کاهش وزنی که بدون رژیم و ورزش پیش آمده، اگر در ۶ تا ۱۲ ماه بیش از یک‌بیستم وزن بدن باشد (مثلاً بیش از ۳٫۵ کیلوگرم برای کسی که ۷۰ کیلوگرم وزن دارد)، مهم است و باید بررسی شود [۱]. بیشتر وقت‌ها علت آن سرطان نیست: بیماری‌های گوارشی، افسردگی، پرکاری تیروئید، دیابت، داروها و مشکلات دهان و دندان از علت‌های شایع‌اند [۱، ۴]. اما کاهش وزن ناخواسته گاهی نخستین نشانه سرطان، به‌ویژه سرطان‌های دستگاه گوارش، ریه، پانکراس و لنفوم است و در مردان ۵۰ سال به بالا و زنان ۶۰ سال به بالا باید زود بررسی شود [۲، ۳].
نکات کلیدی
- در مطالعه‌ای بزرگ در انگلستان، از هر ۱۰۰ نفری که با کاهش وزن ناخواسته به پزشک عمومی مراجعه کردند، حدود ۵ نفر ظرف ۶ ماه سرطان تشخیص داده شدند و تقریباً همه آن‌ها ۵۰ سال یا بیشتر داشتند [۳].
- در سالمندان، سرطان علت حدود ۱ مورد از هر ۵ تا ۱ مورد از هر ۳ مورد کاهش وزن ناخواسته است؛ بیشتر موارد علت دیگری دارند [۱].
- کاهش وزن همراه علامت دیگری، مثل درد شکم، سختی بلع، زردی، کم‌خونی یا غده لنفاوی بزرگ، احتمال سرطان را بیشتر می‌کند [۳].
- آزمایش خون سالم به‌تنهایی سرطان را رد نمی‌کند؛ اگر علتی پیدا نشد، پیگیری منظم لازم است [۱، ۳، ۴].
- در کسانی که سرطان دارند، کاهش وزن را جدی بگیرید و به تیم درمان بگویید؛ مشاوره تغذیه و گاهی داروهای اشتهاآور کمک می‌کنند [۷، ۸].
کاهش وزن بدون دلیل یعنی چه؟ چقدر کاهش وزن نگران‌کننده است؟
منظور کاهش وزنی است که بدون رژیم گرفتن، ورزش بیشتر یا تصمیم شما پیش آمده. پزشکان کاهش بیش از یک‌بیستم وزن بدن در ۶ تا ۱۲ ماه را مهم می‌دانند [۱]:
- کسی که ۶۰ کیلوگرم وزن دارد: کاهش بیش از ۳ کیلوگرم
- کسی که ۷۰ کیلوگرم وزن دارد: کاهش بیش از ۳٫۵ کیلوگرم
- کسی که ۸۰ کیلوگرم وزن دارد: کاهش بیش از ۴ کیلوگرم
اگر ترازو ندارید، گشاد شدن لباس و کمربند، یا گفته اطرافیان که «لاغر شده‌ای»، نشانه خوبی است. وزن خود را یادداشت کنید و هنگام مراجعه به پزشک ببرید؛ پزشک برای تصمیم گرفتن به اندازه و سرعت کاهش وزن نیاز دارد [۱].
کاهش وزن ناگهانی نشانه چه بیماری است؟
| گروه علت | نمونه‌ها | چطور مشخص می‌شود |
|---|---|---|
| بیماری‌های گوارشی غیرسرطانی | از شایع‌ترین علت‌ها [۱، ۴] | شرح حال، آزمایش‌ها و در صورت نیاز آندوسکوپی [۱] |
| سرطان | بیشتر سرطان‌های دستگاه گوارش؛ همچنین ریه، پانکراس، لنفوم و چند سرطان دیگر [۱، ۲] | سن بالاتر و علائم همراه مثل درد شکم، سختی بلع، زردی یا غده لنفاوی بزرگ احتمال آن را بیشتر می‌کنند [۳] |
| مشکلات روحی و اجتماعی | افسردگی، تنهایی و دور شدن از جمع، مشکلات مالی، مصرف زیاد الکل [۱، ۴] | گفت‌وگو با پزشک درباره خلق، خواب و زندگی روزمره [۱] |
| بیماری‌های غدد | پرکاری تیروئید، دیابت [۱] | آزمایش تیروئید و قند خون [۱] |
| داروها | داروهایی که مزه دهان را تغییر می‌دهند یا تهوع، بی‌اشتهایی، خشکی دهان یا سختی بلع می‌آورند، به‌ویژه وقتی چند دارو با هم مصرف می‌شود [۱] | مرور همه داروهایتان با پزشک [۱] |
| مشکلات دهان و دندان | دندان‌های خراب، دندان مصنوعی نامناسب، بیماری لثه؛ در سالمندان شایع است [۱، ۴] | معاینه دهان و دندان [۱، ۴] |
| بی‌علت | در بخشی از افراد، با بررسی‌های اول علتی پیدا نمی‌شود [۱، ۴] | پیگیری منظم [۱، ۴] |
این جدول برای آشنایی است و جای معاینه پزشک را نمی‌گیرد.
کدام سرطان‌ها باعث کاهش وزن می‌شوند؟
در بررسی ۲۵ مطالعه روی بیماران پزشکان عمومی، کاهش وزن با ۱۰ نوع سرطان ارتباط داشت [۲]: پروستات، روده بزرگ، ریه، معده و مری، پانکراس، لنفوم غیرهوچکین، تخمدان، مولتیپل میلوما، کلیه و مجاری ادرار و مجاری صفراوی.
کاهش وزن در سرطان چقدر است؟ بستگی به نوع سرطان دارد. در یک مطالعه قدیمی ولی بزرگ روی بیش از ۳۰۰۰ بیمار پیش از شروع شیمی‌درمانی، کاهش وزن از حدود ۳ نفر از هر ۱۰ نفر در یک نوع لنفوم کم‌خطر تا تقریباً ۹ نفر از هر ۱۰ نفر در سرطان معده دیده شد [۵]. در همین مطالعه، بیمارانی که پیش از درمان وزن کم کرده بودند، در بیشتر گروه‌ها کوتاه‌تر زنده ماندند [۵]؛ برای همین تیم درمان کاهش وزن را جدی می‌گیرد.
لاغری ناگهانی و سرطان: کی احتمال سرطان بیشتر است؟
سن و جنس
در مطالعه‌ای روی بیش از ۳۰۰ هزار نفر با کاهش وزن ناخواسته، احتمال سرطان در مردان ۵۰ سال به بالا و زنان ۶۰ سال به بالا آن‌قدر بود که بررسی فوری را لازم می‌کرد. در جوان‌ترها این احتمال کم بود، مگر اینکه علامت دیگری هم داشتند [۳].
علائم همراه
درد شکم یا پشت، توده در شکم، سختی بلع، زردی، کم شدن اشتها، خستگی، کم‌خونی فقر آهن، غده لنفاوی بزرگ و لخته خون در پا احتمال سرطان را بیشتر می‌کنند [۳]. بخوانید: غدد لنفاوی کی خطرناک است؟ و تعریق شبانه، تب و خارش.
آزمایش خون غیرطبیعی
آلبومین پایین، پلاکت یا گلبول سفید بالا و بالا بودن CRP (نشانگر التهاب) در کنار کاهش وزن، احتمال سرطان را بیشتر می‌کنند؛ ولی هیچ آزمایش سالمی به‌تنهایی سرطان را رد نمی‌کند [۳].
پزشک چه آزمایش‌هایی انجام می‌دهد؟
- ۱
وزن کردن و شرح حال
پزشک وزن شما را اندازه می‌گیرد و درباره اشتها، خلق، داروها، دندان‌ها، الکل و علائم دیگر می‌پرسد و شما را معاینه می‌کند [۱].
- ۲
آزمایش‌های خون و ادرار
شمارش کامل خون (CBC)، قند و املاح، آزمایش‌های کبد، تیروئید، نشانگرهای التهاب (CRP و ESR)، LDH، فریتین، الکتروفورز پروتئین و آزمایش ادرار [۱].
- ۳
عکس قفسه سینه و آزمایش مدفوع
عکس ساده قفسه سینه و آزمایش خون مخفی در مدفوع؛ همچنین غربالگری‌هایی که برای سن شما توصیه شده، اگر هنوز انجام نشده‌اند [۱]. اگر آزمایش مدفوع مثبت شد، بخوانید: آزمایش خون مخفی مدفوعم مثبت شد؛ چه کنم؟
- ۴
تصویربرداری یا آندوسکوپی، در صورت نیاز
بسته به نتیجه‌ها و علائم، پزشک ممکن است سونوگرافی، سی‌تی‌اسکن، آندوسکوپی یا کولونوسکوپی بخواهد [۱].
- ۵
چرا سرطان باعث لاغری می‌شود؟
سرطان از دو راه وزن را کم می‌کند. اول اینکه خوردن را سخت می‌کند: بی‌اشتهایی، تهوع، زخم دهان، تغییر مزه، سختی بلع، زود سیر شدن، یبوست یا اسهال، که هم از خود سرطان و هم از درمان آن است [۱۰]. دوم اینکه سرطان سوخت‌وساز بدن را تغییر می‌دهد و بدن، به‌ویژه عضله، را تحلیل می‌برد [۶]. به این حالت کاشکسی (تحلیل رفتن بدن) می‌گویند؛ کاشکسی ممکن است حتی وقتی بیمار خوب غذا می‌خورد هم پیش بیاید و فقط با غذای بیشتر کاملاً برنمی‌گردد [۶، ۱۰].
چه کمکی می‌کند؟
- وعده‌های کوچک، ۵ تا ۶ بار در روز، و خوردن غذاهای پروتئین‌دار در ابتدای هر وعده [۱۰]
- فعالیت بدنی‌ای که از آن لذت می‌برید، برای بهتر شدن اشتها [۱۰]
- مشاوره با کارشناس تغذیه [۷]
- درمان مشکلاتی که خوردن را سخت می‌کنند، مثل تهوع و زخم دهان؛ بخوانید: تهوع و استفراغ و زخم دهان
- در سرطان پیشرفته، پزشک ممکن است داروی اشتهاآور با دوز کم تجویز کند [۸]
تغذیه با لوله یا سرم تغذیه‌ای به‌طور معمول برای کاشکسی توصیه نمی‌شود و فقط در موارد خاص به کار می‌رود [۷]. راهنمای کامل: تغذیه در دوران درمان سرطان.
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
اگر بدون رژیم وزن کم می‌کنید، منتظر نمانید تا خودش درست شود. در این موارد در چند روز آینده به پزشک مراجعه کنید:
- کاهش بیش از یک‌بیستم وزن بدن در ۶ تا ۱۲ ماه بدون رژیم [۱]
- کاهش وزن ناخواسته در مردان ۵۰ سال به بالا و زنان ۶۰ سال به بالا [۳]
- کاهش وزن همراه درد شکم یا پشت، سختی بلع، زردی، توده در شکم، غده لنفاوی بزرگ، کم‌خونی یا خستگی شدید [۳]
- کاهش وزن همراه سرفه خونی یا گرفتگی صدا [۳]
اگر شیمی‌درمانی یا درمان دیگری می‌گیرید، کاهش وزن یا کم شدن شدید اشتها را زود به تیم درمان بگویید [۷، ۱۰].
استفراغ مکرر، استفراغ خونی یا مدفوع سیاه، ناتوانی در خوردن و نوشیدن، یا تورم و درد ناگهانی یک پا و تنگی نفس نیاز به مراجعه فوری دارد؛ در موارد شدید با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
پرسش‌های متداول
لاغری ناگهانی همیشه نشانه سرطان است؟
نه. بیشتر وقت‌ها علت دیگری دارد، مثل بیماری‌های گوارشی، افسردگی، تیروئید، دیابت یا داروها [۱، ۴]. در مطالعه‌ای بزرگ در انگلستان، از هر ۱۰۰ نفری که با کاهش وزن ناخواسته به پزشک عمومی مراجعه کردند، حدود ۵ نفر سرطان داشتند [۳]. اما چون این احتمال با سن بیشتر می‌شود، کاهش وزن بی‌دلیل را همیشه بررسی کنید.
کاهش وزن بدون دلیل چند کیلو نگران‌کننده است؟
آزمایش خونم سالم بود؛ یعنی سرطان ندارم؟
آزمایش سالم خبر خوبی است، ولی هیچ آزمایش خونی به‌تنهایی سرطان را رد نمی‌کند [۳]. اگر علت کاهش وزن پیدا نشد، ۳ تا ۶ ماه بعد دوباره بررسی شوید [۱] و اگر کاهش وزن ادامه یافت یا علامت تازه‌ای پیدا شد، زودتر برگردید. درباره تومور مارکرها بخوانید: تومور مارکر چیست و چه زمانی ارزش دارد؟
آیا استرس و افسردگی هم باعث لاغری می‌شود؟
بله. مشکلات روحی و اجتماعی، به‌ویژه افسردگی، از علت‌های شایع کاهش وزن ناخواسته‌اند؛ در یک مطالعه بزرگ تقریباً ۱ مورد از هر ۶ مورد از همین علت بود [۱، ۴]. افسردگی درمان دارد؛ با پزشک خود صحبت کنید. اگر سرطان دارید، بخوانید: اضطراب و افسردگی در سرطان.
چرا بیماران سرطانی حتی وقتی غذا می‌خورند لاغر می‌شوند؟
در دوره درمان وزن کم کرده‌ام؛ یعنی درمان جواب نمی‌دهد؟
نه لزوماً. عوارض درمان، مثل تهوع، تغییر مزه و زخم دهان، خوردن را سخت می‌کنند و خودشان وزن را کم می‌کنند [۱۰]. کاهش وزن را به تیم درمان بگویید تا علت آن را پیدا و درمان کنند [۷]. بخوانید: تغذیه در دوران درمان سرطان.
داروی اشتهاآور بخورم؟
کاهش وزن ناخواسته: ارزش اخباری و رویکرد (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
تعریف و علت‌ها. کاهش وزن ناخواسته از نظر بالینی مهم: ۵٪ یا بیشتر از وزن بدن در ۶ تا ۱۲ ماه (بزرگسالان بالای ۶۵ سال). سهم علت‌ها در مطالعه‌ها: بدخیمی ۱۹ تا ۳۶٪ (بیشتر سرطان‌های گوارشی)، بیماری گوارشی غیربدخیم ۹ تا ۴۵٪، اختلالات روانی-اجتماعی ۹ تا ۲۴٪، اختلالات غدد ۴ تا ۱۱٪، بی‌علت ۶ تا ۲۸٪. ارزیابی اولیه: CBC، پنل متابولیک پایه، آزمایش‌های کبد و تیروئید، CRP، ESR، LDH، فریتین، الکتروفورز پروتئین، آزمایش ادرار، عکس قفسه سینه، FOBT و غربالگری‌های متناسب با سن؛ اگر طبیعی بود، ۳ تا ۶ ماه پیگیری. محرک‌های اشتها و مکمل‌های پرکالری در این گروه توصیه نمی‌شوند (مگسترول: عوارض متعدد از جمله نارسایی آدرنال؛ میرتازاپین: خطر افتادن) [۱]. در کوهورت آینده‌نگر بارسلون (۲۶۷۷ بیمار ارجاعی، میانگین سن ۶۴٫۴ سال)، علل غالب بیماری‌های عضوی گوارشی بودند (غیربدخیم ۱۷٪، بدخیم ۱۶٪) و اختلالات روانی-اجتماعی ۱۶٪؛ از ۳۷۵ بیمار (۱۴٪) با کاهش وزن بی‌علت، فقط ۱۹ نفر (۵٪) طی ۲۸ ماه بدخیمی داشتند (۱۴ مورد در کالبدشکافی) [۴].
ارزش اخباری در مراقبت اولیه. مرور نظام‌مند و متاآنالیز ۲۵ مطالعه: کاهش وزن با ۱۰ سرطان ارتباط مثبت داشت (پروستات، کولورکتال، ریه، معده-مری، پانکراس، لنفوم غیرهوچکین، تخمدان، میلوم، مجاری ادراری و مجاری صفراوی)؛ حساسیت ۲ تا ۴۷٪ و ویژگی ۹۲ تا ۹۹٪؛ PPV در زنان و مردان ۶۰ سال و بالاتر بیش از آستانه ۳٪ [۲]. در مطالعه دقت تشخیصی CPRD (نسخه به‌روزشده ۲۰۲۴؛ نسخه ۲۰۲۰ پس گرفته شد): ۳۲۶٬۲۴۰ بزرگسال با کد کاهش وزن ناخواسته؛ ۱۵٬۶۲۴ نفر (۴٫۸٪) ظرف ۶ ماه سرطان گرفتند که ۹۶٫۳٪ آن‌ها ۵۰ سال یا بیشتر داشتند. PPV در مردان ۵۰ سال و بالاتر و زنان ۶۰ سال و بالاتر بیش از آستانه ۳٪ NICE بود. یافته‌های همراه مرتبط با سرطان: توده شکمی، درد شکم، بی‌اشتهایی، کمردرد، یافته‌های قفسه سینه، دیسفاژی، خستگی، کم‌خونی فقر آهن، زردی، لنفادنوپاتی، توده رکتال و ترومبوآمبولی وریدی؛ و فقط در مردان یبوست، معاینه غیرطبیعی پروستات، سوءهاضمه، هموپتیزی، گرفتگی صدا و خارش؛ و فقط در زنان تهوع، نفخ، ریفلاکس و توده لگنی. LR مثبت در مردان از ۱٫۴۳ برای خستگی تا ۲۱٫۰۰ برای توده رکتال و در زنان از ۱٫۲۸ برای کمردرد تا ۱۹٫۴۶ برای توده لگنی. آزمایش‌های غیرطبیعی: آلبومین پایین (LR+ ۳٫۲۴)، پلاکت بالا (۳٫۴۸)، گلبول سفید بالا (۳٫۰۱) و CRP بالا (۳٫۱۳)؛ هیچ آزمایش طبیعی به‌تنهایی سرطان را رد نکرد [۳].
کاهش وزن در بیماران سرطانی. در داده‌های ECOG (۳۰۴۷ بیمار پیش از شیمی‌درمانی)، فراوانی کاهش وزن از ۳۱٪ در لنفوم غیرهوچکین مطلوب تا ۸۷٪ در سرطان معده بود و در ۹ پروتکل از ۱۲ پروتکل، میانه بقا در بیماران با کاهش وزن کوتاه‌تر بود [۵]. معیار توافقی کاشکسی: کاهش وزن بیش از ۵٪، یا بیش از ۲٪ در BMI کمتر از ۲۰ کیلوگرم بر مترمربع یا سارکوپنی؛ مراحل پیش‌کاشکسی، کاشکسی و کاشکسی مقاوم [۶]. ASCO ۲۰۲۰: مشاوره تغذیه قابل پیشنهاد است؛ تغذیه روده‌ای با لوله و تغذیه وریدی به‌طور روتین استفاده نشود؛ هیچ دارویی استاندارد نیست، ولی در صورت تصمیم به درمان دارویی، آنالوگ‌های پروژسترون و کورتیکواستروئید کوتاه‌مدت (چند هفته) [۷]. به‌روزرسانی سریع ASCO ۲۰۲۳: اولانزاپین با دوز کم یک بار در روز برای افزایش وزن و اشتها در سرطان پیشرفته قابل پیشنهاد است؛ در صورت عدم تحمل، آزمون کوتاه‌مدت آنالوگ پروژسترون یا کورتیکواستروئید [۸]. در کارآزمایی دوسوکور تصادفی (۱۲۴ بیمار با سرطان معده، کبد-پانکراس-صفراوی یا ریه پیشرفته و درمان‌نشده، همراه شیمی‌درمانی)، اولانزاپین ۲٫۵ میلی‌گرم روزانه به مدت ۱۲ هفته در برابر دارونما افزایش وزن بیش از ۵٪ (۶۰٪ در برابر ۹٪، P کمتر از ۰٫۰۰۱) و بهبود اشتها بر اساس VAS (۴۳٪ در برابر ۱۳٪، P کمتر از ۰٫۰۰۱) را بیشتر کرد [۹]. جزئیات ارزیابی و درمان: کاشکسی سرطان: ارزیابی و درمان.
منابع علمی
۱۰ منبعنمایش همه منابع، ۱ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/unexplained-weight-loss/