CA-125 ماده‌ای است که بیشتر سرطان‌های تخمدان می‌سازند؛ برای همین به آن «تومور مارکر تخمدان» می‌گویند. اما بافت‌های سالم هم آن را می‌سازند و بالا بودنش بیشتر وقت‌ها به معنای سرطان نیست [۲، ۹]. حد بالای معمول آن ۳۵ واحد در میلی‌لیتر است [۳]؛ قاعدگی، بارداری، اندومتریوز، فیبروم رحم، بیماری کبد، نارسایی قلب و جمع شدن آب در شکم یا اطراف ریه هم آن را بالا می‌برند [۱، ۲، ۹]. CA-125 بالا بعد از یائسگی معنای بیشتری دارد؛ پزشک آن را همراه علائم و سونوگرافی لگن تفسیر می‌کند [۴، ۷].
نکات کلیدی
- بیشتر کسانی که CA-125 بالا دارند، سرطان تخمدان ندارند؛ بیماری‌های بی‌خطر زیادی این عدد را بالا می‌برند [۱، ۹].
- قبل از یائسگی، علت‌های بی‌خطر مثل قاعدگی و اندومتریوز شایع‌ترند. بعد از یائسگی، CA-125 بالا را باید جدی‌تر گرفت و معمولاً سونوگرافی شکم و لگن لازم است [۲، ۴].
- CA-125 طبیعی هم سرطان را کاملاً رد نمی‌کند: در زودترین مرحله سرطان تخمدان (مرحله ۱)، نیمی یا کمتر از بیماران CA-125 بالا دارند [۳].
- CA-125 برای چکاپ زنان بدون علامت توصیه نمی‌شود: در مطالعه‌ای بزرگ روی بیش از ۲۰۰ هزار زن یائسه، آزمایش سالانه تعداد مرگ‌ها از سرطان تخمدان را کم نکرد [۱۰].
CA-125 در آزمایش خون چیست؟
CA-125 پروتئینی است که بیشتر سلول‌های سرطان تخمدان آن را می‌سازند و به خون می‌ریزند [۲]. اما این ماده در بدن افراد سالم هم ساخته می‌شود؛ مثلاً در پوشش داخلی رحم و دهانه رحم، و در پرده‌های نازکی که ریه‌ها، قلب و داخل شکم را پوشانده‌اند [۲]. برای همین هر چیزی که این پرده‌ها را تحریک یا ملتهب کند، ممکن است CA-125 را بالا ببرد [۲].
به CA-125 «تومور مارکر تخمدان» هم می‌گویند. کار اصلی آن دو چیز است: کمک به بررسی توده‌های مشکوک تخمدان، به‌ویژه بعد از یائسگی، و پیگیری درمان کسانی که سرطان تخمدان دارند [۲، ۱۲]. درباره تومور مارکرها به‌طور کلی بخوانید: تومور مارکر چیست؟؛ و درباره دو تومور مارکر رایج دیگر: CA 19-9 و AFP.
CA-125 باید چند باشد؟
در بیشتر آزمایشگاه‌ها، حد بالای طبیعی CA-125 حدود ۳۵ واحد در میلی‌لیتر است و این مرز برای زنان قبل و بعد از یائسگی یکی است [۳]. عدد خود را با محدوده‌ای که روی برگه آزمایشگاه نوشته شده مقایسه کنید.
- CA-125 در زنان قبل از یائسگی به‌طور طبیعی بالاتر است و با بالا رفتن سن کم می‌شود [۲].
- از هر ۲۰ زن سالم، حدود ۱ نفر CA-125 بالاتر از ۳۵ دارد؛ ولی عدد بالاتر از ۱۰۰ در زنان سالم بسیار کم است، حدود ۱ نفر از هر ۱۰۰۰ [۲].
- عدد زیر ۳۵ هم همیشه خیال را کاملاً راحت نمی‌کند. رهنمود ملی انگلستان برای زنان ۵۰ سال و بالاتر که علائم مشکوک دارند، مرز را کمی پایین‌تر از ۳۵ گذاشته است تا با عددهای پایین‌تر هم سونوگرافی انجام شود [۴].
چه چیزهایی جز سرطان CA-125 را بالا می‌برند؟
| علت | توضیح |
|---|---|
| قاعدگی | در روزهای پیش از قاعدگی و در دوران قاعدگی بالاتر می‌رود [۲، ۳] |
| بارداری و زایمان | در سه ماه اول بارداری، و از هنگام زایمان تا دو روز بعد از آن، ممکن است بالا برود [۱، ۲] |
| اندومتریوز و کیست اندومتریوزی تخمدان | از علت‌های مهم جواب بالا قبل از یائسگی؛ هرچه اندومتریوز شدیدتر باشد، احتمال بالا بودن CA-125 بیشتر است [۳، ۸] |
| فیبروم رحم (میوم) و کیست‌های بی‌خطر تخمدان | در یک بررسی بیمارستانی، از علت‌های رایج جواب بالا بدون سرطان تخمدان بودند [۹] |
| التهاب یا عفونت در لگن و شکم | تحریک یا التهاب پرده داخلی لگن و شکم CA-125 را بالا می‌برد [۲، ۳] |
| بیماری کبد، به‌ویژه سیروز | در بیشتر بیماران سیروزی CA-125 بالاست [۱، ۲] |
| نارسایی قلب | CA-125 در نارسایی قلب هم بالا می‌رود [۱، ۲] |
| جمع شدن آب در شکم (آسیت) یا اطراف ریه | با هر علتی که داشته باشد [۱] |
| سرطان‌های دیگر | مثل سرطان رحم (آندومتر)، سینه، ریه، پانکراس، روده بزرگ و معده [۲، ۹] |
یک عدد بالا به‌تنهایی برای تشخیص هیچ بیماری کافی نیست؛ پزشک آن را همراه علائم، معاینه و سونوگرافی تفسیر می‌کند.
CA-125 بالا قبل و بعد از یائسگی چه فرقی دارد؟
قبل از یائسگی: علت‌های بی‌خطری مثل قاعدگی و اندومتریوز شایع‌اند و CA-125 در این سن بیشتر «جواب بالای بی‌دلیل» می‌دهد [۲]. رهنمود ملی انگلستان می‌گوید در زنان زیر ۴۰ سال، تصمیم را فقط بر اساس CA-125 نگیرید؛ اگر علائم ادامه دارد، سونوگرافی شکم و لگن را پیشنهاد می‌کند [۴]. در زنان زیر ۴۰ سال که به سرطان تخمدان مشکوک‌اند، دو آزمایش خون دیگر، AFP و بتا-hCG، هم اندازه گرفته می‌شود تا نوع‌های کمتر شایع تومور تخمدان هم دیده شوند [۵]. بیشتر بخوانید: AFP در آزمایش خون چیست؟
بعد از یائسگی: علت‌های بی‌خطر کمترند و CA-125 بالا معنای بیشتری دارد [۲]. در مطالعه‌ای در انگلستان روی ۲۲ هزار زن یائسه بدون علامت، از هر ۱۰۰ زنی که CA-125 آن‌ها ۳۰ یا بیشتر بود، حدود ۳ نفر در سال‌های بعد سرطان تخمدان یا لوله رحم گرفتند [۷]. هرچه عدد بالاتر بود، این احتمال بیشتر بود؛ با عدد بیش از ۱۰۰، حدود ۱ نفر از هر ۷ نفر [۷]. یعنی حتی با عدد بالا بیشتر این زنان سرطان نگرفتند، ولی بررسی با سونوگرافی لازم است [۴، ۷].
کیست تخمدان دارم؛ آزمایش تومور مارکر لازم است؟
اگر در سونوگرافی کیست یا توده‌ای در تخمدان دیده شود و پزشک به سرطان شک کند، معمولاً CA-125 را هم می‌خواهد [۵، ۱۲]. او جواب CA-125 را با شکل کیست در سونوگرافی و یائسه بودن یا نبودن شما در یک امتیاز ساده به نام «شاخص خطر بدخیمی» ترکیب می‌کند [۵، ۶]. این ترکیب از هر کدام به‌تنهایی دقیق‌تر است [۶]. اگر امتیاز بالا باشد، رهنمود ملی انگلستان ارجاع به تیم تخصصی سرطان‌های زنان را توصیه می‌کند [۵].
کیست‌های اندومتریوزی تخمدان هم CA-125 را بالا می‌برند؛ پس جواب بالا در این کیست‌ها به معنای سرطان نیست [۳]. درباره فرق توده بی‌خطر و سرطانی بخوانید: فرق تومور خوش‌خیم و بدخیم چیست؟
آیا آزمایش CA-125 برای چکاپ و غربالگری مفید است؟
برای زنانی که علامتی ندارند و خطر ارثی بالایی ندارند، آزمایش CA-125 به‌عنوان چکاپ توصیه نمی‌شود [۱، ۱۰]. در بزرگ‌ترین مطالعه، بیش از ۲۰۰ هزار زن یائسه در انگلستان حدود ۱۶ سال پیگیری شدند. آزمایش سالانه CA-125 همراه سونوگرافی بیماری را در بعضی زنان زودتر پیدا کرد، ولی تعداد مرگ‌ها از سرطان تخمدان کمتر نشد [۱۰]. در مطالعه بزرگی در آمریکا هم آزمایش سالانه CA-125 و سونوگرافی مرگ از سرطان تخمدان را کم نکرد [۱]. جواب‌های بالای بی‌دلیل هم ممکن است به جراحی‌های غیرلازم و نگرانی منجر شوند [۲].
این مطالعه‌ها درباره زنان با خطر معمولی بودند [۱، ۱۰]. اگر چند نفر از بستگان نزدیکتان سرطان تخمدان یا سینه داشته‌اند، یا جهش ارثی مثل BRCA در خانواده دارید، با پزشک درباره مشاوره ژنتیک صحبت کنید: آیا سرطان ارثی است؟ و کدام غربالگری‌ها برای من لازم است؟
CA-125 بعد از تشخیص و درمان سرطان تخمدان
در کسانی که سرطان تخمدان دارند، CA-125 کمک می‌کند ببینیم درمان اثر کرده یا نه؛ پایین آمدن آن در دوران شیمی‌درمانی نشانه خوبی است [۲]. بعد از پایان درمان هم معمولاً همراه معاینه، و در صورت لزوم سی‌تی‌اسکن، برای پیگیری اندازه گرفته می‌شود [۱۲].
بالا رفتن دوباره CA-125 ممکن است ماه‌ها پیش از هر علامتی نشان دهد بیماری برگشته است [۱۱]. اما در یک مطالعه بزرگ، شروع زودتر شیمی‌درمانی فقط به‌خاطر بالا رفتن CA-125، پیش از پیدا شدن علائم، عمر بیماران را طولانی‌تر نکرد [۱۱]. برای همین اینکه CA-125 هر چند وقت اندازه گرفته شود و با بالا رفتنش چه کاری انجام شود، تصمیمی است که با تیم درمان خود می‌گیرید [۲، ۱۱]. بیشتر بخوانید: عود سرطان چیست و چگونه پیگیری می‌شود؟
CA-125 بالا در مردان یعنی چه؟
مردان تخمدان ندارند، ولی CA-125 در بدن آن‌ها هم ساخته می‌شود و ممکن است بالا برود [۲، ۹]. علت‌ها همان علت‌های غیرزنانه‌ای است که در زنان هم دیده می‌شود: بیماری کبد و سیروز، نارسایی قلب، جمع شدن آب در شکم یا اطراف ریه، و بعضی سرطان‌ها مثل سرطان ریه، پانکراس، روده بزرگ و معده [۱، ۲]. در یک بررسی بیمارستانی در انگلستان، تقریباً نیمی از مردانی که این آزمایش برایشان انجام شده بود جواب بالا داشتند [۹].
یک عدد بالا به‌تنهایی تشخیص نمی‌دهد. پزشک علت را با پرسیدن علائم، معاینه، آزمایش‌های کبد و در صورت لزوم تصویربرداری پیدا می‌کند.
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
جواب CA-125 را همیشه به پزشکی که آن را خواسته نشان دهید؛ یک عدد به‌تنهایی نه دلیل نگرانی است و نه دلیل خیال راحت. در این موارد منتظر نمانید و زود مراجعه کنید:
- نفخ یا بزرگ شدن شکم، زود سیر شدن یا کم شدن اشتها، درد لگن یا شکم، یا تکرر و فوریت ادرار که مدام یا بارها تکرار می‌شود (به‌ویژه بیش از ۱۲ بار در ماه)، به‌خصوص بعد از ۵۰ سالگی [۴]
- کاهش وزن بی‌دلیل، خستگی تازه یا تغییر در اجابت مزاج [۴]
- توده‌ای در شکم یا لگن، یا شکمی که بزرگ و پر از آب به نظر می‌رسد [۴]
- اگر سابقه سرطان تخمدان دارید و CA-125 در پیگیری بالا رفته است، با تیم درمان خود تماس بگیرید [۱۲]
درد شدید و ناگهانی شکم یا لگن، استفراغ مکرر یا تنگی نفس نیاز به مراجعه فوری به اورژانس دارد (اورژانس ۱۱۵).
پرسش‌های متداول
CA-125 من کمی بالاتر از ۳۵ است؛ نگران باشم؟
CA-125 بالا یعنی حتماً سرطان تخمدان دارم؟
نه. در یک بررسی بیمارستانی، از هر ۵ زن با CA-125 بالا که به‌خاطر شک به سرطان آزمایش داده بودند، فقط ۱ نفر سرطان تخمدان داشت. بقیه بیماری‌های دیگری داشتند، از جمله سرطان‌های دیگر، کیست‌های بی‌خطر تخمدان و فیبروم رحم [۹]. پزشک برای روشن شدن موضوع معمولاً سونوگرافی شکم و لگن می‌خواهد [۴، ۱۲].
CA-125 در اندومتریوز بالا می‌رود؟
CA-125 طبیعی است؛ یعنی سرطان تخمدان ندارم؟
نه لزوماً. از هر ۵ سرطان تخمدان، حدود ۱ مورد اصلاً CA-125 نمی‌سازد [۲]، و در زودترین مرحله بیماری (مرحله ۱)، نیمی یا کمتر از بیماران CA-125 بالا دارند [۳]. اگر علائمی مثل نفخ پایدار، زود سیر شدن یا درد لگن دارید و بیشتر یا پایدارتر می‌شود، با وجود جواب طبیعی دوباره به پزشک مراجعه کنید [۴]. علائم را بخوانید: علائم سرطان تخمدان چیست؟
در بارداری CA-125 بالا می‌رود؟
آیا CA-125 در سرطان رحم (آندومتر) هم بالا می‌رود؟
گاهی؛ CA-125 در بعضی سرطان‌های دیگر، از جمله سرطان رحم، هم بالا می‌رود [۲]. خون‌ریزی بعد از یائسگی را همیشه زود بررسی کنید؛ رهنمود ملی انگلستان برای آن ارجاع فوری را توصیه می‌کند [۴]. بیشتر بخوانید: علائم سرطان رحم (آندومتر) چیست؟
آستانه‌ها، شاخص RMI و شواهد کلیدی (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
| گروه سنی (سال) | آستانه CA-125 |
|---|---|
| ۴۰ تا ۴۹ | ۳۵ IU/mL یا بیشتر |
| ۵۰ تا ۵۹ | ۳۱ IU/mL یا بیشتر |
| ۶۰ تا ۶۹ | ۲۴ IU/mL یا بیشتر |
| ۷۰ تا ۷۹ | ۲۵ IU/mL یا بیشتر |
| ۸۰ و بالاتر | ۳۱ IU/mL یا بیشتر |
۳۹ سال و کمتر: CA-125 به‌تنهایی مبنای تصمیم نباشد؛ سونوگرافی فوری با دسترسی مستقیم را در نظر بگیرید (توصیه ۱٫۵٫۶).
NICE NG12 (۲۰۲۶). در زنان با علائم پایدار یا مکرر، به‌ویژه بیش از ۱۲ بار در ماه (اتساع شکم، سیری زودرس یا کاهش اشتها، درد لگن یا شکم، فوریت یا تکرر ادرار)، در ۴۰ سال و بالاتر CA-125 در مراقبت اولیه اندازه‌گیری و بر اساس آستانه‌های سنی جدول بالا سونوگرافی فوری انجام شود (توصیه‌های ۱٫۵٫۸ و ۱٫۵٫۹)؛ آسیت یا توده لگنی یا شکمی در معاینه (که آشکارا فیبروم نیست) ارجاع مستقیم در مسیر مشکوک به سرطان است (۱٫۵٫۱). کمیته تأکید کرد CA-125 کمتر از ۳۵ را «طبیعی» برچسب نزنید؛ در ۳۹ سال و کمتر، به‌دلیل شیوع کم و خطر اطمینان کاذب، CA-125 به‌تنهایی مبنای تصمیم نیست [۴].
NICE CG122. در زنان زیر ۴۰ سال با شک به سرطان تخمدان، AFP و بتا-hCG هم اندازه‌گیری شود تا تومورهای غیراپی‌تلیال شناسایی شوند. RMI I = U × M × CA-125؛ امتیاز سونوگرافی یک امتیاز برای هر یک از کیست چندحجره‌ای، نواحی توپر، متاستاز، آسیت و ضایعه دوطرفه است (U=۰ برای امتیاز ۰، U=۱ برای امتیاز ۱، U=۳ برای امتیاز ۲ تا ۵)؛ M=۱ پیش از یائسگی و M=۳ پس از یائسگی (بیش از یک سال بدون قاعدگی، یا بالای ۵۰ سال با سابقه هیسترکتومی). RMI I ۲۵۰ یا بیشتر: ارجاع به تیم چندتخصصی [۵]. در مطالعه اولیه Jacobs (۱۰۱ توده خوش‌خیم و ۴۲ بدخیم)، CA-125 ۳۰ U/mL حساسیت ۸۱٪ و ویژگی ۷۵٪ داشت و RMI با آستانه ۲۰۰ حساسیت ۸۵٪ و ویژگی ۹۷٪ [۶]. ACOG برای زنان پیش از یائسگی با توده لگنی، بر پایه نظر کارشناسان، آستانه ۲۰۰ U/mL را برای ارجاع به انکولوژیست زنان پیشنهاد کرده است [۲].
عملکرد آزمون. حد بالای ۳۵ U/mL از سنجش اولیه (۱۹۸۳) تغییر نکرده است؛ حدود ۵٪ زنان سالم بالاتر از ۳۵ و حدود ۰٫۱٪ بالاتر از ۱۰۰ U/mL هستند و حدود ۲۰٪ سرطان‌های تخمدان CA-125 بیان نمی‌کنند [۲]. افزایش در مرحله I فقط در ۲۳ تا ۵۰٪ موارد گزارش شده است [۳]. در زنان یائسه بدون علامت (۲۲٬۰۰۰ نفر، میانگین پیگیری ۶٫۷۶ سال)، خطر تجمعی سرطان اپی‌تلیال تخمدان یا لوله با CA-125 ۳۰ U/mL یا بیشتر ۰٫۰۳۰ و با بیش از ۱۰۰ U/mL ۰٫۱۴۹ بود، در برابر ۰٫۰۰۲۲ در کل جمعیت مطالعه [۷]. در ممیزی ۷۹۹ بیمار، تنها ۲۰٪ نتایج غیرطبیعی زنانی که با شک به بدخیمی آزمایش شده بودند ناشی از سرطان تخمدان بود؛ مثبت‌های کاذب عمدتاً بدخیمی دیگر (۲۶٪)، بیماری خوش‌خیم تخمدان (۱۴٪) و بیماری‌های خوش‌خیم زنان به‌ویژه لیومیوم (۹٪) بودند؛ ۲۲ نفر از ۴۸ مرد (۴۶٪) نتیجه غیرطبیعی داشتند و ویژگی برای سرطان تخمدان در غلظت‌های بیش از ۱۰۰۰ kU/L بیشتر بود [۹]. در اندومتریوز (۱۴ مطالعه، ۲۹۲۰ نفر، آستانه ۳۰ U/mL) ویژگی تجمعی ۹۳٪ و حساسیت ۵۲٪ بود؛ حساسیت در بیماری متوسط تا شدید ۶۳٪ در برابر ۲۴٪ در بیماری حداقل [۸].
غربالگری و پیگیری. UKCTOCS (۲۰۲٬۵۶۲ زن یائسه ۵۰ تا ۷۴ ساله، میانه پیگیری ۱۶٫۳ سال): غربالگری چندوجهی با CA-125 (الگوریتم ROCA) بروز مرحله I را ۴۷٫۲٪ افزایش و مرحله IV را ۲۴٫۵٪ کاهش داد، ولی مرگ ناشی از سرطان تخمدان و لوله کاهش معنادار نیافت (۰٫۶٪ در هر سه گروه؛ P=۰٫۵۸ برای غربالگری چندوجهی) [۱۰]. در PLCO (CA-125 سالانه با آستانه ۳۵ U/mL به مدت ۶ سال و TVU به مدت ۴ سال)، پس از میانه پیگیری ۱۷ سال مرگ ناشی از سرطان تخمدان کاهش نیافت (نسبت میزان ۱٫۱۸؛ ۹۵٪ CI: ۰٫۹۸ تا ۱٫۴) [۱]. در MRC OV05/EORTC 55955 (۵۲۹ بیمار در پاسخ کامل پس از شیمی‌درمانی پلاتین)، شروع درمان زودهنگام بر اساس افزایش CA-125 به بیش از دو برابر حد بالای طبیعی، در مقایسه با درمان در زمان عود بالینی، بقا را بهتر نکرد (HR ۰٫۹۸؛ ۹۵٪ CI: ۰٫۸۰ تا ۱٫۲۰؛ میانه بقا ۲۵٫۷ ماه با درمان زودهنگام در برابر ۲۷٫۱ ماه با درمان تأخیری) [۱۱]. ESMO (اقتباس پان‌آسیایی ۲۰۲۵): ارزیابی تشخیصی شامل CA-125، سونوگرافی لگن توسط فرد خبره و سی‌تی قفسه سینه، شکم و لگن [III, A]؛ پیگیری می‌تواند شامل CA-125، معاینه و سی‌تی باشد [IV, B] [۱۲].
انواع سرطان مرتبط
پرسش‌های مرتبط
منابع علمی
۱۲ منبعنمایش همه منابع، ۲ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰
- ۱۱
- ۱۲
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/high-ca125-meaning/