CAR-T (کار تی سل) نوعی سلول‌درمانی است: سلول‌های ایمنی T خود بیمار از خون جدا می‌شوند، در آزمایشگاه گیرنده‌ای به نام CAR به آن‌ها اضافه می‌شود تا سلول‌های سرطانی را پیدا کنند، و پس از تکثیر، یک بار به رگ بیمار برگردانده می‌شوند [۱]. این درمان برای برخی لنفوم‌ها، لوسمی لنفوبلاستیک حاد و مولتیپل میلوما تأیید شده است [۱]. مهم‌ترین عوارض آن تب و واکنش ایمنی شدید (سندرم آزادسازی سیتوکین یا CRS)، مشکلات عصبی مثل گیجی و اختلال گفتار، کاهش طولانی سلول‌های خون و عفونت است؛ برای همین بیمار دست‌کم ۲ هفته نزدیک مرکز درمانی می‌ماند و ۲ هفته رانندگی نمی‌کند [۱، ۲، ۴].
نکات کلیدی
- CAR-T از سلول‌های خود بیمار ساخته می‌شود و یک بار تزریق می‌شود؛ کل روند از گرفتن خون تا تزریق حدود ۳ تا ۵ هفته طول می‌کشد [۱].
- برای برخی لنفوم‌ها، لوسمی لنفوبلاستیک حاد و مولتیپل میلوما به کار می‌رود، معمولاً وقتی بیماری با درمان‌های قبلی برگشته یا جواب نداده است [۱، ۲، ۳].
- بیشتر بیماران درجاتی از CRS (تب، لرز و گاهی افت فشار) می‌گیرند؛ در بیشتر بیماران شدید نیست و درمان دارد [۱، ۲، ۳].
- گیجی، خواب‌آلودگی، یا سختی در حرف زدن و نوشتن نشانه عارضه عصبی است و باید فوراً به تیم درمان گفته شود [۱، ۲].
- در برخی بیماران، سرطان سال‌ها برنمی‌گردد: در لنفومی که به درمان‌های دیگر جواب نداده بود، حدود ۴ نفر از هر ۱۰ نفر ۵ سال بعد زنده بودند [۷].
کار تی سل درمانی چیست و چطور کار می‌کند؟
سلول‌های T نوعی گلبول سفید و از سربازان دستگاه ایمنی بدن هستند. در درمان CAR-T، این سلول‌ها از خون خود بیمار جدا می‌شوند و در آزمایشگاه ژنی به آن‌ها داده می‌شود تا گیرنده‌ای به نام CAR (گیرنده آنتی‌ژن کایمریک) بسازند. این گیرنده به سلول T کمک می‌کند یک نشانه مشخص را روی سطح سلول سرطانی پیدا کند و به آن حمله کند [۱]. سلول‌های تغییریافته تکثیر می‌شوند تا صدها میلیون سلول شوند، یک بار به رگ بیمار برمی‌گردند و در بدن هم تکثیر می‌شوند [۱].
بیشتر CAR-Tهای امروزی یکی از این دو نشانه را هدف می‌گیرند: CD19 روی سلول‌های B در لنفوم و لوسمی، یا BCMA روی سلول‌های مولتیپل میلوما [۲، ۳]. چون هر بار از سلول‌های خود بیمار ساخته می‌شود، ساختش چند هفته طول می‌کشد [۱]. CAR-T نوعی ایمنی‌درمانی با سلول‌های T است [۲]، ولی با داروهای ایمنی‌درمانی معمول فرق دارد.
(تصویر در اندازه کامل، در زبانه جدید)مراحل درمان کار تی سل: از گرفتن خون تا تزریق
- ۱
- ۲
ساخت سلول‌ها در آزمایشگاه
سلول‌ها به مرکز ساخت فرستاده می‌شوند، گیرنده CAR به آن‌ها اضافه می‌شود و تکثیر می‌شوند. کل روند از گرفتن خون تا تزریق حدود ۳ تا ۵ هفته طول می‌کشد [۱].
- ۳
شیمی‌درمانی آماده‌سازی
پیش از تزریق، ۳ روز شیمی‌درمانی داده می‌شود تا بدن برای سلول‌های تازه آماده شود [۲].
- ۴
تزریق
سلول‌ها از راه رگ تزریق می‌شوند؛ تزریق معمولاً کمتر از ۳۰ دقیقه طول می‌کشد [۲].
- ۵
کار تی سل برای کدام سرطان‌ها استفاده می‌شود؟
CAR-T برای این سرطان‌های خون تأیید شده است [۱]:
- برخی لنفوم‌های سلول B: لنفوم سلول B بزرگ (مثل DLBCL)، لنفوم فولیکولار و لنفوم سلول منتل
- لوسمی لنفوسیتی مزمن (CLL)
- لوسمی لنفوبلاستیک حاد B (ALL) در کودکان، جوانان و بزرگسالان
- مولتیپل میلوما
معمولاً وقتی به کار می‌رود که بیماری بعد از درمان‌های معمول برگشته یا جواب نداده است. مثلاً [۲، ۳، ۱۲]:
- در لنفوم سلول B بزرگ، وقتی درمان اول جواب نداده یا بیماری ظرف یک سال برگشته، یا بعد از دو درمان یا بیشتر [۲]. بیشتر بخوانید: درمان لنفوم سلول B بزرگ.
- در لوسمی لنفوبلاستیک حاد کودکان و جوانان تا ۲۵ سال، وقتی بیماری به درمان جواب نداده یا دو بار یا بیشتر برگشته است [۱۲].
- در مولتیپل میلوما، بعد از درمان‌های قبلی؛ یکی از فرآورده‌ها از همان بار اولِ برگشت بیماری به کار می‌رود، در بیمارانی که بیماری‌شان به لنالیدومید جواب نمی‌دهد [۳]. ببینید درمان‌های جدید مولتیپل میلوما.
تومورهای جامد. پیشرفت CAR-T در تومورهای جامد کندتر بوده است [۱]. نخستین CAR-T برای یک تومور جامد در چین برای سرطان معده با نشانه کلودین ۱۸٫۲ تأیید شده است [۱۱]؛ ببینید خبر ساتری‌سل در سرطان معده.
عوارض کار تی سل چیست؟
سندرم آزادسازی سیتوکین (CRS)
سلول‌های CAR-T هنگام حمله مواد التهابی زیادی (سیتوکین) آزاد می‌کنند. نتیجه، تب، لرز، افت فشار خون (سرگیجه)، تپش قلب و گاهی تنگی نفس است [۱، ۲]. با یکی از فرآورده‌ها در لنفوم، تقریباً ۹ نفر از هر ۱۰ نفر CRS گرفتند، ولی فقط حدود ۱ نفر از هر ۱۰ نفر نوع شدید را؛ معمولاً ۲ تا ۳ روز پس از تزریق شروع می‌شود [۲]. با یکی از فرآورده‌های میلوما، معمولاً حدود یک هفته پس از تزریق شروع شد [۳]. با داروی توسیلیزوماب و در صورت نیاز کورتون درمان می‌شود [۱].
عوارض عصبی (ICANS)
گیجی، خواب‌آلودگی زیاد، سختی در حرف زدن یا نوشتن، لرزش و به‌ندرت تشنج [۱، ۲، ۵]. با یکی از فرآورده‌ها در لنفوم، حدود ۳ نفر از هر ۴ نفر درجاتی از آن را داشتند و حدود ۱ نفر از هر ۴ نفر نوع شدید را؛ تقریباً همه موارد در ۸ هفته اول بود [۲]. برای همین تیم درمان دست‌کم ۷ روز اول هر روز شما را بررسی می‌کند و برای سنجش، از شما می‌خواهد چند چیز را نام ببرید و جمله‌ای بنویسید [۲، ۵].
کاهش سلول‌های خون
عفونت و کم شدن پادتن‌ها
عوارض عصبی دیرتر در میلوما
با یکی از CAR-Tهای میلوما، مشکلات حرکتی شبیه پارکینسون در حدود ۳ نفر از هر ۱۰۰ نفر رخ داد، معمولاً حدود ۲ ماه پس از تزریق؛ ضعف یا بی‌حسی صورت و بی‌حسی دست و پا هم گزارش شده است [۳].
سرطان دوم
به‌ندرت، سرطان‌های سلول T پس از CAR-T گزارش شده است؛ برای همین پیگیری مادام‌العمر توصیه می‌شود [۲].
بعد از تزریق کار تی سل چه انتظاری داشته باشیم؟
- هفته اول: دست‌کم ۷ روز هر روز بررسی می‌شوید؛ ممکن است برای عوارض بستری شوید و وقتی عوارض مهار شد مرخص می‌شوید [۲، ۴].
- دست‌کم ۲ هفته نزدیک مرکز درمانی بمانید تا اگر عارضه‌ای پیدا شد، زود به آن برسید [۲، ۴].
- دست‌کم ۲ هفته رانندگی نکنید [۲، ۴].
- آزمایش خون منظم را جا نیندازید؛ اگر نوبتی را از دست دادید، زود نوبت تازه بگیرید [۲].
- به هر پزشکی که مراجعه می‌کنید بگویید CAR-T گرفته‌اید و کارت بیمار را نشانش دهید [۲، ۳].
- خون، عضو یا بافت اهدا نکنید [۲].
- واکسن‌های زنده تا وقتی دستگاه ایمنی بهبود پیدا نکرده توصیه نمی‌شوند؛ برنامه واکسن را از پزشک خود بپرسید [۲].
برای مراقبت در خانه پس از درمان‌هایی که ایمنی را ضعیف می‌کنند، راهنمای پس از ترخیص از بخش پیوند هم کمک می‌کند.
دوره بهبودی بعد از کار تی سل چقدر است؟
بهبودی از هفته‌ها تا ماه‌ها طول می‌کشد. CRS معمولاً در هفته اول یا دوم برطرف می‌شود؛ با یکی از فرآورده‌ها حدود یک هفته طول کشید [۲]. عوارض عصبی بیشتر در ۸ هفته اول رخ می‌دهند و گاهی طولانی‌تر می‌مانند [۲]. کاهش سلول‌های خون ممکن است چند هفته تا چند ماه طول بکشد [۲، ۳].
سلول‌های B سالم کم‌کم برمی‌گردند: در یک مطالعه، ۳ سال پس از درمان در همه بیمارانی که بررسی شدند، سلول‌های B دوباره در خون دیده می‌شد [۷]. در کودکان و جوانانی که برای لوسمی CAR-T گرفتند، کیفیت زندگی تا ۳ سال بعد از درمان بهتر شد [۸].
اثر کار تی سل چقدر طول می‌کشد؟ نتایج طولانی‌مدت
- لنفوم سلول B بزرگ که به درمان‌های دیگر جواب نداده بود: ۵ سال پس از CAR-T، حدود ۴ نفر از هر ۱۰ نفر زنده بودند و در حدود ۳ نفر از هر ۱۰ نفر، بیماری هنوز مهار بود. پژوهشگران می‌گویند این درمان می‌تواند گروهی از این بیماران را درمان قطعی کند [۷].
- لنفوم سلول B بزرگ که ظرف یک سال برگشته بود: در یک مطالعه بزرگ، CAR-T در مقایسه با درمان معمول (شیمی‌درمانی و پیوند سلول‌های بنیادی) بیماری را مدت طولانی‌تری مهار کرد و بیماران بیشتری زنده ماندند؛ ۴ سال بعد، بیش از نیمی از بیماران گروه CAR-T زنده بودند [۶].
- لوسمی لنفوبلاستیک حاد در کودکان و جوانان: ۳ سال پس از درمان، حدود ۶ نفر از هر ۱۰ نفر زنده بودند؛ بیشتر برگشت‌ها در ۲ سال اول رخ داد [۸].
- مولتیپل میلوما: CAR-T بیماری را خیلی طولانی‌تر از ترکیب‌های دارویی معمول مهار کرد؛ در یک مطالعه حدود ۳ برابر بیشتر [۹]، و در مطالعه دیگری خطر بدتر شدن بیماری یا مرگ حدود سه‌چهارم کمتر بود [۱۰]. با این حال در بیشتر بیماران میلوما، بیماری بعد از مدتی برمی‌گردد [۹].
درباره اینکه این نتیجه‌ها برای شما چه معنایی دارد با پزشکتان صحبت کنید. بیشتر بخوانید: آیا لنفوم درمان دارد؟ و آیا سرطان خون درمان دارد؟
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
پس از CAR-T، در هر یک از این موارد فوراً با تیم درمان تماس بگیرید یا به اورژانس بروید [۲، ۳]:
- تب ۳۸ درجه یا بیشتر، لرز یا لرزیدن شدید
- تنگی نفس، تپش قلب یا ضربان نامنظم
- سرگیجه یا احساس سبکی سر (نشانه افت فشار)
- گیجی، خواب‌آلودگی، فراموشی، سختی در حرف زدن، خواندن یا نوشتن، لرزش یا تشنج [۱، ۲، ۳]
- تهوع، استفراغ یا اسهال شدید، یا خستگی و ضعف شدید
- پس از CAR-T میلوما: کند شدن حرکات، تغییر دست‌خط، بی‌حالی و کم‌حرفی تازه، بی‌حسی یا ضعف صورت، یا بی‌حسی و ضعف دست و پا، حتی هفته‌ها پس از تزریق [۳]
اگر به مرکز دیگری می‌روید، بگویید CAR-T گرفته‌اید [۲]. در حالت اضطراری با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
پرسش‌های متداول
کار تی سل یک بار انجام می‌شود؟
کار تی سل با پیوند مغز استخوان چه فرقی دارد؟
در پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز، شیمی‌درمانی با دوز بالا داده می‌شود و بعد سلول‌های بنیادی، مغز استخوان را دوباره می‌سازند؛ ببینید پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز. در CAR-T، سلول‌های T خود بیمار طوری تغییر می‌کنند که مستقیم به سرطان حمله کنند [۱]. در لنفوم سلول B بزرگ که زود برگشته بود، CAR-T در مقایسه با مسیر شیمی‌درمانی و پیوند، بیماران بیشتری را زنده نگه داشت [۶].
تزریق کار تی سل درد دارد؟
چه کسانی نمی‌توانند کار تی سل بگیرند؟
بعد از کار تی سل کی می‌توانم رانندگی کنم؟
آیا کار تی سل برای سرطان‌های جامد هم هست؟
پیشرفت در تومورهای جامد کندتر بوده است [۱]. نخستین تأیید برای یک تومور جامد، برای سرطان معده با نشانه کلودین ۱۸٫۲ در چین بود؛ پژوهشگران می‌گویند هنوز پژوهش بیشتری لازم است [۱۱]. بیشتر CAR-Tهای تومورهای جامد هنوز در مرحله پژوهش‌اند.
اندیکاسیون‌ها، سمیت و پایش (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
اندیکاسیون‌های نمونه در برچسب FDA. آکسی‌کابتاژن سیلولوسل (ضد CD19): لنفوم سلول B بزرگ مقاوم به درمان خط اول یا عود ظرف ۱۲ ماه، لنفوم سلول B بزرگ پس از ۲ خط یا بیشتر، و لنفوم فولیکولار پس از ۲ خط یا بیشتر [۲]. تیزاژنلکلوسل: ALL پیش‌ساز B مقاوم یا در عود دوم یا بعدی تا ۲۵ سالگی، و لنفوم سلول B بزرگ و فولیکولار پس از ۲ خط یا بیشتر [۱۲]. سیلتاکابتاژن اتولوسل (ضد BCMA): میلوما عودکرده یا مقاوم پس از دست‌کم ۱ خط شامل مهارکننده پروتئازوم و داروی ایمونومدولاتور، با مقاومت به لنالیدومید [۳].
سمیت. آکسی‌کابتاژن در NHL: CRS در ۹۰٪ (درجه ۳ یا بیشتر ۹٪، معیار Lee)، میانه شروع ۲ تا ۳ روز در LBCL؛ نوروتوکسیسیتی در ۷۸٪ (درجه ۳ یا بیشتر ۲۵٪)، در LBCL ۹۸٪ موارد در ۸ هفته اول؛ سیتوپنی درجه ۳ یا بیشتر حل‌نشده تا روز ۳۰ در ۳۹٪؛ عفونت درجه ۳ یا بیشتر ۱۷٪؛ هیپوگاماگلوبولینمی ۱۴٪ [۲]. سیلتاکابتاژن (CARTITUDE-1 و ۴): CRS در ۸۴٪ (درجه ۳ یا بیشتر ۴٪، ASTCT)، میانه شروع ۷ روز؛ ICANS ۱۳٪؛ پارکینسونیسم ۳٪ (درجه ۳ یا بیشتر ۲٪؛ میانه شروع ۵۶ روز) [۳]. درجه‌بندی CRS و ICANS با اجماع ASTCT و نمره ICE ۱۰ امتیازی [۵]. هشدار جعبه‌ای: بدخیمی‌های سلول T پس از CAR-T ضد CD19 و BCMA؛ پایش مادام‌العمر [۲]. مدیریت دارویی CRS و ICANS: درس سمیت ایمنی‌درمانی و CAR-T.
پایش پس از تزریق (FDA، ژوئن ۲۰۲۵). REMS برای ۶ فرآورده CAR-T اتولوگ ضد CD19 و BCMA حذف شد؛ پایش دست‌کم ۲ هفته شامل پایش روزانه دست‌کم ۱ هفته، ماندن نزدیک مرکز درمانی دست‌کم ۲ هفته و پرهیز از رانندگی ۲ هفته [۴]. واکسن زنده: دست‌کم ۶ هفته پیش از شیمی‌درمانی لنفودپلیشن، در طول درمان و تا بازگشت ایمنی توصیه نمی‌شود [۲].
نتایج. ZUMA-7 (لنفوم سلول B بزرگ زود عودکرده یا مقاوم، ۳۵۹ بیمار): بقای کلی ۴ ساله ۵۴٫۶٪ در برابر ۴۶٫۰٪ (HR ۰٫۷۳؛ ۹۵٪ CI ۰٫۵۴ تا ۰٫۹۸) [۶]. ZUMA-1 (پیگیری میانه ۶۳٫۱ ماه): بقای کلی ۵ ساله ۴۲٫۶٪، پاسخ پایدار در ۳۱٪ و بازگشت سلول B پلی‌کلونال در ۹۱٪ تا ۳ سال [۷]. ELIANA (پیگیری میانه ۳۸٫۸ ماه): EFS ۳ ساله ۴۴٪ و OS ۳ ساله ۶۳٪ [۸]. KarMMa-3: میانه PFS ۱۳٫۳ در برابر ۴٫۴ ماه (HR ۰٫۴۹) [۹]. CARTITUDE-4: PFS ۱۲ ماهه ۷۵٫۹٪ در برابر ۴۸٫۶٪ (HR ۰٫۲۶) [۱۰].
شواهد علمی
شواهد علمی
۶ مورددرجهبندی اجماعی ASTCT برای سندرم آزادسازی سیتوکاین و نوروتوکسیسیتی مرتبط با سلول‌های اثرگر ایمنی
بقای بیماران با آکسی‌کابتاژن سیلولوسل در لنفوم سلول B بزرگ
درمان با سلول‌های CAR T آکسی‌کابتاژن سیلولوسل در لنفوم سلول B بزرگ مقاوم به درمان
تیزاژنلکلوسل در کودکان و بزرگسالان جوان مبتلا به لوسمی لنفوبلاستیک سلول B
آید-سل یا رژیم‌های استاندارد در مولتیپل میلومای عودکرده و مقاوم
سیلتا-سل یا درمان استاندارد در مولتیپل میلومای مقاوم به لنالیدومید
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۱۲ منبعنمایش همه منابع، ۵ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰Cilta-cel or Standard Care in Lenalidomide-Refractory Multiple Myeloma
- ۱۱First CAR T-Cell Therapy Approved for Solid Tumors
- ۱۲
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/what-is-car-t-cell-therapy/