زخم معده و سرطان معده ممکن است علائم یکسانی داشته باشند، مثل سوءهاضمه، ناراحتی یا درد معده، نفخ بعد از غذا، تهوع و سوزش سردل [۱]؛ برای همین از روی علائم نمی‌شود آن‌ها را از هم جدا کرد و تنها راه مطمئن آندوسکوپی و نمونه‌برداری است [۳]. بیشتر این علائم علت ساده‌تری دارند [۱]. اما کاهش وزن بی‌دلیل، سختی بلع، استفراغ مکرر، مدفوع سیاه، کم‌خونی، یا شروع سوءهاضمه در سن بالاتر نشانه‌های هشدارند و باید زود بررسی شوند [۵، ۶].
نکات کلیدی
- علائم زخم و سرطان معده شبیه هم‌اند: سرطان معده در آغاز معمولاً علامتی ندارد، و اگر داشته باشد، بیشتر شبیه سوءهاضمه است [۱].
- علت مشترک: میکروب هلیکوباکتر پیلوری هم زخم معده می‌دهد و هم از عوامل خطر اصلی سرطان معده است؛ درمان آن خطر سرطان را کم می‌کند [۲].
- آزمایش خانگی برای سرطان معده وجود ندارد. آزمایش تنفس و آزمایش مدفوع فقط میکروب هلیکوباکتر را پیدا می‌کنند، نه سرطان را [۳، ۷].
- آروغ زدن رفتاری طبیعی است و آروغ زیاد اغلب مشکلی رفتاری است [۱۱]؛ آروغ جزو علائم شناخته‌شده سرطان معده نیست [۱].
- سرطان معده در ایران بیشترین مرگ سرطانی را دارد [۱۲]؛ اگر در کشوری با سرطان معده شایع بزرگ شده‌اید یا سابقه خانوادگی دارید، پزشک ممکن است در سن کمتری آندوسکوپی پیشنهاد کند [۵].
فرق سرطان معده با زخم معده در علائم
زخم معده زخمی در دیواره داخلی معده است. یکی از علت‌های اصلی آن میکروب هلیکوباکتر پیلوری است [۲]. برخی داروها، مثل داروهای ضدالتهاب (ایبوپروفن، دیکلوفناک)، هم می‌توانند سوءهاضمه بدهند [۷]. سرطان معده در آغاز معمولاً علامتی ندارد. اگر علامت بدهد، همان علائم سوءهاضمه است: ناراحتی معده، نفخ بعد از غذا، تهوع خفیف، کم شدن اشتها و سوزش سردل. این علائم علت‌های بسیاری غیر از سرطان دارند [۱]. این جدول نشان می‌دهد هر علامت کی بیشتر نگران‌کننده است:
| علامت | در زخم معده و سوءهاضمه | کی نگران‌کننده است |
|---|---|---|
| درد یا سوزش سردل | از علائم شایع سوءهاضمه [۷] | اگر با دارو بهتر نشد و ۵۵ سال یا بیشتر دارید، یا همراه کاهش وزن است [۶] |
| نفخ و سنگینی بعد از غذا، تهوع | در سوءهاضمه شایع است [۷] | همراه کاهش وزن، کاهش اشتها یا استفراغ مکرر [۱، ۶] |
| کم‌خونی | ممکن است نشانه خون‌ریزی آرام در معده باشد [۳] | درد بالای شکم همراه کم‌خونی در ۵۵ سال یا بیشتر [۶] |
| مدفوع سیاه یا استفراغ خونی | نشانه خون‌ریزی؛ ممکن است از زخم یا سرطان باشد [۱، ۷] | همیشه؛ خون‌ریزی زیاد نیاز به رسیدگی همان روز دارد [۷] |
| سختی بلع | جزو علائم معمول سوءهاضمه نیست [۷] | در هر سنی، فوری بررسی شود [۶] |
| کاهش وزن بی‌دلیل | جزو علائم معمول سوءهاضمه نیست [۷] | همراه درد بالای شکم، ریفلاکس یا سوءهاضمه در ۵۵ سال یا بیشتر: ارجاع فوری [۶] |
| آروغ زیاد | معمولاً رفتاری طبیعی یا عادتی [۱۱] | به‌تنهایی جزو علائم شناخته‌شده سرطان معده نیست [۱] |
| تلخی دهان | اگر همراه سوزش سردل یا برگشت اسید باشد، مثل سوءهاضمه بررسی می‌شود [۷] | به‌تنهایی جزو علائم شناخته‌شده سرطان معده نیست [۱] |
این جدول جایگزین معاینه پزشک نیست؛ بیشتر این علائم در اغلب افراد علت خوش‌خیم دارند.
آروغ زدن و تلخی دهان نشانه سرطان معده است؟
آروغ زدن یک کار طبیعی بدن است. اگر خیلی زیاد شود، در بسیاری از افراد مشکلی رفتاری است و پزشکان آن را با روش‌های رفتاری درمان می‌کنند [۱۱]. آروغ جزو علائمی نیست که مؤسسه ملی سرطان آمریکا برای سرطان معده نام می‌برد [۱].
تلخی دهان هم جزو علائم شناخته‌شده سرطان معده نیست [۱]. اگر همراه سوزش سردل یا برگشت اسید به دهان است، پزشک آن را مثل سوءهاضمه و ریفلاکس بررسی می‌کند [۷]. آروغ یا تلخی دهان فقط وقتی نگران‌کننده است که با یکی از نشانه‌های هشدار همراه باشد، مثل کاهش وزن، سختی بلع، استفراغ مکرر یا مدفوع سیاه [۶].
درد سرطان معده چگونه است؟
درد سرطان معده شکل خاصی ندارد که بشود از روی آن فهمید. در مراحل اول، اگر علامتی باشد، بیشتر ناراحتی معده و سوءهاضمه است تا درد شدید. درد معده بیشتر وقتی پیدا می‌شود که بیماری پیشرفت کرده، و ممکن است همراه علائم دیگری مثل کاهش وزن بی‌دلیل، استفراغ، خون در مدفوع یا سختی بلع باشد [۱].
برای همین، شدت درد معیار خوبی نیست. آنچه اهمیت دارد این است که سوءهاضمه با دارو بهتر نشود، به‌ویژه از ۵۵ سالگی به بعد، یا همراه نشانه‌های هشدار باشد [۶]. فهرست کامل علائم را در علائم سرطان معده چیست؟ و درباره کاهش وزن در کاهش وزن ناگهانی نشانه چیست؟ بخوانید.
آیا زخم معده به سرطان تبدیل می‌شود؟
زخم معده و سرطان معده علت مشترکی دارند. میکروب هلیکوباکتر پیلوری در برخی افراد زخم معده می‌دهد و در برخی دیگر التهاب طولانی و نازک شدن دیواره معده (گاستریت آتروفیک) که گاهی کم‌کم به سرطان می‌رسد [۲]. در یک مطالعه بزرگ در سوئد، کسانی که زخم معده داشتند در سال‌های بعد نزدیک به دو برابر دیگران سرطان معده گرفتند؛ اما زخم دوازدهه (ابتدای روده باریک) با خطر کمتری همراه بود [۸].
نکته مهم دیگر این است که گاهی سرطان معده در آندوسکوپی شبیه یک زخم ساده دیده می‌شود. در مطالعه‌ای در انگلستان، شایع‌ترین ظاهری که سرطان در آندوسکوپی اول پشت آن پنهان ماند، زخم معده بود [۹]. برای همین در آندوسکوپی از زخم و هر قسمت مشکوک نمونه برداشته می‌شود [۳]. درمان هلیکوباکتر خطر این نوع سرطان معده را کم می‌کند [۲]؛ بخوانید: آیا باید آزمایش هلیکوباکتر بدهم؟
چطور زخم معده را از سرطان معده تشخیص می‌دهند؟
- ۱
- ۲
آندوسکوپی و نمونه‌برداری
لوله باریکی که دوربین دارد از راه دهان وارد مری، معده و دوازدهه می‌شود و قسمت‌های غیرطبیعی را نشان می‌دهد. پزشک از قسمت مشکوک تکه کوچکی برمی‌دارد تا زیر میکروسکوپ بررسی شود. تشخیص قطعی زخم یا سرطان با همین نمونه است [۳].
- ۳
- ۴
اگر سرطان تأیید شود
آزمایش‌های بیشتری برای تعیین مرحله و انتخاب درمان انجام می‌شود [۳]. جزئیات را در صفحه سرطان معده بخوانید.
تست سرطان معده در منزل وجود دارد؟
نه. آزمایشی که بتوان در خانه انجام داد و سرطان معده را پیدا کند وجود ندارد [۳، ۴]. در آمریکا برای افراد با خطر معمولی آزمایش غربالگری استانداردی برای سرطان معده نیست [۴]، و تشخیص فقط با آندوسکوپی و نمونه‌برداری است [۳]. آزمایش تومور مارکر خون هم برای پیدا کردن زودهنگام سرطان خوب عمل نمی‌کند [۱۳]؛ بخوانید: تومور مارکر چیست و چه زمانی ارزش دارد؟
آنچه وجود دارد، آزمایش هلیکوباکتر است: آزمایش تنفس یا آزمایش مدفوع [۷]. این آزمایش‌ها میکروب را نشان می‌دهند، نه سرطان را. اگر داروی کاهنده اسید معده (مثل امپرازول یا پنتوپرازول) مصرف می‌کنید، باید ۲ هفته پیش از آزمایش آن را قطع کنید تا جواب درست باشد؛ این کار را با نظر پزشک انجام دهید [۷].
برای کسانی که خطر بیشتری دارند، مثل افرادی با سابقه خانوادگی سرطان معده یا اهل کشورهایی که سرطان معده در آن‌ها شایع‌تر است، آندوسکوپی غربالگری ممکن است مفید باشد [۴].
چه کسی باید آندوسکوپی شود؟
رهنمودها با هم کمی فرق دارند، ولی پیام اصلی یکی است [۵، ۶]:
- ۶۰ سال یا بیشتر با سوءهاضمه: رهنمود آمریکا و کانادا آندوسکوپی را پیشنهاد می‌کند [۵].
- زیر ۶۰ سال: معمولاً اول آزمایش هلیکوباکتر و درمان آن اگر مثبت بود؛ اگر بهتر نشد، داروی کاهنده اسید. نشانه‌های هشدار در افراد جوان‌تر خودبه‌خود یعنی آندوسکوپی نیست، ولی پزشک برای هر فرد جداگانه تصمیم می‌گیرد [۵].
- خطر بیشتر: اگر کودکی‌تان را در کشوری گذرانده‌اید که سرطان معده در آن شایع است، یا سابقه خانوادگی دارید، ممکن است آندوسکوپی در سن کمتری پیشنهاد شود [۵]. سرطان معده در ایران سومین سرطان شایع و نخستین علت مرگ سرطانی است [۱۲].
- در هر سنی: سختی بلع نیاز به ارجاع فوری دارد [۶].
- ۵۵ سال یا بیشتر: کاهش وزن همراه درد بالای شکم، ریفلاکس یا سوءهاضمه نیاز به ارجاع فوری دارد؛ سوءهاضمه‌ای که با درمان بهتر نمی‌شود هم باید با آندوسکوپی بررسی شود [۶].
آندوسکوپی معمولاً بی‌خطر است، ولی مثل هر روشی، عوارض نادر و جدی مثل خون‌ریزی یا سوراخ شدن مری یا معده دارد [۴].
آیا داروی معده علائم سرطان را می‌پوشاند؟
داروهای کاهنده اسید مثل امپرازول برای سوءهاضمه و زخم معده مفیدند و رهنمودها آن‌ها را توصیه می‌کنند [۷]. پرسش این است که آیا این داروها ممکن است علائم سرطان را موقتاً بهتر کنند و تشخیص را عقب بیندازند:
- در مطالعه‌ای قدیمی‌تر در انگلستان، روی ۱۱۶ بیمار سرطان معده و مری، در یک‌سوم کسانی که پیش از آندوسکوپی این داروها را گرفته بودند، سرطان در آندوسکوپی اول دیده نشد؛ در چند نفر زخم سرطانی با دارو موقتاً جوش خورده بود [۹].
- در مطالعه‌ای بزرگ و تازه در پنج کشور شمال اروپا، روی بیش از ۲۱ هزار بیمار سرطان معده، مصرف این داروها در ۲ سال پیش از تشخیص با بیماری پیشرفته‌تر یا مرگ بیشتر همراه نبود [۱۰].
نکته عملی این است: اگر نشانه هشدار دارید، دارو را جایگزین مراجعه به پزشک نکنید. اگر علائم با دارو بهتر شد ولی بعد از قطع آن برگشت، یا با دارو بهتر نشد، دوباره به پزشک مراجعه کنید [۶، ۷].
علت سرطان معده چیست؟
سرطان معده علت‌های مختلفی دارد و بسیاری از عوامل خطر خودشان سرطان نمی‌دهند، بلکه احتمال آن را بیشتر می‌کنند [۲]. مهم‌ترین‌ها [۲]:
- عفونت طولانی با هلیکوباکتر پیلوری؛ از عوامل خطر اصلی است و درمانش خطر را کم می‌کند
- گاستریت آتروفیک (نازک شدن دیواره معده بر اثر التهاب طولانی) و جایگزین شدن سلول‌های معده با سلول‌های روده
- سابقه خانوادگی سرطان معده در پدر، مادر، خواهر، برادر یا فرزند، و برخی سندرم‌های ارثی
- غذای پرنمک، دودی یا بد نگه‌داشته‌شده و میوه و سبزی کم
- سیگار؛ ترک آن خطر را با گذشت زمان کم می‌کند
- چاقی و ریفلاکس، که بیشتر با سرطان بخش بالای معده ارتباط دارند
داشتن یک یا چند عامل خطر به این معنی نیست که حتماً سرطان معده می‌گیرید [۲]. درباره تریاک بخوانید: آیا تریاک سرطان‌زاست؟
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
بیشتر سوءهاضمه‌ها و دردهای معده علت ساده‌ای دارند. اما در این موارد در چند روز آینده به پزشک مراجعه کنید:
- سختی بلع یا گیر کردن غذا، در هر سنی [۶]
- کاهش وزن بی‌دلیل همراه درد بالای شکم، ریفلاکس یا سوءهاضمه، به‌ویژه از ۵۵ سالگی به بعد [۶]
- سوءهاضمه‌ای که با دارو بهتر نمی‌شود، از ۵۵ سالگی به بعد [۶]
- سوءهاضمه تازه از ۶۰ سالگی به بعد [۵]
- کم‌خونی در آزمایش، یا تهوع و استفراغ همراه کاهش وزن [۶]
- توده‌ای در بالای شکم [۶]
استفراغ خونی یا قهوه‌ای‌رنگ، یا مدفوع سیاه و قیری‌شکل نیاز به رسیدگی همان روز دارد [۷]. اگر همراه آن سرگیجه یا غش دارید، یا درد ناگهانی و شدید شکم دارید، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
پرسش‌های متداول
سال‌هاست زخم معده دارم؛ ممکن است سرطانی شده باشد؟
زخم معده خطر سرطان معده را بیشتر می‌کند، چون هر دو بیشتر علت مشترکی به نام هلیکوباکتر دارند [۲، ۸]. اگر هلیکوباکتر دارید، درمانش کنید [۲]. اگر علائم شما عوض شده، با دارو بهتر نمی‌شود یا نشانه هشدار دارید، درباره آندوسکوپی با پزشک صحبت کنید [۶].
گاستریت (التهاب معده) به سرطان تبدیل می‌شود؟
هلیکوباکتر مثبت شدم؛ یعنی سرطان معده دارم؟
نه. بسیاری از افرادی که این میکروب را دارند هیچ علامتی ندارند و سرطان نمی‌گیرند [۲]. اما چون هلیکوباکتر از عوامل خطر اصلی سرطان معده است و درمانش خطر را کم می‌کند، با پزشک درباره درمان صحبت کنید [۲]. بخوانید: آیا باید آزمایش هلیکوباکتر بدهم؟
جوان هستم و سوءهاضمه دارم؛ باید آندوسکوپی شوم؟
اگر زیر ۶۰ سال دارید و نشانه هشدار ندارید، رهنمود آمریکا و کانادا معمولاً اول آزمایش و درمان هلیکوباکتر و سپس داروی کاهنده اسید را پیشنهاد می‌کند [۵]. اگر سابقه خانوادگی سرطان معده دارید یا در کشوری با سرطان معده شایع بزرگ شده‌اید، ممکن است آندوسکوپی زودتر لازم باشد [۵]. سختی بلع در هر سنی باید فوری بررسی شود [۶].
آیا آزمایش خون می‌تواند سرطان معده را نشان دهد؟
ارجاع برای آندوسکوپی و نکات تشخیصی (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
ACG/CAG ۲۰۱۷ (Moayyedi و همکاران). بیماران ۶۰ سال و بالاتر با دیسپپسی: آندوسکوپی فوقانی برای رد پاتولوژی ارگانیک (توصیه مشروط)؛ افراد پرخطرتر (گذراندن کودکی در کشوری با بروز بالای سرطان معده یا سابقه خانوادگی مثبت) را می‌توان در سن کمتر آندوسکوپی کرد. علائم هشدار در بیماران جوان‌تر نباید خودبه‌خود به آندوسکوپی بینجامد، ولی مورد به مورد بررسی شود. زیر ۶۰ سال: آزمون غیرتهاجمی هلیکوباکتر و درمان در صورت مثبت بودن؛ در موارد منفی یا بی‌پاسخ، کارآزمایی PPI، سپس TCA یا پروکینتیک [۵].
NICE NG12. ارجاع در مسیر مشکوک به سرطان برای سرطان معده با دیسفاژی، یا ۵۵ سال و بالاتر با کاهش وزن همراه درد بالای شکم، ریفلاکس یا دیسپپسی (۱٫۲٫۷)؛ توده بالای شکم سازگار با سرطان معده (۱٫۲٫۶). آندوسکوپی غیرفوری با دسترسی مستقیم در هماتمز (۱٫۲٫۸) و در ۵۵ سال و بالاتر با دیسپپسی مقاوم به درمان، درد بالای شکم با هموگلوبین پایین، پلاکت بالا همراه تهوع، استفراغ، کاهش وزن، ریفلاکس، دیسپپسی یا درد بالای شکم، یا تهوع و استفراغ همراه کاهش وزن، ریفلاکس، دیسپپسی یا درد بالای شکم (۱٫۲٫۹) [۶]. NICE CG184: دیسپپسی همراه خون‌ریزی حاد قابل‌توجه گوارشی، ارجاع فوری همان روز (۱٫۳٫۱)؛ مرور داروهای ایجادکننده دیسپپسی (آنتاگونیست‌های کلسیم، نیترات‌ها، تئوفیلین، بیس‌فسفونات‌ها، کورتیکواستروئیدها، NSAID) و قطع NSAID در بیمار نیازمند ارجاع (۱٫۳٫۲)؛ دوره پاک‌سازی ۲ هفته‌ای پس از PPI پیش از تست تنفسی یا آنتی‌ژن مدفوع (۱٫۴٫۲) [۷].
زخم معده و خطر سرطان. در کوهورت ثبت بیماران بستری سوئد (۵۷٬۹۳۶ بیمار، میانگین پیگیری ۹٫۱ سال)، نسبت بروز استانداردشده سرطان معده در ۲۹٬۲۸۷ بیمار زخم معده پس از اوج در ۳ سال اول در ۱٫۸ (۹۵٪ CI: ۱٫۶ تا ۲٫۰) ثابت ماند؛ زخم پیش‌پیلوری ۱٫۲ (۰٫۸ تا ۱٫۶) و زخم دوازدهه پس از سال دوم ۰٫۶ (۰٫۴ تا ۰٫۷) بود [۸].
درمان ضداسید پیش از آندوسکوپی. در بررسی Bramble و همکاران (۱۱۶ مرگ ناشی از آدنوکارسینوم مری یا معده)، ۲۲ نفر از ۶۲ بیمار با درمان ضداسید در برابر ۱ نفر از ۵۴ بیمار بدون درمان یا فقط آنتی‌اسید، در آندوسکوپی اول بیماری خوش‌خیم تشخیص گرفتند؛ ۲۰ نفر از ۴۵ مصرف‌کننده PPI در برابر ۲ نفر از ۱۷ مصرف‌کننده H2RA تأخیر تشخیص داشتند؛ شایع‌ترین ضایعه در موارد ازدست‌رفته زخم معده بود و در ۶ بیمار زخم با PPI ترمیم شد [۹]. در کوهورت جمعیتی کشورهای شمال اروپا (۲۱٬۴۳۳ آدنوکارسینوم غیرکاردیای معده)، مصرف سنگین و سبک PPI در ۲ سال پیش از تشخیص با کاهش مرگ اختصاصی ۵ ساله همراه بود (HR تعدیل‌شده ۰٫۹۰؛ ۹۵٪ CI: ۰٫۸۶ تا ۰٫۹۴ و ۰٫۸۷؛ ۰٫۸۴ تا ۰٫۹۱) و مصرف سنگین با خطر کمتر بیماری متاستاتیک (OR ۰٫۷۰؛ ۰٫۶۴ تا ۰٫۷۶) و مرحله پیشرفته (OR ۰٫۷۱؛ ۰٫۵۶ تا ۰٫۸۹) [۱۰]. در عمل، بیمار با علائم هشدار بدون تأخیر آندوسکوپی شود و از ضایعات مشکوک، از جمله زخم معده، نمونه گرفته شود [۳، ۶، ۹].
انواع سرطان مرتبط
پرسش‌های مرتبط
منابع علمی
۱۳ منبعنمایش همه منابعبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰
- ۱۱
- ۱۲
- ۱۳Tumor Markers
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/stomach-ulcer-or-cancer/