خلاصه نکات کلیدی
- سرطان تخمدان اپیتلیال معمولاً در مرحله پیشرفته تشخیص داده میشود و شایعترین علت مرگ ناشی از سرطانهای زنان است [۱].
- شایعترین و تهاجمیترین نوع آن، کارسینوم سروز درجه بالا است که حدود ۷۰٪ موارد را تشکیل میدهد و بیشتر آن از اپیتلیوم لوله فالوپ منشأ میگیرد [۲].
- خطر تجمعی سرطان تخمدان تا ۸۰ سالگی برای حاملان جهش BRCA1 حدود ۴۴٪ و برای BRCA2 حدود ۱۷٪ برآورد شده است [۳]؛ آزمایش BRCA برای همه بیماران با سرطان تخمدان درجه بالای غیرموسینی در زمان تشخیص توصیه میشود [۶].
- غربالگری جمعیت عمومی با CA-125 و سونوگرافی مرگ ناشی از سرطان تخمدان را کاهش نداده و توصیه نمیشود [۴].
- درمان پایه شامل جراحی با هدف برداشت کامل تومور و شیمیدرمانی کربوپلاتین–پاکلیتاکسل است [۶]؛ درمان نگهدارنده با مهارکنندههای PARP در تومورهای دارای جهش BRCA یا HRD مثبت، زمان تا عود را بهشدت طولانی کرده است [۱۱، ۱۳، ۱۵].
سرطان تخمدان چیست؟
«سرطان تخمدان» نامی کلی برای سرطانهایی است که از تخمدان، لوله فالوپ یا صفاق (پرده پوشاننده حفره شکم) منشأ میگیرند و در نظام مرحلهبندی FIGO بهصورت مشترک مرحلهبندی میشوند [۵]. بیشتر این سرطانها از نوع اپیتلیال هستند که خود از زیرگروههای بافتی متفاوتی با ویژگیهای ژنومی خاص تشکیل شدهاند [۱]؛ زیرگروههای اصلی در جدول زیر مقایسه شدهاند.
به دلیل بیعلامت بودن مراحل اولیه، بیشتر بیماران زمانی تشخیص داده میشوند که سرطان به حفره شکم گسترش یافته است [۲]. عود بیماری پیشرفته معمولاً قابل درمان قطعی نیست، اما با درمانهای امروزی، کنترل طولانیمدت بیماری برای بسیاری از بیماران امکانپذیر شده است [۱، ۱۲].
| زیرگروه | ویژگیها | نکات درمانی |
|---|---|---|
| سروز درجه بالا (HGSOC) | حدود ۷۰٪ موارد؛ تهاجمی؛ منشأ اغلب لوله فالوپ؛ اغلب دوطرفه و در مرحله پیشرفته [۲] | معمولاً حساس به پلاتین؛ جهش BRCA یا HRD در بخشی از تومورها که پاسخ به مهارکنندههای PARP را پیشبینی میکند [۱، ۲] |
| اندومتریوئید | اغلب در خود تخمدان ایجاد میشود و با اندومتریوز همراه است [۲] | درمان بر اساس مرحله و درجه؛ در مرحله IA درجه پایین با مرحلهبندی کامل، شیمیدرمانی کمکی توصیه نمیشود [۶] |
| سلول روشن (Clear cell) | اغلب در تخمدان ایجاد میشود و با اندومتریوز همراه است [۲] | در مرحله IA–IC1 سود شیمیدرمانی کمکی نامشخص و اختیاری است [۶] |
| موسینی | گروهی مستقل از نظر بافتی و مولکولی [۲] | در نوع گسترشیابنده (expansile) مرحله IA–IB با مرحلهبندی کامل، شیمیدرمانی کمکی توصیه نمیشود [۶] |
| سروز درجه پایین (LGSOC) | گروهی مستقل از نظر بافتی و مولکولی [۲] | هورموندرمانی در عود توصیه میشود؛ مهارکننده MEK (ترامتینیب) پس از شیمیدرمانی پلاتین و هورموندرمانی قابل بررسی است (تأییدنشده توسط FDA و EMA) [۶] |
تصمیم نهایی درمان به مرحله، درجه، نتایج آزمایشهای مولکولی و شرایط بیمار بستگی دارد و باید در تیم چندتخصصی گرفته شود.
علائم و نشانهها
علائم سرطان تخمدان معمولاً مبهم و غیراختصاصی هستند و اغلب با بیماریهای خوشخیم مانند مشکلات گوارشی اشتباه گرفته میشوند؛ این موضوع یکی از دلایل تأخیر در تشخیص است [۲]. علائم شایع عبارتاند از [۲]:
- نفخ شکم یا بزرگ شدن دور شکم
- درد لگن یا شکم
- سیری زودرس هنگام غذا خوردن
- تکرر یا فوریت ادرار
با پیشرفت بیماری، علائم بارزتر میشوند و ممکن است شامل کاهش وزن، خستگی، تغییر در اجابت مزاج و خونریزی پس از یائسگی باشند. لخته شدن خون (ترومبوز) و برخی علائم عصبی یا پوستی نادر (پارانئوپلاستیک) نیز بهندرت نخستین تظاهر بیماری هستند [۲].
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
نفخ یا درد شکمی گاهبهگاه بسیار شایع است و معمولاً علت سادهای دارد. اما اگر این علائم جدید باشند، تقریباً هر روز تکرار شوند و چند هفته ادامه یابند — بهویژه پس از ۵۰ سالگی یا اگر سابقه خانوادگی سرطان سینه یا تخمدان دارید — به پزشک مراجعه کنید تا معاینه و سونوگرافی انجام شود.
عوامل خطر، ژن BRCA، پیشگیری و غربالگری
مهمترین عوامل خطر شناختهشده سرطان سروز درجه بالای تخمدان عبارتاند از [۲]:
- جهشهای ارثی در ژنهای BRCA1، BRCA2 یا سایر ژنهای ترمیم DNA و سندرم لینچ؛ زمینه ارثی در حدود ۱۵ تا ۲۵٪ موارد این زیرگروه دیده میشود.
- سابقه خانوادگی سرطان تخمدان، سینه یا روده.
- چاقی، هورموندرمانی پس از یائسگی، اندومتریوز و عوامل باروری (مانند تعداد کل چرخههای تخمکگذاری در طول عمر).
در مقابل، مصرف قرصهای ضدبارداری خوراکی، بستن لولهها، زایمان و شیردهی با کاهش خطر همراهاند [۲].
در یک مطالعه آیندهنگر بزرگ، خطر تجمعی سرطان تخمدان تا ۸۰ سالگی برای حاملان جهش BRCA1 حدود ۴۴٪ و برای حاملان BRCA2 حدود ۱۷٪ بود [۳]. برای زنان دارای جهش BRCA، برداشتن هر دو تخمدان و لولهها (سالپنگو–اووفورکتومی دوطرفه) پس از تکمیل فرزندآوری توصیه میشود؛ ترجیحاً بین ۳۵ تا ۴۰ سالگی برای BRCA1 و بین ۴۰ تا ۴۵ سالگی برای BRCA2 [۲].
همچنین همه بیماران مبتلا به سرطان تخمدان درجه بالای غیرموسینی باید در زمان تشخیص از نظر جهش ژرملاین و/یا سوماتیک BRCA1/2 آزمایش شوند [۶]؛ نتیجه این آزمایش هم انتخاب درمان (مهارکنندههای PARP) و هم پیشگیری در اعضای خانواده را تعیین میکند.
در کارآزمایی بزرگ UKCTOCS، بیش از ۲۰۰ هزار زن یائسه ۵۰ تا ۷۴ ساله با میانه پیگیری ۱۶٫۳ سال بررسی شدند. غربالگری سالانه با CA-125 و سونوگرافی واژینال اگرچه بیماری را در مراحل زودتر کشف کرد، اما مرگ ناشی از سرطان تخمدان را کاهش نداد؛ بنابراین غربالگری جمعیت عمومی توصیه نمیشود [۴]. این نتیجه درباره زنان با خطر متوسط است و زنان پرخطر (مانند حاملان BRCA) برنامه جداگانهای دارند.
تشخیص و مرحلهبندی
مسیر تشخیص سرطان تخمدان
- ۱
ارزیابی اولیه
شرح حال، معاینه لگن و اندازهگیری سرم CA-125، همراه سونوگرافی لگن توسط فرد متخصص [۶].
- ۲
تصویربرداری
سیتیاسکن قفسه سینه، شکم و لگن برای تعیین گسترش بیماری [۶].
- ۳
تشخیص بافتی
تشخیص پاتولوژیک بر اساس طبقهبندی ۲۰۲۰ سازمان جهانی بهداشت توسط پاتولوژیست انکولوژی، ترجیحاً متخصص پاتولوژی زنان؛ از راه جراحی یا نمونهبرداری [۶].
- ۴
مرحلهبندی FIGO
مرحله I محدود به تخمدان(ها) یا لوله(ها)، مرحله II گسترش به لگن، مرحله III گسترش به صفاق خارج لگن و/یا غدد لنفاوی پشت صفاقی، و مرحله IV متاستاز دوردست [۵].
- ۵
آزمایشهای مولکولی
آزمایش جهش BRCA1/2 (ژرملاین و/یا سوماتیک) در همه موارد درجه بالای غیرموسینی و آزمایش کمبود نوترکیبی همولوگ (HRD) در سرطانهای درجه بالای پیشرفته [۶].
- ۶
تیم تخصصی
ارزیابی توسط تیم تخصصی انکولوژی زنان برای تعیین امکان جراحی کامل در ابتدا یا نیاز به شیمیدرمانی پیش از جراحی [۶].
درمان بر اساس مرحله بیماری
ارکان درمان
جراحی
شیمیدرمانی
بواسیزوماب
نمای کلی درمان بر حسب مرحله
- ۱
- ۲
مراحل III و IV (پیشرفته)
جراحی اولیه با هدف برداشت کامل یا شیمیدرمانی نئوادجوانت و جراحی فاصلهدار؛ شش دوره کربوپلاتین–پاکلیتاکسل ± بواسیزوماب؛ سپس درمان نگهدارنده بر اساس وضعیت BRCA و HRD [۶].
- ۳
- ۴
عود مقاوم به پلاتین
شیمیدرمانی تکدارویی (پاکلیتاکسل هفتگی، دوکسوروبیسین لیپوزومال یا توپوتکان) ترجیحاً همراه بواسیزوماب [۶، ۲۱]؛ در تومورهای دارای بیان PD-L1، پاکلیتاکسل هفتگی همراه پمبرولیزوماب (با یا بدون بواسیزوماب) [۲۰، ۲۳]؛ در تومورهای با بیان بالای FRα، میروتوکسیماب سوراوتانسین؛ و ادغام زودهنگام مراقبت تسکینی [۶، ۱۷].
درمان نگهدارنده با مهارکنندههای PARP
آنزیم PARP به سلولها در ترمیم آسیب DNA کمک میکند. در تومورهایی که به دلیل جهش BRCA یا سایر نقصها توانایی «ترمیم نوترکیبی همولوگ» را از دست دادهاند (HRD مثبت)، مهار PARP باعث مرگ سلول سرطانی میشود. به همین دلیل نتیجه آزمایش BRCA و HRD تعیینکننده انتخاب درمان نگهدارنده است [۱، ۶].
در تومورهای دارای جهش BRCA یا HRD مثبت، قرص اولاپاریب، بهتنهایی یا همراه بواسیزوماب، به مدت حداکثر ۲ سال پس از پاسخ به شیمیدرمانی به کار میرود [۶، ۱۱، ۱۵]؛ در تومورهای HRD منفی، ادامه بواسیزوماب یا نیراپاریب (در رهنمود ESMO به مدت ۳ سال)، که صرفنظر از وضعیت BRCA و HRD بررسی شده است، قابل بررسی است [۶، ۱۳]. در عود حساس به پلاتین با جهش BRCA نیز اولاپاریب نگهدارنده پس از پاسخ به شیمیدرمانی پلاتینی بقای بدون پیشرفت را افزایش داد [۲۲].
درمان سرطان تخمدان مقاوم به پلاتین
وقتی سرطان تخمدان به داروهای پلاتین مقاوم میشود (یعنی بیماری کمتر از ۶ ماه پس از آخرین شیمیدرمانی پلاتینی برمیگردد یا پیشرفت میکند) [۲۱]، گزینههای درمانی محدودتر است. درمان پایه، شیمیدرمانی تکدارویی (پاکلیتاکسل هفتگی، دوکسوروبیسین لیپوزومال یا توپوتکان) است که ترجیحاً همراه بواسیزوماب داده میشود؛ همراه آن، مراقبت تسکینی نیز باید زود آغاز شود [۶]. افزودن بواسیزوماب به شیمیدرمانی تکدارویی، زمان کنترل بیماری و احتمال پاسخ به درمان را افزایش داد [۲۱].
در تومورهایی که پروتئین PD-L1 را بیان میکنند، افزودن ایمنیدرمانی پمبرولیزوماب (Pembrolizumab) به پاکلیتاکسل هفتگی بقای کلی را افزایش داد [۲۰].
گزینه جدیدتر برای تومورهای با بیان بالای FRα، میروتوکسیماب سوراوتانسین (Mirvetuximab soravtansine) است؛ یک آنتیبادی متصل به دارو که به گیرنده فولات آلفا (FRα) روی سلولهای سرطانی متصل شده و داروی ضدسرطان را مستقیماً به داخل آنها میبرد [۲۷]. این دارو در مقایسه با شیمیدرمانی، بقای کلی را افزایش داد و عوارض شدید کمتری داشت [۱۷]. میروتوکسیماب ممکن است به چشم آسیب بزند (مانند اختلال بینایی، کراتوپاتی و خشکی چشم)؛ به همین دلیل معاینه چشمپزشکی پیش از شروع و در طول درمان و استفاده از قطرههای چشمی تجویزشده لازم است [۲۷].
پس از تشخیص چه کنم؟
درمان سرطان تخمدان در یک دهه اخیر بهطور چشمگیری پیشرفت کرده است. برای مثال، در زنان دارای جهش BRCA که پس از شیمیدرمانی اولاپاریب دریافت کردند، پس از هفت سال حدود ۴۵٪ زنده و بدون نیاز به درمان بعدی بودند [۱۲]. از پزشک خود بپرسید آیا شرکت در یک کارآزمایی بالینی برای شما مناسب است.
پرسشهای متداول
آیا پاپ اسمیر سرطان تخمدان را تشخیص میدهد؟
خیر. پاپ اسمیر و آزمایش HPV برای غربالگری سرطان دهانه رحم هستند و سرطان تخمدان را تشخیص نمیدهند. در حال حاضر هیچ روش غربالگری مؤثری برای سرطان تخمدان در جمعیت عمومی وجود ندارد [۴]؛ بنابراین توجه به علائم پایدار اهمیت دارد.
آیا بالا بودن CA-125 یعنی سرطان تخمدان دارم؟
آیا سرطان تخمدان ارثی است؟
چرا گاهی شیمیدرمانی قبل از جراحی انجام میشود؟
وقتی بیماری بسیار گسترده است و برداشت کامل تومور در ابتدا ممکن نیست، چند دوره شیمیدرمانی پیش از جراحی تومور را کوچک میکند. در یک کارآزمایی بزرگ، این روش در بیماری حجیم از نظر بقا پایینتر از جراحی اولیه نبود و عوارض و مرگومیر پس از جراحی در آن تمایل به کمتر بودن داشت [۷].
آیا همه بیماران از قرصهای PARP سود میبرند؟
اگر سرطان برگردد، دوباره قابل درمان است؟
بله، گزینههای متعددی وجود دارد: بسته به زمان عود و پاسخ قبلی به پلاتین، ممکن است جراحی دوباره [۱۸]، شیمیدرمانی پلاتینی همراه بواسیزوماب یا قرصهای PARP [۶]، یا در بیماری مقاوم به پلاتین، شیمیدرمانی همراه بواسیزوماب [۲۱]، افزودن ایمنیدرمانی پمبرولیزوماب [۲۰] یا داروهای جدیدی مانند میروتوکسیماب [۱۷] پیشنهاد شود. اگرچه عود معمولاً قابل درمان قطعی نیست، بسیاری از بیماران سالها با کیفیت زندگی خوب زندگی میکنند [۱].
شواهد و پیشرفتهای اخیر (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
جراحی
در کارآزمایی EORTC ۵۵۹۷۱، شیمیدرمانی نئوادجوانت و جراحی فاصلهدار در بیماری حجیم مرحله IIIC–IV از جراحی اولیه پایینتر نبود (HR مرگ ۰٫۹۸) و برداشت کامل همه بیماری ماکروسکوپی قویترین عامل پیشبینی بقا بود [۷]. در LION، لنفادنکتومی سیستماتیک لگنی و پاراآئورت در بیماران با برداشت کامل و غدد طبیعی، بقا را بهبود نداد (میانه بقای کلی ۶۵٫۵ در برابر ۶۹٫۲ ماه) اما مرگ ظرف ۶۰ روز پس از جراحی را افزایش داد (۳٫۱٪ در برابر ۰٫۹٪) [۸].
در OVHIPEC-1، افزودن HIPEC با سیسپلاتین به جراحی فاصلهدار در مرحله III بدون افزایش عوارض درجه ۳–۴ انجام شد [۹] و در تحلیل نهایی با پیگیری ۱۰ ساله، بقای بدون پیشرفت (HR ۰٫۶۳) و بقای کلی (میانه ۴۴٫۹ در برابر ۳۳٫۳ ماه؛ HR ۰٫۷۰) را بهبود داد [۱۹]؛ با این حال، رهنمود ESMO پانآسیایی به دلیل بحثبرانگیز بودن شواهد، HIPEC را [II, D] و شیمیدرمانی داخل صفاقی را [I, E] استاندارد درمان خط اول نمیداند [۶].
بواسیزوماب
در ICON7، افزودن بواسیزوماب به کربوپلاتین–پاکلیتاکسل بقای بدون پیشرفت را بهبود داد (HR ۰٫۸۱) و سود در بیماران پرخطر از نظر پیشرفت بیشتر بود (میانه بقای کلی ۳۶٫۶ در برابر ۲۸٫۸ ماه در این زیرگروه) [۱۰].
درمان نگهدارنده: تفسیر دادههای بقای کلی
دادههای بلندمدت نشان میدهد سود مهارکنندههای PARP بهشدت به زیستشناسی تومور وابسته است: در جهش BRCA (SOLO-1) و HRD مثبت (PAOLA-1) بهبود بالینی معنادار بقای کلی دیده شد [۱۲، ۱۶]، اما در PRIMA تفاوتی در بقای کلی در کل جمعیت (HR ۱٫۰۱)، HRD مثبت (HR ۰٫۹۵) یا HR-proficient (HR ۰٫۹۳) مشاهده نشد؛ بخشی از این یافته ممکن است ناشی از دریافت مهارکننده PARP پس از پیشرفت در گروه دارونما (۳۷٫۸٪ در کل جمعیت) باشد [۱۴]. بروز MDS/AML در PRIMA کمتر از ۲٫۵٪ بود [۱۴]. رهنمود ESMO پانآسیایی نگهدارنده PARP را برای BRCA جهشیافته و HRD مثبت با سطح [I, A] توصیه میکند، در حالی که در HRD منفی، بواسیزوماب [I, A] یا نیراپاریب [I, B] «قابل بررسی» است [۶].
| کارآزمایی | جمعیت | مداخله | نتیجه اصلی | بقای کلی |
|---|---|---|---|---|
| SOLO-1 [۱۱، ۱۲] | پیشرفته، جهش BRCA، پاسخ به پلاتین | اولاپاریب تا ۲ سال در برابر دارونما | PFS: HR ۰٫۳۰؛ عاری از پیشرفت در ۳ سال ۶۰٪ در برابر ۲۷٪ | زنده در ۷ سال ۶۷٫۰٪ در برابر ۴۶٫۵٪؛ HR ۰٫۵۵ (معیار معنیداری از پیش تعیینشده برآورده نشد) |
| PAOLA-1 [۱۵، ۱۶] | پیشرفته، دریافتکننده بواسیزوماب در خط اول | اولاپاریب + بواسیزوماب در برابر دارونما + بواسیزوماب | PFS کل: ۲۲٫۱ در برابر ۱۶٫۶ ماه (HR ۰٫۵۹)؛ HRD مثبت: ۳۷٫۲ در برابر ۱۷٫۷ ماه | HRD مثبت: HR ۰٫۶۲؛ ۵ ساله ۶۵٫۵٪ در برابر ۴۸٫۴٪؛ کل جمعیت HR ۰٫۹۲ |
| PRIMA [۱۳، ۱۴] | پیشرفته پرخطر، صرفنظر از BRCA/HRD | نیراپاریب تا ۳ سال در برابر دارونما | PFS در HRD مثبت: ۲۱٫۹ در برابر ۱۰٫۴ ماه (HR ۰٫۴۳)؛ کل جمعیت: ۱۳٫۸ در برابر ۸٫۲ ماه (HR ۰٫۶۲) | کل جمعیت HR ۱٫۰۱؛ بدون تفاوت |
PFS: بقای بدون پیشرفت؛ HR: نسبت خطر؛ HRD: کمبود نوترکیبی همولوگ. تحلیلهای بقای کلی بر حسب HRD در PAOLA-1 اکتشافی بودند.
عود حساس به پلاتین
در عود حساس به پلاتین با امتیاز مثبت AGO، DESKTOP III افزایش بقای کلی با جراحی سیتوردوکتیو دوباره را نشان داد (میانه ۵۳٫۷ در برابر ۴۶٫۰ ماه؛ HR ۰٫۷۵) و بیماران با برداشت کامل بهترین نتیجه را داشتند (میانه ۶۱٫۹ ماه) [۱۸].
عود مقاوم به پلاتین
در کارآزمایی AURELIA، افزودن بواسیزوماب به شیمیدرمانی تکدارویی میانه بقای بدون پیشرفت را از ۳٫۴ به ۶٫۷ ماه رساند (HR ۰٫۴۸) و میزان پاسخ را از ۱۱٫۸٪ به ۲۷٫۳٪ افزایش داد [۲۱].
در کارآزمایی فاز ۳ KEYNOTE-B96 در ۶۴۳ بیمار با عود مقاوم به پلاتین پس از ۱ تا ۲ رژیم قبلی، افزودن ایمنیدرمانی پمبرولیزوماب به پاکلیتاکسل هفتگی (با یا بدون بواسیزوماب) در بیماران با بیان PD-L1 (CPS ≥۱) میانه بقای کلی را از ۱۴٫۰ به ۱۸٫۲ ماه رساند (HR ۰٫۷۶) و در کل جمعیت نیز بقای کلی را بهبود داد (۱۷٫۷ در برابر ۱۴٫۰ ماه؛ HR ۰٫۸۲)؛ سود بقای بدون پیشرفت کوچکتر بود (۸٫۳ در برابر ۷٫۲ ماه در CPS ≥۱) و عوارض درجه ۳ یا بالاتر مرتبط با درمان بیشتر بود (۶۸٪ در برابر ۵۵٪) [۲۰]. FDA در فوریه ۲۰۲۶ این رژیم را برای بیماران مقاوم به پلاتین با CPS ≥۱ که ۱ تا ۲ رژیم قبلی دریافت کردهاند تأیید کرد [۲۳].
در کارآزمایی فاز ۳ MIRASOL در ۴۵۳ بیمار با سرطان سروز درجه بالای مقاوم به پلاتین و بیان بالای FRα (۷۵٪ سلولها یا بیشتر با شدت ۲+ یا بالاتر)، میروتوکسیماب در مقایسه با شیمیدرمانی انتخابی پزشک، میانه بقای کلی را از ۱۲٫۷۵ به ۱۶٫۴۶ ماه رساند (HR ۰٫۶۷) و میزان پاسخ را از ۱۵٫۹٪ به ۴۲٫۳٪ افزایش داد؛ عوارض درجه ۳ یا بالاتر نیز کمتر بود (۴۱٫۷٪ در برابر ۵۴٫۱٪) [۱۷]. رهنمود ESMO (نسخه پانآسیایی ۲۰۲۵) آن را برای بیماران با بیان FRα و عود مقاوم به پلاتین پس از ۱ تا ۳ رژیم قبلی توصیه میکند [۶].
رژیمهای درمانی و دوز (ویژه پزشکان)
فهرست رژیمهای درمانی و دوز۱۱ رژیم
پاکلیتاکسل (همه رژیمهای حاوی پاکلیتاکسل): پیشدارو با کورتیکواستروئید (مثلاً دگزامتازون ۲۰ میلیگرم خوراکی حدود ۱۲ و ۶ ساعت قبل)، دیفنهیدرامین ۵۰ میلیگرم وریدی و آنتاگونیست H2 وریدی ۳۰ تا ۶۰ دقیقه قبل؛ با نوتروفیل کمتر از ۱۵۰۰ در میکرولیتر تجویز نشود و دوره بعد تنها با نوتروفیل بیش از ۱۵۰۰ و پلاکت بیش از ۱۰۰٬۰۰۰ [۲۹].
کربوپلاتین: دوز کل با فرمول Calvert محاسبه میشود: دوز (میلیگرم) = AUC هدف × (GFR + ۲۵) [۳۰].
بواسیزوماب (همه رژیمهای حاوی بواسیزوماب): دستکم ۲۸ روز پیش از جراحی انتخابی قطع کنید و تا ۲۸ روز پس از جراحی بزرگ و ترمیم کامل زخم شروع نکنید [۲۴]. پایش: فشار خون و پروتئینوری با نوار ادراری؛ در پروتئینوری ۲ گرم یا بیشتر در ۲۴ ساعت قطع موقت و در سندرم نفروتیک قطع دائم؛ در سوراخشدگی گوارشی، فیستول، خونریزی درجه ۳–۴ یا ترومبوآمبولی شریانی شدید قطع دائم؛ کاهش دوز توصیه نمیشود [۲۴].
ویژه پزشکان
خط اول: شیمیدرمانی و جراحی
کربوپلاتین + پاکلیتاکسل هر ۳ هفته
سرطان اپیتلیال تخمدان، لوله فالوپ یا صفاق؛ پیشرفته (پس از جراحی اولیه یا بهصورت نئوادجوانت) و ادجوانت مراحل I–IIBطول هر دوره: هر ۲۱ روز
سرطان اپیتلیال تخمدان، لوله فالوپ یا صفاق؛ پیشرفته (پس از جراحی اولیه یا بهصورت نئوادجوانت) و ادجوانت مراحل I–IIB [۶]
پیش از تجویز: نکات ایمنی مشترک| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| پاکلیتاکسل | ۱۷۵ میلیگرم/مترمربع | وریدی، انفوزیون ۳ ساعته | روز ۱ |
| کربوپلاتین | AUC ۵ تا ۶ (دوز به میلیگرم = AUC × [GFR + ۲۵]) | وریدی | روز ۱، پس از پاکلیتاکسل |
ESMO پانآسیایی: استاندارد خط اول بیماری پیشرفته [I, A]؛ در بیماران ناتوان، برنامه هفتگی پاکلیتاکسل ۶۰ میلیگرم/مترمربع + کربوپلاتین AUC ۲ جایگزین قابل بررسی است [I, B]؛ در زودرس، کربوپلاتین تنها (۶ دوره) نیز گزینه است [I, A] [۶].
کربوپلاتین + پاکلیتاکسل + بواسیزوماب، سپس بواسیزوماب نگهدارنده (GOG-0218، ICON7)
مرحله III–IV پس از جراحی اولیه (سود بیشتر در بیماران پرخطر از نظر پیشرفت)طول هر دوره: هر ۲۱ روز
مرحله III–IV پس از جراحی اولیه (سود بیشتر در بیماران پرخطر از نظر پیشرفت) [۶، ۱۰، ۲۴]
پیش از تجویز: نکات ایمنی مشترک| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| دورههای ۱ تا ۶ | |||
| کربوپلاتین + پاکلیتاکسل | AUC ۶ + ۱۷۵ میلیگرم/مترمربع | وریدی | روز ۱ |
| از دوره ۲ | |||
| بواسیزوماب | ۱۵ میلیگرم/کیلوگرم | وریدی | روز ۱ |
| نگهدارنده | |||
| بواسیزوماب | ۱۵ میلیگرم/کیلوگرم | وریدی | روز ۱، تا مجموع ۲۲ دوره |
در GOG-0218 بواسیزوماب به دلیل فاصله لازم از جراحی از دوره ۲ آغاز شد [۲۴]. اگر اولاپاریب نگهدارنده در نظر است، بواسیزوماب ۱۵ میلیگرم/کیلوگرم در مجموع ۱۵ ماه (رژیم PAOLA-1) [۲۵].
شواهد: ICON7 (۲۰۱۱)، GOG-0218 (۲۰۱۱)
HIPEC با سیسپلاتین در جراحی فاصلهدار (OVHIPEC-1)
مرحله III با دستکم بیماری پایدار پس از ۳ دوره نئوادجوانت، هنگامی که برداشت کامل یا بهینه (باقیمانده ۱۰ میلیمتر یا کمتر) ممکن باشد
مرحله III با دستکم بیماری پایدار پس از ۳ دوره نئوادجوانت، هنگامی که برداشت کامل یا بهینه (باقیمانده ۱۰ میلیمتر یا کمتر) ممکن باشد [۹]
پیش از تجویز: نکات ایمنی مشترک| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| پیش از جراحی: ۳ دوره | |||
| کربوپلاتین + پاکلیتاکسل | AUC ۵–۶ + ۱۷۵ میلیگرم/مترمربع | وریدی | روز ۱ هر ۲۱ روز |
| حین جراحی فاصلهدار | |||
| سیسپلاتین (HIPEC) | ۱۰۰ میلیگرم/مترمربع | داخل صفاقی، هایپرترمیک | یک بار |
| پس از جراحی: ۳ دوره | |||
| کربوپلاتین + پاکلیتاکسل | AUC ۵–۶ + ۱۷۵ میلیگرم/مترمربع | وریدی | روز ۱ هر ۲۱ روز |
عوارض درجه ۳–۴ در دو گروه مشابه بود (۲۷٪ در برابر ۲۵٪) [۹]. ESMO پانآسیایی HIPEC را استاندارد خط اول نمیداند [II, D] [۶]؛ تنها در مراکز باتجربه.
شواهد: OVHIPEC-1 (۲۰۲۳)، OVHIPEC-1 (۲۰۱۸)
دوزها مطابق پروتکل کارآزمایی، رهنمود یا برچسب رسمی دارو (منبع در یادداشت هر رژیم) است. پیش از تجویز، شمارش سلولهای خون، عملکرد کلیه و کبد، تداخلات دارویی و شرایط بیمار را بررسی کنید و دوز را بر اساس برچسب دارو تعدیل کنید.
خط اول: درمان نگهدارنده (بر اساس BRCA و HRD)
اولاپاریب نگهدارنده (SOLO-1)
جهش BRCA (ژرملاین یا سوماتیک)، پیشرفته، با پاسخ کامل یا نسبی به شیمیدرمانی پلاتینی خط اولطول هر دوره: پیوسته
جهش BRCA (ژرملاین یا سوماتیک)، پیشرفته، با پاسخ کامل یا نسبی به شیمیدرمانی پلاتینی خط اول [۱۱، ۲۵]
پیش از تجویز: نکات ایمنی مشترک| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| اولاپاریب | ۳۰۰ میلیگرم دو بار در روز (قرص) | خوراکی | پیوسته |
تعدیل دوز: ۲۵۰ و سپس ۲۰۰ میلیگرم دو بار در روز؛ CrCl ۳۱ تا ۵۰: ۲۰۰ میلیگرم دو بار در روز؛ از مهارکنندههای قوی یا متوسط CYP3A پرهیز (در صورت اجبار ۱۰۰ یا ۱۵۰ میلیگرم دو بار در روز) [۲۵]. پایش: شروع پس از بهبود سمیت خونی شیمیدرمانی به درجه ۱ یا کمتر؛ شمارش کامل خون در ابتدا و ماهانه؛ سیتوپنی طولانی: بررسی MDS/AML [۲۵].
اولاپاریب + بواسیزوماب نگهدارنده (PAOLA-1)
HRD مثبت (جهش BRCA و/یا ناپایداری ژنومی)، پیشرفته، با پاسخ کامل یا نسبی به شیمیدرمانی پلاتینی خط اول همراه بواسیزومابزمانبندی هر دارو در جدول
HRD مثبت (جهش BRCA و/یا ناپایداری ژنومی)، پیشرفته، با پاسخ کامل یا نسبی به شیمیدرمانی پلاتینی خط اول همراه بواسیزوماب [۱۵، ۲۵]
پیش از تجویز: نکات ایمنی مشترک| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| اولاپاریب | ۳۰۰ میلیگرم دو بار در روز | خوراکی | پیوسته |
| بواسیزوماب | ۱۵ میلیگرم/کیلوگرم | وریدی | روز ۱ هر ۲۱ روز |
پایش و تعدیل دوز اولاپاریب مانند ردیف قبل [۲۵]. ESMO پانآسیایی: برای BRCA جهشیافته و HRD مثبت [I, A] [۶].
شواهد: PAOLA-1/ENGOT-ov25 (۲۰۲۳)، PAOLA-1 (ENGOT-ov25) (۲۰۱۹)
نیراپاریب نگهدارنده (PRIMA)
پیشرفته با پاسخ کامل یا نسبی به پلاتین خط اول؛ برچسب FDA فعلی: فقط HRD مثبت؛ ESMO: در HRD منفی نیز قابل بررسی [I, B]طول هر دوره: پیوسته
پیشرفته با پاسخ کامل یا نسبی به پلاتین خط اول؛ برچسب FDA فعلی: فقط HRD مثبت؛ ESMO: در HRD منفی نیز قابل بررسی [I, B] [۶، ۲۶]
پیش از تجویز: نکات ایمنی مشترک| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| نیراپاریب | وزن کمتر از ۷۷ کیلوگرم یا پلاکت کمتر از ۱۵۰٬۰۰۰: ۲۰۰ میلیگرم؛ وزن ۷۷ کیلوگرم یا بیشتر و پلاکت ۱۵۰٬۰۰۰ یا بیشتر: ۳۰۰ میلیگرم | خوراکی، یک بار در روز (مصرف شبانه به کاهش تهوع کمک میکند) | پیوسته |
پایش: شمارش کامل خون هفتگی در ماه اول، ماهانه در ۱۱ ماه بعد و سپس دورهای؛ فشار خون و ضربان قلب دستکم هفتگی در ۲ ماه اول، سپس ماهانه در سال اول [۲۶]. پلاکت کمتر از ۱۰۰٬۰۰۰: قطع حداکثر ۲۸ روز با شمارش هفتگی [۲۶]. کاهش دوز: ۲۰۰ ← ۱۰۰ میلیگرم؛ ۳۰۰ ← ۲۰۰ ← ۱۰۰ میلیگرم؛ نارسایی متوسط کبدی: ۲۰۰ میلیگرم [۲۶]. در PRIMA بقای کلی تفاوتی نداشت (HR ۱٫۰۱) [۱۴].
شواهد: PRIMA/ENGOT-OV26/GOG-3012 (۲۰۲۴)، PRIMA (لنفوم فولیکولار، نتایج بلندمدت) (۲۰۱۹)، PRIMA (۲۰۱۱)
پیش از تجویز، دوز را با برچسب دارو، آزمایشها و شرایط بیمار تطبیق دهید.
عود حساس به پلاتین
دوگانه پلاتینی + بواسیزوماب (GOG-0213، OCEANS)
عود حساس به پلاتین (بیش از ۶ ماه پس از آخرین پلاتین)طول هر دوره: هر ۲۱ روز
عود حساس به پلاتین (بیش از ۶ ماه پس از آخرین پلاتین) [۶، ۲۴]
پیش از تجویز: نکات ایمنی مشترک| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| رژیم الف: ۶ تا ۸ دوره | |||
| کربوپلاتین + پاکلیتاکسل | AUC ۵ + ۱۷۵ میلیگرم/مترمربع (انفوزیون ۳ ساعته) | وریدی | روز ۱ |
| رژیم ب: ۶ تا ۱۰ دوره | |||
| کربوپلاتین + جمسیتابین | AUC ۴ (روز ۱) + ۱۰۰۰ میلیگرم/مترمربع (روز ۱ و ۸) | وریدی | روز ۱ و ۸ |
| همراه هر دو رژیم و سپس نگهدارنده | |||
| بواسیزوماب | ۱۵ میلیگرم/کیلوگرم | وریدی | روز ۱ |
نگهدارنده PARP پس از پاسخ به پلاتین در عود (SOLO2)
عود حساس به پلاتین با پاسخ کامل یا نسبی به شیمیدرمانی پلاتینی؛ اولاپاریب: جهش BRCA ژرملاین یا سوماتیک؛ نیراپاریب: جهش ژرملاین BRCAطول هر دوره: پیوسته
عود حساس به پلاتین با پاسخ کامل یا نسبی به شیمیدرمانی پلاتینی؛ اولاپاریب: جهش BRCA ژرملاین یا سوماتیک؛ نیراپاریب: جهش ژرملاین BRCA [۲۲، ۲۵، ۲۶]
پیش از تجویز: نکات ایمنی مشترک| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| یکی از دو | |||
| اولاپاریب | ۳۰۰ میلیگرم دو بار در روز | خوراکی | پیوسته |
| نیراپاریب | ۳۰۰ میلیگرم یک بار در روز | خوراکی | پیوسته؛ شروع حداکثر ۸ هفته پس از آخرین پلاتین |
پایش و تعدیل دوز طبق ردیفهای اولاپاریب و نیراپاریب خط اول [۲۵، ۲۶]. ESMO: PARP تا پیشرفت یا شروع درمان بعدی ادامه یابد [I, A] [۶].
شواهد: SOLO2/ENGOT-Ov21 (۲۰۱۷)
پیش از تجویز، دوز را با برچسب دارو، آزمایشها و شرایط بیمار تطبیق دهید.
عود مقاوم به پلاتین
شیمیدرمانی تکدارویی + بواسیزوماب (AURELIA)
عود مقاوم به پلاتین (کمتر از ۶ ماه پس از آخرین پلاتین)، حداکثر ۲ رژیم قبلی؛ در کارآزمایی، درگیری رکتوسیگموئید یا روده و علائم انسداد روده معیار خروج بود
عود مقاوم به پلاتین (کمتر از ۶ ماه پس از آخرین پلاتین)، حداکثر ۲ رژیم قبلی؛ در کارآزمایی، درگیری رکتوسیگموئید یا روده و علائم انسداد روده معیار خروج بود [۲۱، ۲۴]
پیش از تجویز: نکات ایمنی مشترک| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| یکی از سه | |||
| پاکلیتاکسل | ۸۰ میلیگرم/مترمربع | وریدی | روز ۱، ۸، ۱۵ و ۲۲ هر ۴ هفته |
| دوکسوروبیسین لیپوزومال پگیله (PLD) | ۴۰ میلیگرم/مترمربع | وریدی | روز ۱ هر ۴ هفته |
| توپوتکان | ۴ میلیگرم/مترمربع (روز ۱، ۸ و ۱۵ هر ۴ هفته) یا ۱٫۲۵ میلیگرم/مترمربع (روز ۱ تا ۵ هر ۳ هفته) | وریدی | طبق برنامه |
| همراه | |||
| بواسیزوماب | ۱۰ میلیگرم/کیلوگرم هر ۲ هفته (با پاکلیتاکسل، PLD یا توپوتکان هفتگی) یا ۱۵ میلیگرم/کیلوگرم هر ۳ هفته (با توپوتکان هر ۳ هفته) | وریدی | روز ۱ |
دوزهای شیمیدرمانی از رژیم AURELIA (MO22224) در برچسب بواسیزوماب [۲۴]؛ دوز برچسب تکدارویی متفاوت است: PLD ۵۰ میلیگرم/مترمربع هر ۴ هفته [۳۱] و توپوتکان ۱٫۵ میلیگرم/مترمربع روز ۱ تا ۵ هر ۲۱ روز [۳۲]. PLD: عملکرد بطن چپ پیش از شروع ارزیابی شود (خطر کاردیومیوپاتی با دوز تجمعی آنتراسایکلین) [۳۱]. ESMO: مراقبت تسکینی زودهنگام [۶].
شواهد: AURELIA (۲۰۱۴)
پمبرولیزوماب + پاکلیتاکسل هفتگی ± بواسیزوماب (KEYNOTE-B96)
عود مقاوم به پلاتین (پیشرفت ظرف ۶ ماه پس از آخرین پلاتین) پس از ۱ تا ۲ رژیم قبلی، PD-L1 CPS ≥۱ (22C3)؛ بدون بیماری خودایمنی نیازمند درمان سیستمیک در ۲ سال اخیر
عود مقاوم به پلاتین (پیشرفت ظرف ۶ ماه پس از آخرین پلاتین) پس از ۱ تا ۲ رژیم قبلی، PD-L1 CPS ≥۱ (22C3)؛ بدون بیماری خودایمنی نیازمند درمان سیستمیک در ۲ سال اخیر [۲۰، ۲۸]
پیش از تجویز: نکات ایمنی مشترک| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| پمبرولیزوماب | ۴۰۰ میلیگرم هر ۶ هفته (یا ۲۰۰ میلیگرم هر ۳ هفته) | وریدی، ۳۰ دقیقه؛ پیش از پاکلیتاکسل | روز ۱ |
| پاکلیتاکسل | ۸۰ میلیگرم/مترمربع | وریدی | روز ۱، ۸ و ۱۵ هر ۳ هفته |
| اختیاری | |||
| بواسیزوماب | ۱۰ میلیگرم/کیلوگرم | وریدی | روز ۱ هر ۲ هفته |
میروتوکسیماب سوراوتانسین (MIRASOL)
سرطان سروز درجه بالای مقاوم به پلاتین با بیان بالای FRα (۷۵٪ سلولها یا بیشتر با شدت ۲+ یا بیشتر)؛ برچسب: FRα مثبت با آزمون مورد تأیید، پس از ۱ تا ۳ رژیم قبلیطول هر دوره: هر ۲۱ روز
سرطان سروز درجه بالای مقاوم به پلاتین با بیان بالای FRα (۷۵٪ سلولها یا بیشتر با شدت ۲+ یا بیشتر) [۱۷]؛ برچسب: FRα مثبت با آزمون مورد تأیید، پس از ۱ تا ۳ رژیم قبلی [۲۷]
پیش از تجویز: نکات ایمنی مشترک| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| میروتوکسیماب سوراوتانسین | ۶ میلیگرم/کیلوگرم بر اساس وزن ایدهآل تعدیلشده (AIBW) | وریدی، فقط رقیقشده در دکستروز ۵٪ (با نرمال سالین ناسازگار است) | روز ۱ |
محاسبه دوز: AIBW = IBW + ۰٫۴ × (وزن واقعی − IBW)؛ IBW زنان = ۰٫۹ × قد (سانتیمتر) − ۹۲ [۲۷]. پیشدارو (دستکم ۳۰ دقیقه قبل): دگزامتازون ۱۰ میلیگرم وریدی، دیفنهیدرامین ۲۵ تا ۵۰ میلیگرم و استامینوفن ۳۲۵ تا ۶۵۰ میلیگرم، بهعلاوه ضدتهوع (آنتاگونیست 5-HT3) [۲۷]. چشم (هشدار جعبهای برای اختلال بینایی، کراتوپاتی و خشکی چشم): معاینه چشمپزشکی با حدت بینایی و اسلیتلمپ پیش از شروع، هر دو دوره یکبار در ۸ دوره اول و بر حسب نیاز؛ قطره استروئید چشمی ۱ قطره در هر چشم ۶ بار در روز از روز قبل از انفوزیون تا روز ۴، سپس ۴ بار در روز در روزهای ۵ تا ۸ هر دوره؛ قطره اشک مصنوعی دستکم ۴ بار در روز [۲۷]. پنومونیت درجه ۳–۴: قطع دائم؛ پایش نوروپاتی محیطی [۲۷].
پیش از تجویز، دوز را با برچسب دارو، آزمایشها و شرایط بیمار تطبیق دهید.
شواهد علمی
مطالعات کلیدی
۱۴ موردبقای کلی با اولاپاریب نگهدارنده در پیگیری ۷ ساله بیماران مبتلا به سرطان پیشرفته تازهتشخیصدادهشده تخمدان همراه با جهش BRCA
درمان نگهدارنده خط اول با اولاپاریب بهعلاوه بواسیزوماب در سرطان تخمدان: نتایج نهایی بقای کلی از کارآزمایی PAOLA-1/ENGOT-ov25
اولاپاریب همراه بواسیزوماب بهعنوان درمان نگهدارنده خط اول در سرطان تخمدان
کارآزمایی فاز ۳ بواسیزوماب در سرطان تخمدان
جراحی سیتوردوکتیو با یا بدون شیمیدرمانی داخل صفاقی گرم (HIPEC) در بیماران مبتلا به سرطان پیشرفته تخمدان: تحلیل نهایی بقای یک کارآزمایی تصادفیشده کنترلشده فاز ۳
کارآزمایی تصادفی لنفادنکتومی در بیماران مبتلا به نئوپلاسمهای پیشرفته تخمدان
کارآزمایی تصادفی جراحی سیتوردوکتیو برای سرطان تخمدان عودکننده
قرص اولاپاریب (Olaparib) بهعنوان درمان نگهدارنده در بیماران مبتلا به سرطان تخمدان عودکرده حساس به پلاتین با جهش BRCA1/2: کارآزمایی فاز ۳ دوسوکور، تصادفی و کنترلشده با دارونما
بواسیزوماب (Bevacizumab) همراه با شیمیدرمانی برای سرطان عودکرده تخمدان مقاوم به پلاتین: کارآزمایی فاز ۳ تصادفی و باز
پمبرولیزوماب (Pembrolizumab) همراه پاکلیتاکسل هفتگی در سرطان تخمدان عودکننده مقاوم به پلاتین: کارآزمایی چندمرکزی، تصادفیشده، دوسوکور، فاز ۳
نیراپاریب در بیماران مبتلا به سرطان تخمدان پیشرفته تازه تشخیصدادهشده
میروتوکسیماب سوراوتانسین در سرطان تخمدان مقاوم به پلاتین با گیرنده فولات آلفا (FRα) مثبت
درمان نگهدارنده با اولاپاریب در بیماران مبتلا به سرطان تخمدان پیشرفته تازه تشخیصدادهشده
شیمیدرمانی داخل صفاقی گرم (HIPEC) در سرطان تخمدان
رهنمودهای بالینی
۱ موردرهنمود بالینی ESMO تطبیقیافته برای آسیا (پانآسیایی) برای مدیریت بیماران مبتلا به سرطان تخمدان اپیتلیال تازه تشخیصدادهشده و عودکننده
منابع علمی
۳۲ منبعنمایش همه منابع، ۲۲ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شمارههای داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شدهاند.
- ۱
- ۲
- ۳Risks of Breast, Ovarian, and Contralateral Breast Cancer for BRCA1 and BRCA2 Mutation Carriers
- ۴
- ۵Staging classification for cancer of the ovary, fallopian tube, and peritoneum
- ۶Pan-Asia adapted ESMO Clinical Practice Guideline for the management of patients with newly diagnosed and relapsed epithelial ovarian cancer
- ۷Neoadjuvant chemotherapy or primary surgery in stage IIIC or IV ovarian cancer
- ۸A Randomized Trial of Lymphadenectomy in Patients with Advanced Ovarian Neoplasms
- ۹
- ۱۰
- ۱۱
- ۱۲
- ۱۳
- ۱۴
- ۱۵
- ۱۶
- ۱۷
- ۱۸
- ۱۹Cytoreductive surgery with or without hyperthermic intraperitoneal chemotherapy in patients with advanced ovarian cancer (OVHIPEC-1): final survival analysis of a randomised, controlled, phase 3 trial
- ۲۰
- ۲۱
- ۲۲
- ۲۳
- ۲۴
- ۲۵
- ۲۶
- ۲۷
- ۲۸
- ۲۹Paclitaxel injection: prescribing information
- ۳۰Carboplatin injection: prescribing information
- ۳۱
- ۳۲HYCAMTIN (topotecan) for injection, for intravenous use: prescribing information
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۲۷ مهر ۱۴۰۵ بهروزرسانی شده است. محتوای این وبسایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
