژیم تنظیم می‌شودطول هر دوره: طبق رژیم
تک‌دارویی در بیمار بدون کمبود خونی؛ در رژیم‌های ترکیبی دوز طبق رژیم تنظیم می‌شود
پیش از تجویز: نکات ایمنی مشترک| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| دوره اولیه | |||
| سیکلوفسفامید | ۴۰ تا ۵۰ میلی‌گرم/کیلوگرم در دوزهای منقسم | وریدی | طی ۲ تا ۵ روز |
| یا | |||
| سیکلوفسفامید | ۱۰ تا ۱۵ میلی‌گرم/کیلوگرم | وریدی | هر ۷ تا ۱۰ روز |
| سیکلوفسفامید | ۳ تا ۵ میلی‌گرم/کیلوگرم | وریدی | دو بار در هفته |
| خوراکی | |||
| سیکلوفسفامید | ۱ تا ۵ میلی‌گرم/کیلوگرم در روز | خوراکی، صبح | شروع و نگهداری |
AC: دوکسوروبیسین + سیکلوفسفامید
سرطان سینه، درمان کمکی (غدد لنفاوی زیر بغل مثبت)طول هر دوره: هر ۲۱ روز
سرطان سینه، درمان کمکی (غدد لنفاوی زیر بغل مثبت)
پیش از تجویز: نکات ایمنی مشترک| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| دوکسوروبیسین | ۶۰ میلی‌گرم/مترمربع | وریدی | روز ۱ |
| سیکلوفسفامید | ۶۰۰ میلی‌گرم/مترمربع | وریدی | روز ۱ |
شواهد: KEYNOTE-522 (۲۰۲۰)
R-CHOP (جزء سیکلوفسفامید)
لنفوم منتشر سلول B بزرگطول هر دوره: هر ۲۱ روز
لنفوم منتشر سلول B بزرگ
پیش از تجویز: نکات ایمنی مشترک| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| سیکلوفسفامید | ۷۵۰ میلی‌گرم/مترمربع | وریدی | روز ۱ |
همین دوز سیکلوفسفامید در Pola-R-CHP [۶].
شواهد: POLARIX (۲۰۲۲)
FCR (کارآزمایی CLL8)
لوسمی لنفوسیتی مزمن، بیماران سرحال بدون درمان قبلیطول هر دوره: هر ۲۸ روز
لوسمی لنفوسیتی مزمن، بیماران سرحال بدون درمان قبلی
پیش از تجویز: نکات ایمنی مشترک| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| فلودارابین | ۲۵ میلی‌گرم/مترمربع در روز | وریدی | روزهای ۱ تا ۳ |
| سیکلوفسفامید | ۲۵۰ میلی‌گرم/مترمربع در روز | وریدی | روزهای ۱ تا ۳ |
| ریتوکسیماب | ۳۷۵ میلی‌گرم/مترمربع (روز ۰ دوره ۱)، سپس ۵۰۰ میلی‌گرم/مترمربع (روز ۱ دوره‌های ۲ تا ۶) | وریدی |
دوزها از کارآزمایی CLL8 [۷].
شواهد: CLL8 (۲۰۱۰)
آماده‌سازی لنفودپلیشن پیش از CAR-T (ZUMA-7)
پیش از آکسی‌کابتاژن سیلولوسلطول هر دوره: یک بار
پیش از آکسی‌کابتاژن سیلولوسل
پیش از تجویز: نکات ایمنی مشترک| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| سیکلوفسفامید | ۵۰۰ میلی‌گرم/مترمربع در روز | وریدی | روزهای پنجم، چهارم و سوم پیش از تزریق CAR-T |
| فلودارابین | ۳۰ میلی‌گرم/مترمربع در روز | وریدی | روزهای پنجم، چهارم و سوم پیش از تزریق CAR-T |
دوزها و روزها طبق برچسب FDA آکسی‌کابتاژن سیلولوسل (یسکارتا) و کارآزمایی ZUMA-7 [۸، ۱۰]. پیش از شروع آماده‌سازی، از آماده بودن فرآورده CAR-T بیمار اطمینان حاصل شود [۱۰].
شواهد: ZUMA-7 (۲۰۲۳)، ZUMA-7 (۲۰۲۲)
دوزها مطابق پروتکل کارآزمایی، رهنمود یا برچسب رسمی دارو (منبع در یادداشت هر رژیم) است. پیش از تجویز، شمارش سلول‌های خون، عملکرد کلیه و کبد، تداخلات دارویی و شرایط بیمار را بررسی کنید و دوز را بر اساس برچسب دارو تعدیل کنید.
عوارض جانبی
عوارض شایع
طبق برچسب FDA، شایع‌ترین عوارض سیکلوفسفامید کاهش نوتروفیل‌ها، تب همراه با نوتروپنی، تب، ریزش مو، تهوع، استفراغ و اسهال است؛ برچسب برای این عوارض درصد مشخصی ارائه نمی‌کند [۱]. کمترین تعداد گلبول‌های سفید و پلاکت معمولاً در هفته اول و دوم درمان رخ می‌دهد و شمارش سلول‌ها معمولاً پس از حدود ۲۰ روز به حالت عادی برمی‌گردد [۱]. سایر عوارض: زخم دهان، قطع یا نامنظمی قاعدگی، یائسگی زودرس و کندی ترمیم زخم [۱].
برای نمونه، در ۱۴۹۲ زن مبتلا به سرطان سینه که رژیم AC (دوکسوروبیسین ۶۰ و سیکلوفسفامید ۶۰۰ میلی‌گرم بر متر مربع، ۴ دوره) دریافت کردند، ریزش مو در ۹۲٪، استفراغ طی ۱۲ ساعت اول در ۳۴٪ و استفراغ بیش از ۱۲ ساعت در ۳۷٪ گزارش شد [۹]. این ارقام مربوط به رژیم ترکیبی است، نه سیکلوفسفامید به‌تنهایی.
عوارض جدی
برچسب FDA سیکلوفسفامید هشدار جعبه‌ای ندارد، اما هشدارهای مهم زیر را ذکر می‌کند [۱]:
- سرکوب مغز استخوان و نقص ایمنی: می‌تواند به عفونت‌های جدی و گاه کشنده (از جمله سپسیس) منجر شود؛ عفونت‌های نهفته مانند هپاتیت ویروسی، سل و زونا ممکن است فعال شوند [۱].
- آسیب مجاری ادراری و کلیه: التهاب خونریزی‌دهنده مثانه، خون در ادرار و در موارد شدید زخم یا فیبروز مثانه که می‌تواند کشنده باشد؛ پیش از شروع، انسداد مجاری ادراری باید برطرف شود. برای پیشگیری از سمیت شدید مثانه از داروی مسنا (Mesna) نیز استفاده شده است [۱].
- آسیب قلبی: میوکاردیت، پریکاردیت، مایع دور قلب، آریتمی و نارسایی قلب، به‌ویژه با دوزهای بالا، سن بالا، پرتودرمانی قبلی قلب یا داروهای دیگر آسیب‌رسان به قلب [۱].
- آسیب ریه: پنومونیت و فیبروز ریه که ممکن است حتی سال‌ها پس از درمان ایجاد شود [۱].
- سرطان‌های ثانویه: سرطان مجاری ادراری، سندرم میلودیسپلاستیک، لوسمی حاد، لنفوم، سرطان تیروئید و سارکوم [۱].
- بیماری انسدادی وریدهای کبد (VOD)، به‌ویژه در رژیم‌های آماده‌سازی پیوند مغز استخوان [۱].
- آسیب به جنین، ناباروری (که در برخی بیماران دائمی است)، اختلال ترمیم زخم و کاهش سدیم خون شبیه سندرم SIADH [۱].
این دارو در بیماران با سابقه حساسیت شدید به سیکلوفسفامید و در انسداد خروجی ادرار منع مصرف دارد [۱].
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
در این موارد فوراً با تیم درمان تماس بگیرید یا به اورژانس مراجعه کنید [۱]:
- هرگونه تب یا لرز (دمای بدن را مرتب اندازه بگیرید)
- ادرار صورتی یا قرمز، خون در ادرار یا علائم ادراری مانند سوزش
- تنگی نفس یا سرفه جدید یا بدترشونده
- تورم مچ پا یا ساق، تپش قلب، افزایش وزن بیش از حدود ۲٫۳ کیلوگرم (۵ پوند) در ۲۴ ساعت، سرگیجه یا از دست دادن هوشیاری
- احتمال یا اطمینان از بارداری
تداخلات، بارداری و احتیاط‌ها
- تداخل دارویی: مهارکننده‌های پروتئاز (داروهای HIV) ممکن است سمیت را افزایش دهند؛ مصرف هم‌زمان با مترونیدازول با انسفالوپاتی حاد و با تاموکسیفن با افزایش خطر لخته همراه بوده است؛ اثر وارفارین ممکن است کم یا زیاد شود و سطح سیکلوسپورین کاهش یابد [۱].
- بیهوشی و جراحی: اگر طی ۱۰ روز پیش از بیهوشی عمومی سیکلوفسفامید گرفته‌اید، به متخصص بیهوشی اطلاع دهید؛ این دارو با شل‌کننده‌های عضلانی دپولاریزان (مانند سوکسینیل‌کولین) ممکن است باعث توقف طولانی تنفس شود [۱].
- بارداری: دارو می‌تواند به جنین آسیب برساند. پیش از شروع، آزمایش بارداری لازم است؛ زنان در طول درمان و تا ۱ سال پس از پایان آن، و مردان دارای همسر در سن باروری تا ۴ ماه پس از پایان درمان از روش مؤثر پیشگیری استفاده کنند [۱].
- شیردهی: دارو وارد شیر مادر می‌شود؛ در طول درمان و تا ۱ هفته پس از آخرین دوز شیر ندهید [۱].
- باروری: سیکلوفسفامید ممکن است در هر دو جنس ناباروری (گاه دائمی) ایجاد کند و خطر یائسگی زودرس با افزایش سن بیشتر است؛ پیش از درمان درباره حفظ باروری صحبت کنید [۱].
پرسش‌های متداول
پرسش‌های متداول
چرا باید در دوران درمان آب زیاد بنوشم؟
اگر ادرارم صورتی یا قرمز شد چه کنم؟
فرق قرص و آمپول سیکلوفسفامید چیست؟
آیا موهایم می‌ریزد؟
شواهد علمی
مطالعات کلیدی
۶ موردارزیابی اثربخشی و تحمل‌پذیری BrECADD هدایت‌شده با PET در برابر eBEACOPP در لنفوم هوچکین کلاسیک مرحله پیشرفته (HD21): کارآزمایی فاز ۳ تصادفی، چندمرکزی، موازی و باز
پمبرولیزوماب برای سرطان سینه سه‌گانه منفی مراحل اولیه
ایبروتینیب همراه با شیمی‌ایمنی‌درمانی با یا بدون پیوند اتولوگ در برابر شیمی‌ایمنی‌درمانی و پیوند اتولوگ در بیماران درمان‌نشده مبتلا به لنفوم سلول گوشته‌ای (TRIANGLE): کارآزمایی فاز ۳ سه‌گروهی، تصادفی، باز و برتری شبکه اروپایی لنفوم سلول گوشته‌ای
پولاتوزوماب ودوتین در لنفوم منتشر سلول B بزرگ درمان‌نشده
آکسی‌کابتاژن سیلولوسل به‌عنوان درمان خط دوم لنفوم سلول B بزرگ
سیلتا-سل یا درمان استاندارد در مولتیپل میلومای مقاوم به لنالیدومید
رهنمودهای بالینی
۲ موردسرطان سینه، نسخه ۴٫۲۰۲۶؛ رهنمودهای بالینی NCCN در انکولوژی (بخش سرطان سینه عودکننده/متاستاتیک)
رهنمودهای بالینی ESMO تطبیق‌یافته برای آسیا (پان‌آسیایی) برای تشخیص، درمان و پیگیری بیماران مبتلا به سرطان سینه زودرس
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۱۰ منبعنمایش همه منابع، ۶ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸Axicabtagene Ciloleucel as Second-Line Therapy for Large B-Cell Lymphoma
- ۹
- ۱۰
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۲۸ مهر ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.