کیست تخمدان سرطانی معمولاً علامت مخصوصی ندارد: بیشتر کیست‌ها و توده‌های تخمدان تصادفی در معاینه یا سونوگرافی پیدا می‌شوند، نه به‌خاطر علامت [۱]. علائمی که باید جدی گرفت همان علائم سرطان تخمدان است: درد لگن یا شکم، نفخ یا بزرگ شدن شکم، زود سیر شدن و تکرر ادرار، وقتی تازه شروع شده و بیش از ۱۲ روز در ماه تکرار می‌شود [۱۰]. خوشبختانه بیشتر کیست‌های تخمدان خوش‌خیم‌اند [۱]؛ آنچه خطر را مشخص می‌کند شکل کیست در سونوگرافی است که در جواب سونوگرافی با نمره O-RADS نوشته می‌شود [۶، ۸].
نکات کلیدی
- بیشتر کیست‌ها و توده‌های تخمدان خوش‌خیم‌اند و اغلب تصادفی در سونوگرافی پیدا می‌شوند [۱].
- کیست‌های عملکردی در سن باروری شایع‌اند و بیشترشان در چند دوره قاعدگی خودبه‌خود از بین می‌روند [۲].
- کیست ساده (فقط مایع، با دیواره صاف) خطر سرطان بسیار کمی دارد؛ در مطالعه‌ای روی نزدیک به ۳ هزار زن ۵۰ ساله یا بیشتر که کیست ساده داشتند، هیچ‌کدام از این کیست‌ها سرطانی نشد [۳].
- شکل کیست در سونوگرافی مهم‌ترین سرنخ است: بخش توپر نامنظم، زائده‌های زیاد درون کیست، جریان خون زیاد و مایع در شکم احتمال سرطان را بیشتر می‌کنند [۵].
- در جواب سونوگرافی، O-RADS 2 یعنی تقریباً قطعاً خوش‌خیم؛ O-RADS 4 و ۵ یعنی بررسی بیشتر و مشورت با جراح متخصص سرطان زنان لازم است [۶، ۷].
- آزمایش CA-125 به‌تنهایی کیست سرطانی را مشخص نمی‌کند؛ شکل کیست در سونوگرافی از آن مهم‌تر است [۸].
کیست تخمدان سرطان است؟ انواع کیست و توده تخمدان
کیست یعنی کیسه‌ای پر از مایع. کیست تخمدان معمولاً سرطان نیست: بیشتر کیست‌ها و توده‌های تخمدان خوش‌خیم‌اند [۱]. فولیکول (کیسه کوچکی که تخمک در آن رشد می‌کند) یا جسم زرد تا ۳ سانتی‌متر جزو تخمدان طبیعی است [۷]. گاهی همین ساختارها بزرگ‌تر می‌شوند و «کیست عملکردی» نام می‌گیرند؛ این کیست‌ها در سن باروری بسیار شایع‌اند [۲].
| نوع | یعنی چه؟ | معمولاً چه می‌شود؟ |
|---|---|---|
| کیست عملکردی | کیستی که از چرخه طبیعی تخمک‌گذاری درست می‌شود | بیشترشان در چند دوره قاعدگی خودبه‌خود از بین می‌روند [۲] |
| کیست خونریزی‌دهنده، کیست شکلاتی (اندومتریوما) و کیست درموئید | انواع خوش‌خیمی که ظاهرشان در سونوگرافی شناخته‌شده است | اگر ظاهر معمول خود را داشته باشند، تقریباً قطعاً خوش‌خیم‌اند [۶]؛ کیستی که بعد از چند دوره قاعدگی بماند، اغلب از نوع‌های غیرعملکردی مثل اندومتریوما است [۲] |
| تومور مرزی (بینابینی) | سلول‌های غیرطبیعی که ممکن است سرطانی شوند، ولی معمولاً نمی‌شوند [۹] | با جراحی برداشته می‌شود و گاهی تخمدان دیگر حفظ می‌شود؛ نتیجه درمان خوب است، به‌ویژه اگر زود پیدا شود [۹] |
| سرطان تخمدان | تومور بدخیم | جراحی و معمولاً شیمی‌درمانی؛ پایین صفحه را ببینید |
نوع کیست از روی شکل آن در سونوگرافی تشخیص داده می‌شود و گاهی فقط بعد از جراحی و بررسی بافت قطعی می‌شود.
کیست تخمدان سرطانی چه علائمی دارد؟ فرق علائم کیست و سرطان تخمدان
هیچ علامتی به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که کیست سرطانی است. بیشتر کیست‌ها و توده‌های تخمدان تصادفی در معاینه یا سونوگرافی پیدا می‌شوند، نه به‌خاطر علامت [۱].
- کیست‌های خوش‌خیم گاهی درد ناگهانی یا گاه‌به‌گاه می‌دهند [۱]، مثلاً وقتی کیست می‌پیچد یا پاره می‌شود. این عوارض کم‌اند: در مطالعه‌ای بزرگ روی زنانی که توده خوش‌خیم‌نمایشان فقط پیگیری شد، در ۲ سال کمتر از ۱ نفر از هر ۱۰۰ نفر پیچ‌خوردگی یا پارگی کیست داشت [۴].
- علائم سرطان تخمدان معمولاً مبهم‌اند: درد لگن یا شکم، نفخ یا بزرگ شدن شکم، زود سیر شدن یا سختی غذا خوردن، و تکرر یا فوریت ادرار. وقتی این علائم تازه‌اند (کمتر از یک سال) و بیش از ۱۲ روز در ماه تکرار می‌شوند، ارزش بررسی دارند [۱۰].
پس اگر کیست دارید و چنین علائمی دارید، به پزشک بگویید؛ ولی تصمیم اصلی بر اساس شکل کیست در سونوگرافی گرفته می‌شود. بیشتر بخوانید: علائم سرطان تخمدان چیست؟
کیست تخمدان سرطانی می‌شود؟
کیستی که در سونوگرافی خوش‌خیم به نظر می‌رسد، به‌ندرت سرطانی می‌شود:
- در مطالعه‌ای در آمریکا روی زنان ۵۰ ساله یا بیشتر، نزدیک به ۳ هزار زن کیست ساده کوچک‌تر از ۱۰ سانتی‌متر داشتند. هیچ‌کدام از این کیست‌ها به سرطان تبدیل نشد و از هر ۱۰ کیست، حدود ۷ کیست خودبه‌خود از بین رفت [۳].
- در مطالعه‌ای بین‌المللی روی زنانی که توده خوش‌خیم‌نما داشتند و به‌جای جراحی پیگیری شدند، در ۲ سال حدود ۴ نفر از هر ۱۰۰۰ نفر سرطان داشتند و در حدود ۱ نفر از هر ۵ نفر توده خودبه‌خود از بین رفت [۴].
اما اگر در پیگیری شکل کیست عوض شود (مثلاً دیواره داخلی یا بخش توپر پیدا کند)، باید دوباره بررسی شود. در همان مطالعه آمریکایی، زنانی که قبلاً کیست ساده داشتند و بعداً سرطان گرفتند، یا اول تغییر شکل تازه‌ای پیدا کرده بودند، یا کیستشان از بین رفته بود، یا سرطان در تخمدان دیگر بود [۳]. کیستی که بعد از ۲ تا ۳ دوره قاعدگی از بین نرود، معمولاً عملکردی نیست و اغلب جراحی لازم دارد [۲].
جواب سونوگرافی: O-RADS و نشانه‌های نگران‌کننده
| نمره | یعنی چه؟ | احتمال سرطان | معمولاً قدم بعدی |
|---|---|---|---|
| O-RADS 0 | بررسی کامل نشده است | مشخص نیست | سونوگرافی دوباره یا روش دیگر |
| O-RADS 1 | تخمدان طبیعی (فولیکول یا جسم زرد تا ۳ سانتی‌متر) | طبیعی | کاری لازم نیست |
| O-RADS 2 | تقریباً قطعاً خوش‌خیم، مثل کیست ساده | کمتر از ۱ از هر ۱۰۰ | بسته به اندازه و سن: بدون پیگیری یا سونوگرافی دوباره |
| O-RADS 3 | خطر کم | ۱ تا کمتر از ۱۰ از هر ۱۰۰ | اگر برداشته نشود، سونوگرافی دوباره؛ گاهی MRI؛ زیر نظر متخصص زنان |
| O-RADS 4 | خطر متوسط | ۱۰ تا کمتر از ۵۰ از هر ۱۰۰ | سونوگرافی تخصصی یا MRI؛ متخصص زنان با مشورت جراح سرطان زنان |
| O-RADS 5 | خطر زیاد | ۵۰ یا بیشتر از هر ۱۰۰ | ارجاع به جراح متخصص سرطان زنان |
جزئیات پیگیری به اندازه کیست و یائسه بودن یا نبودن بستگی دارد. نمره O-RADS همراه سن، علائم و معاینه تفسیر می‌شود.
نشانه‌هایی که بیشتر در توده‌های خوش‌خیم دیده می‌شود [۵]: کیست تک‌حفره‌ای (یک حفره پر از مایع)؛ بخش توپر بسیار کوچک (کمتر از ۷ میلی‌متر)؛ «سایه صوتی» پشت توده؛ کیست چندحفره‌ای با دیواره صاف و کوچک‌تر از ۱۰ سانتی‌متر؛ و نبود جریان خون در سونوگرافی داپلر.
نشانه‌هایی که احتمال سرطان را بیشتر می‌کنند [۵]: توده توپر با شکل نامنظم؛ مایع آزاد در شکم (آسیت)؛ دست‌کم ۴ زائده کوچک روی دیواره داخلی کیست؛ توده چندحفره‌ای و توپر نامنظم با قطر ۱۰ سانتی‌متر یا بیشتر؛ و جریان خون بسیار زیاد در داپلر.
با همین قواعد ساده، حدود ۳ توده از هر ۴ توده را می‌شود دسته‌بندی کرد و بیشتر آن‌ها درست تشخیص داده می‌شوند [۵]. بهترین تشخیص را سونوگرافیست باتجربه می‌دهد؛ اگر در دسترس نباشد، این مدل‌ها کمک می‌کنند. اگر سونوگرافی قطعی نباشد، MRI قدم بعدی است [۸].
CA-125 و سن چه نقشی دارند؟
آزمایش خون CA-125 بهترین آزمایش خونی برای کمک به بررسی توده تخمدان پیش از جراحی است، ولی برای غربالگری سرطان تخمدان مفید نیست [۸]. شکل توده در سونوگرافی از CA-125 مهم‌تر است و اضافه کردن CA-125 به مدل‌های سونوگرافی دقت آن‌ها را بیشتر نمی‌کند [۸]. وقتی پزشک به سرطان شک دارد، CA-125 کمک می‌کند [۸]. بیشتر بخوانید: کیست تخمدان دارم؛ آزمایش تومور مارکر لازم است؟
سن و سابقه خانوادگی هم مهم‌اند و روی تصمیم درباره توده تخمدان اثر دارند [۱]. «شاخص خطر بدخیمی» (RMI) یائسه بودن، شکل توده در سونوگرافی و CA-125 را با هم ترکیب می‌کند؛ ولی مدل‌های تازه‌تر سونوگرافی از آن دقیق‌ترند [۸]. اگر در خانواده‌تان سرطان تخمدان یا سینه هست، به پزشک بگویید. بخوانید: آیا سرطان ارثی است؟
کی کیست را فقط پیگیری می‌کنند و کی جراحی لازم است؟
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
اگر تومور مرزی یا سرطان باشد
نتیجه درمان تومور مرزی خوب است [۹]. درباره درمان سرطان تخمدان و شانس درمان بخوانید: آیا سرطان تخمدان درمان دارد؟ و سرطان تخمدان.
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
بیشتر کیست‌های تخمدان خطری ندارند، ولی در این موارد منتظر نمانید:
- درد شدید و ناگهانی لگن یا شکم؛ ممکن است کیست پیچ خورده یا پاره شده باشد [۱، ۴]. فوراً به اورژانس بروید (اورژانس ۱۱۵).
- نفخ، بزرگ شدن شکم، زود سیر شدن، درد لگن یا تکرر ادرار که تازه شروع شده و بیش از ۱۲ روز در ماه تکرار می‌شود [۱۰].
- جواب سونوگرافی با O-RADS 4 یا ۵، یا توده‌ای با بخش توپر نامنظم یا مایع در شکم: زود با متخصص زنان وقت بگیرید [۵، ۶].
- کیستی که در پیگیری شکلش عوض شده است، مثلاً بخش توپر یا دیواره داخلی تازه پیدا کرده [۳].
پرسش‌های متداول
O-RADS 4 یعنی چه؟ یعنی سرطان دارم؟
کیست کمپلکس (پیچیده) تخمدان خطرناک است؟
«کیست کمپلکس» یعنی کیستی که فقط مایع شفاف نیست؛ مثلاً دیواره داخلی، خون، بخش توپر یا زائده دارد. بسیاری از این کیست‌ها، مثل کیست خونریزی‌دهنده، کیست شکلاتی یا درموئید، ظاهر شناخته‌شده‌ای دارند و تقریباً قطعاً خوش‌خیم‌اند [۶]. خطر را نوع این ویژگی‌ها تعیین می‌کند، نه کلمه «کمپلکس»؛ برای همین بهتر است جواب سونوگرافی نمره O-RADS داشته باشد [۵، ۶].
کیست تخمدان با قرص ضدبارداری از بین می‌رود؟
در هشت مطالعه روی نزدیک به ۷۰۰ زن، قرص ضدبارداری کیست عملکردی را زودتر از بین نبرد؛ بیشتر کیست‌ها بدون درمان در چند دوره قاعدگی از بین رفتند [۲]. صبر ۲ تا ۳ دوره و سونوگرافی دوباره معمولاً کافی است؛ کیستی که بماند، معمولاً عملکردی نیست [۲]. درباره قرص ضدبارداری و سرطان بخوانید: آیا قرص ضدبارداری باعث سرطان می‌شود؟
کیست تخمدان بعد از یائسگی خطرناک است؟
تومور مرزی تخمدان سرطان است؟
تومور مرزی (بینابینی) سلول‌های غیرطبیعی دارد که ممکن است سرطانی شوند، ولی معمولاً نمی‌شوند. نتیجه درمان آن خوب است، به‌ویژه اگر زود پیدا شود. در مراحل اولیه، برای زنانی که می‌خواهند بچه‌دار شوند، می‌توان فقط یک تخمدان و لوله، یا بخشی از تخمدان را برداشت [۹].
CA-125 بالا یعنی کیستم سرطانی است؟
نه لزوماً. CA-125 به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست و شکل کیست در سونوگرافی مهم‌تر است [۸]. بخوانید: CA-125 بالا نشانه چیست؟
اگر کیست سرطانی باشد، درمان دارد؟
شانس درمان سرطان تخمدان به مرحله و نوع آن بستگی دارد. بخوانید: آیا سرطان تخمدان درمان دارد؟
قواعد IOTA، O-RADS و سیر طبیعی توده‌های آدنکس (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
IOTA Simple Rules. در ۱۰۶۶ بیمار با ۱۲۳۳ توده پایدار آدنکس (۷۳٪ خوش‌خیم، ۲۷٪ بدخیم)، پنج قاعده M (توده توپر نامنظم؛ آسیت؛ دست‌کم ۴ ساختار پاپیلاری؛ توده چندحفره‌ای-توپر نامنظم با بزرگ‌ترین قطر ۱۰۰ میلی‌متر یا بیشتر؛ رنگ‌آمیزی بسیار زیاد در داپلر رنگی) و پنج قاعده B (کیست تک‌حفره‌ای؛ جزء توپر با بزرگ‌ترین قطر کمتر از ۷ میلی‌متر؛ سایه آکوستیک؛ توده چندحفره‌ای صاف کمتر از ۱۰۰ میلی‌متر؛ بدون جریان خون در داپلر) تعریف شد. در آزمون آینده‌نگر، قواعد در ۷۶٪ توده‌ها (۳۸۶ از ۵۰۷) قابل اعمال بود با حساسیت ۹۵٪، ویژگی ۹۱٪، LR+ ۱۰٫۳۷ و LR− ۰٫۰۶؛ برای توده‌هایی که با این قواعد طبقه‌بندی نمی‌شوند، سونوگرافیست خبره کمک‌کننده است [۵].
O-RADS US. شش دسته: ۰ ارزیابی ناقص، ۱ تخمدان طبیعی، ۲ تقریباً قطعاً خوش‌خیم (کمتر از ۱٪)، ۳ خطر کم (۱ تا کمتر از ۱۰٪)، ۴ خطر متوسط (۱۰ تا کمتر از ۵۰٪) و ۵ خطر زیاد (۵۰٪ یا بیشتر)، با توصیه مدیریتی برای هر دسته و هم‌ترازی با مدل IOTA ADNEX [۶]. در نسخه ۲۰۲۲، ویژگی‌های خوش‌خیمی تازه (کیست دوحفره‌ای بدون جزء توپر و سایه آکوستیک در ضایعه توپر با حاشیه صاف) اضافه شد؛ چون O-RADS 4 آستانه مناسب بدخیمی است، ضایعات O-RADS 3 در صورت برداشته نشدن با سونوگرافی پیگیری می‌شوند و MRI برای ضایعات توپر و کیست‌های دارای جزء توپر به‌عنوان ارزیابی تکمیلی تأکید شده است [۷].
ESGO/ISUOG/IOTA/ESGE (۲۰۲۱). ارزیابی ذهنی سونوگرافیست خبره (سطح III) بهترین عملکرد را دارد؛ در نبود او، مدل‌های IOTA Simple Rules risk یا ADNEX توصیه می‌شوند که از RMI و سایر سیستم‌های امتیازدهی ریخت‌شناختی بهترند و بر CA-125، HE4 و ROMA برتری دارند. CA-125 بهترین بیومارکر تک‌پروتئینی برای توصیف پیش از جراحی است، ولی برای غربالگری مفید نیست و کارایی مدل‌های سونوگرافی را افزایش نمی‌دهد؛ HE4 و ROMA بر CA-125 تنها برتری ندارند؛ MRI با توالی‌های عملکردی ابزار خط دوم پس از سونوگرافی است [۸].
سیر طبیعی. IOTA5 (۱۹۱۹ بیمار با توده تازه خوش‌خیم‌نما در سونوگرافی تحت مدیریت محافظه‌کارانه؛ پیگیری میانه ۲۷ ماه): بروز تجمعی ۲ ساله رفع خودبه‌خود ۲۰٫۲٪، بدخیمی تهاجمی ۰٫۴٪، تومور مرزی ۰٫۳٪، پیچ‌خوردگی ۰٫۴٪ و پارگی کیست ۰٫۲٪ [۴]. در برنامه غربالگری کنتاکی (۱۵٬۱۰۶ زن بدون علامت ۵۰ ساله یا بیشتر)، ۲۷۶۳ زن (۱۸٪) ۳۲۵۹ کیست تک‌حفره‌ای کمتر از ۱۰ سانتی‌متر داشتند؛ ۶۹٫۴٪ خودبه‌خود رفع شد، ۱۶٫۵٪ سپتوم و ۵٫۸٪ جزء توپر پیدا کرد و ۶٫۸٪ تک‌حفره‌ای ماند؛ هیچ زنی با کیست تک‌حفره‌ای منفرد دچار سرطان تخمدان نشد [۳]. در مرور کاکرین (۸ کارآزمایی، ۶۸۶ زن)، قرص ترکیبی ضدبارداری رفع کیست عملکردی را تسریع نکرد؛ انتظار ۲ تا ۳ دوره مناسب است و کیست‌های پایدار بیشتر پاتولوژیک‌اند (اندومتریوما یا کیست پاراتخمدانی) [۲].
شاخص علائم Goff. درد لگن یا شکم، فوریت یا تکرر ادرار، بزرگ شدن شکم یا نفخ، و سختی غذا خوردن یا سیری زودرس، اگر کمتر از ۱ سال وجود داشته و بیش از ۱۲ بار در ماه رخ دهد؛ حساسیت ۵۶٫۷٪ در بیماری زودرس و ۷۹٫۵٪ در بیماری پیشرفته، و ویژگی ۹۰٪ در بالای ۵۰ سال و ۸۶٫۷٪ در زیر ۵۰ سال [۱۰].
شواهد علمی
شواهد علمی
۱ موردتدوین شاخص علائم سرطان تخمدان: امکان‌هایی برای تشخیص زودتر
انواع سرطان مرتبط
پرسش‌های مرتبط
منابع علمی
۱۰ منبعنمایش همه منابع، ۱ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/ovarian-cyst-cancer/