بله. دود قلیان مواد سرطان‌زای شناخته‌شده‌ای دارد که در خون و ادرار مصرف‌کنندگان هم پیدا می‌شود [۱، ۹]. مطالعه‌ها کشیدن قلیان را با سرطان‌های ریه، دهان، مری، معده و مثانه مرتبط دانسته‌اند [۳، ۴، ۵]؛ در مطالعه گلستان در شمال شرق ایران، کسانی که سال‌ها زیاد قلیان کشیده بودند، نزدیک به سه برابر بیشتر از سرطان فوت کردند [۶]. این باور که قلیان از سیگار کم‌خطرتر است نادرست است: یک جلسه قلیان بیش از ۱۰۰ برابر یک سیگار دود وارد ریه می‌کند و آب این دود را تصفیه نمی‌کند [۱، ۲، ۸].
نکات کلیدی
- دود قلیان سرطان‌زاست: مواد سرطان‌زای دود سیگار را دارد و ذغال آن هم مواد سمی و سرطان‌زا می‌سازد [۱، ۲].
- با چند سرطان همراه است: ریه، دهان، مری، معده و مثانه [۳، ۴، ۵].
- آب دود را تصفیه نمی‌کند و قلیان میوه‌ای یا «بدون تنباکو» هم بی‌خطر نیست [۱، ۲].
- یک جلسه قلیان بیش از ۱۰۰ برابر یک سیگار دود وارد ریه می‌کند [۲، ۸].
- دود قلیان برای اطرافیان هم مضر است [۱، ۲].
قلیان چه سرطان‌هایی ایجاد می‌کند؟
در قلیان، ذغال روی تنباکو گذاشته می‌شود. هوا از روی ذغال و تنباکو می‌گذرد و دود پس از عبور از آب به ریه می‌رسد [۱]. در این دود، مواد سرطان‌زای شناخته‌شده‌ای مثل نیتروزامین‌ها، مواد حاصل از سوختن (همان‌هایی که در دود سیگار هست)، بنزن، فرمالدهید و فلزات سنگین وجود دارد [۱]. آزمایش خون و ادرار مصرف‌کنندگان نشان می‌دهد این مواد واقعاً جذب بدن می‌شوند [۱، ۹].
در بزرگ‌ترین مرور مطالعه‌ها، با ۱۹۱ مطالعه از ۲۴ کشور، کشیدن قلیان با سرطان‌های ریه، مری، معده و مثانه همراه بود و خطر مرگ از سرطان را بیشتر می‌کرد [۳]. مرور دیگری ارتباط قلیان با سرطان دهان را هم نشان داد [۵]. بیشتر این مطالعه‌ها کوچک‌اند و کیفیت شواهد هنوز پایین است؛ اما نتیجه همه در یک جهت است: قلیان خطر سرطان را بالا می‌برد [۳].
| سرطان | افزایش خطر |
|---|---|
| ریه | بیش از ۲ برابر [۳، ۴، ۵] |
| مری | حدود ۳ برابر [۳، ۴] |
| معده | حدود ۲ برابر [۳] |
| دهان | حدود ۴ برابر [۵] |
| مثانه | حدود یک و نیم برابر [۳] |
| مرگ از سرطان | بیش از ۲ برابر [۳] |
بیشتر این اعداد از مطالعه‌هایی است که بیماران را با افراد سالم مقایسه کرده‌اند و کیفیت شواهد هنوز پایین است [۳].
مطالعه گلستان: قلیان در یک مطالعه بزرگ در ایران
مطالعه گلستان بیش از ۵۰ هزار نفر ۴۰ تا ۷۵ ساله را در شمال شرق ایران پیگیری کرده است [۶]. در این مطالعه، کسانی که در طول عمر زیاد قلیان کشیده بودند (مثلاً روزی یک بار به مدت ۲۸ سال یا بیشتر)، زودتر فوت کردند و نزدیک به سه برابر بیشتر از سرطان جان دادند [۶].
در ادرار قلیان‌کش‌های همین مطالعه، مقدار بعضی مواد سرطان‌زای دود حتی از سیگاری‌ها بیشتر بود [۹]. مطالعه دیگری در چند استان ایران نشان داد خطر سرطان ریه در کسانی که هر روز قلیان می‌کشند حدود دو برابر است و با تعداد دفعات و سال‌های مصرف بیشتر می‌شود [۷].
باورهای نادرست درباره قلیان
| باور | آنچه شواهد می‌گوید |
|---|---|
| آب، دود را تصفیه می‌کند | دود پس از عبور از آب هم مقدار زیادی مواد سمی و سرطان‌زا دارد [۱، ۲]. |
| قلیان از سیگار سالم‌تر است | این باور نادرست است و قلیان جایگزین بی‌خطر سیگار نیست [۱، ۲]. یک جلسه حدود یک‌ساعته قلیان بیش از ۱۰۰ برابر یک سیگار دود دارد و نیکوتین و گاز مونوکسید کربن آن هم بیشتر است [۲، ۸]. |
| قلیان میوه‌ای یا «گیاهی» و بدون تنباکو بی‌خطر است | دود قلیانِ بدون تنباکو هم همان مواد سمی و گاز مونوکسید کربن را دارد؛ فقط نیکوتین ندارد [۱، ۲]. طعم شیرین فقط دود را نرم‌تر و خوشایندتر می‌کند [۱]. |
| قلیان اعتیاد ندارد | دود قلیان نیکوتین دارد و مصرف‌کنندگان علائم وابستگی به نیکوتین نشان می‌دهند [۱]. |
| کشیدن قلیان در جمع و با دوستان مشکلی ندارد | دود قلیان به همه اطرافیان می‌رسد و برای کسانی که نمی‌کشند هم خطر دارد [۱، ۲]. |
دود قلیان برای اطرافیان
دود قلیان فقط برای کسی که می‌کشد مضر نیست. در هوای اطراف قلیان، مقدار زیادی گاز مونوکسید کربن، ذرات بسیار ریز و مواد سرطان‌زا اندازه‌گیری شده است؛ هم از تنباکو و هم از ذغال [۱، ۲]. در مرور مطالعه‌ها، کسانی که در معرض دود قلیان دیگران بودند بیشتر خس‌خس سینه داشتند [۵]. نوزادان مادرانی که در بارداری قلیان می‌کشند ممکن است وزن کمتری داشته باشند [۲، ۵]. قلیان را در خانه، ماشین و کنار کودکان و زنان باردار روشن نکنید.
چه کنم؟ یک کار مهم: قلیان را کنار بگذارید و کمک بگیرید
- ۱
یک روز ترک بگذارید
قلیان اعتیادآور است و ترک آن ممکن است سخت باشد [۱]. یک روز مشخص برای ترک انتخاب کنید و قلیان و وسایل آن را از خانه بیرون ببرید.
- ۲
از پزشک کمک بخواهید
پزشک خانواده یا مراکز ترک دخانیات می‌توانند با مشاوره و در صورت نیاز دارو کمک کنند. روش‌هایی را که به ترک کمک می‌کنند در ترک سیگار چقدر خطر سرطان را کم می‌کند؟ ببینید.
- ۳
به‌جای قلیان، دخانیات دیگری شروع نکنید
قلیان بدون تنباکو یا طعم‌دار هم دود سمی دارد [۱] و سیگار هم جایگزین بهتری نیست. تریاک هم سرطان‌زاست (آیا تریاک سرطان‌زاست؟).
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
اگر قلیان می‌کشید یا قبلاً کشیده‌اید و این علائم را دارید، زود به پزشک مراجعه کنید: سرفه طولانی یا خلط خونی، سختی یا درد هنگام بلع، زخم یا لکه سفید یا قرمز در دهان که خوب نمی‌شود، گرفتگی صدا بیش از چند هفته، خون در ادرار، یا کاهش وزن بی‌دلیل. علائم را در علائم سرطان ریه، علائم سرطان مری و علائم سرطان معده ببینید.
پرسش‌های متداول
یک جلسه قلیان با چند نخ سیگار برابر است؟
قلیان بدتر است یا سیگار؟
اگر فقط گاهی و در مهمانی بکشم چه؟
آیا قلیان اعتیاد دارد؟
قلیان میوه‌ای یا بدون تنباکو چطور؟
سال‌ها قلیان کشیده‌ام؛ باید آزمایش خاصی بدهم؟
سابقه قلیان را به پزشک بگویید و به علائم هشدار بالا توجه کنید. اگر سیگار هم کشیده‌اید، ببینید غربالگری سرطان ریه برای شما لازم است یا نه: آیا باید برای سرطان ریه غربالگری شوم؟
جزئیات شواهد (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
متاآنالیزها. Sepidarkish ۲۰۲۵ (۱۹۱ مطالعه مشاهده‌ای، ۸۰۷٬۱۷۴ نفر، ۲۴ کشور؛ بیشتر مورد-شاهدی): سرطان معده OR ۲٫۱۱ (۱٫۰۲ تا ۴٫۴۰)، ریه OR ۲٫۶۱ (۱٫۲۸ تا ۵٫۳۴)، مثانه OR ۱٫۵۷ (۱٫۱۴ تا ۲٫۱۸)، مری OR ۲٫۹۵ (۱٫۳۶ تا ۶٫۴۰) و مرگ سرطانی aHR ۲٫۵۷ (۲٫۱۰ تا ۳٫۱۸)؛ ناهمگونی زیاد و قطعیت GRADE پایین تا خیلی پایین [۳]. Montazeri ۲۰۱۷ (۱۳ مطالعه مورد-شاهدی): ریه OR ۴٫۵۸ (۲٫۶۱ تا ۸٫۰۳) و مری OR ۳٫۶۳ (۱٫۳۹ تا ۹٫۴۴) [۴]. Waziry ۲۰۱۷ (۵۰ مطالعه): سرطان دهان OR ۴٫۱۷ (۲٫۵۳ تا ۶٫۸۹) و ریه OR ۲٫۱۲ (۱٫۳۲ تا ۳٫۴۲)؛ در آن مرور، ارتباط با مری، معده و مثانه معنی‌دار نبود [۵].
کوهورت گلستان. ۵۰٬۰۴۵ نفر ۴۰ تا ۷۵ ساله، میانه پیگیری ۸ سال؛ فقط ۱٫۱٪ سابقه قلیان داشتند (تحلیل‌ها کم‌توان). در مصرف تجمعی ≥۲۸ قلیان-سال (مدت مصرف × دفعات روزانه): مرگ کلی HR ۱٫۶۶ (۱٫۱۱ تا ۲٫۴۷) و مرگ سرطانی HR ۲٫۸۲ (۱٫۳۰ تا ۶٫۱۱) [۶]. نشانگرهای ادراری PAH و VOC در قلیان‌کش‌ها بالاتر از غیرمصرف‌کنندگان بود و متابولیت‌های فنانترن و پیرن و دو متابولیت VOC حتی از سیگاری‌ها بالاتر بودند [۹]. IROPICAN (۶۲۷ مورد سرطان ریه و ۳۴۷۷ شاهد): OR کلی ۱٫۳ (۱٫۰ تا ۱٫۷)، مصرف روزانه ۲٫۱ (۱٫۴ تا ۳٫۰)، بیش از ۲۰ سر-سال ۲٫۸ (۱٫۹ تا ۴٫۱) و مصرف انحصاری قلیان ۲٫۳ (۱٫۶ تا ۳٫۵)؛ ارتباط معنی‌دار فقط در کارسینوم سلول سنگفرشی [۷].
مواجهه. یک جلسه قلیان ۷۴٫۱ لیتر دود (۳۸٫۲ تا ۱۱۰٫۰) در برابر ۰٫۶ لیتر برای یک سیگار [۸]. در مقایسه با سیگاری‌ها، قلیان‌کش‌ها مواجهه بسیار بیشتری با CO، بیشتر با PAH، مشابه با نیکوتین و کمتر با نیتروزامین‌های اختصاصی تنباکو دارند؛ دود محصولات بدون تنباکو، جز نیکوتین، همان سمیت را دارد [۱].
در عمل. مصرف قلیان (دفعات در روز و سال‌های مصرف) را مانند سیگار در شرح حال ثبت کنید و برای ترک ارجاع دهید.
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۹ منبعنمایش همه منابعبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/does-hookah-cause-cancer/