مهم‌ترین علامت سرطان دهان زخم یا آفتی است که بیش از ۳ هفته خوب نمی‌شود [۱، ۳]. علائم دیگر عبارت‌اند از لکه سفید یا قرمز روی لثه، زبان یا داخل گونه؛ توده یا سفتی در لب یا دهان؛ خون‌ریزی، درد یا بی‌حسی دهان؛ لق شدن دندان‌ها یا جا نیفتادن دندان مصنوعی؛ و توده‌ای در گردن [۱، ۳]. گلودرد ماندگار، سختی بلع یا گرفتگی صدایی که بیش از ۴ هفته بماند ممکن است از سرطان حلق یا حنجره باشد [۲، ۱۰]. بیشتر زخم‌های دهان علت ساده‌ای دارند؛ اما زخمی که بیش از ۳ هفته مانده باید توسط دندان‌پزشک یا پزشک معاینه شود، به‌ویژه اگر سیگار، قلیان، ناس یا الکل مصرف می‌کنید [۳، ۴].
نکات کلیدی
- زخم یا آفتی که بیش از ۳ هفته خوب نشود مهم‌ترین علامت هشدار سرطان دهان است [۱، ۳].
- لکه قرمز یا سفید ماندگار در دهان باید معاینه شود؛ لکه‌های قرمز خطرناک‌ترند: در یک بررسی بزرگ، حدود یکی از هر ۳ لکه قرمز به سرطان تبدیل شد [۳، ۷].
- سیگار، قلیان، ناس یا تنباکوی جویدنی، و الکل مهم‌ترین عوامل خطرند و مصرف هم‌زمان سیگار و الکل خطر را بسیار بیشتر می‌کند [۴، ۵، ۶].
- سرطان لوزه و ته زبان (حلق) بیشتر و بیشتر به ویروس HPV مربوط است و گاهی اولین علامتش یک توده در گردن است [۲].
- معاینه دهان در افراد پرخطر جان نجات می‌دهد: در یک مطالعه بزرگ، معاینه منظم دهان مرگ از سرطان دهان را در مصرف‌کنندگان دخانیات یا الکل کمتر کرد [۸].
علائم سرطان دهان و حلق
| علامت | توضیح | چه باید کرد |
|---|---|---|
| زخم یا آفتی که خوب نمی‌شود | زخم روی لب یا داخل دهان که بیش از ۳ هفته مانده است [۱، ۳] | مراجعه به دندان‌پزشک یا پزشک |
| لکه سفید یا قرمز | روی لثه، زبان یا پوشش داخل دهان؛ لکه قرمز، یا قرمز و سفید، نگران‌کننده‌تر است [۱، ۳، ۷] | معاینه و در صورت لزوم نمونه‌برداری |
| توده یا سفتی | روی لب، لثه یا داخل دهان [۱، ۳] | مراجعه در اولین فرصت |
| خون‌ریزی، درد یا بی‌حسی | در لب یا دهان [۱] | اگر ادامه داشت، مراجعه کنید |
| لق شدن دندان یا جا نیفتادن دندان مصنوعی | دندان‌هایی که لق شده‌اند یا دندان مصنوعی که دیگر خوب جا نمی‌افتد [۱] | معاینه دندان‌پزشک |
| سختی جویدن، بلع یا حرکت زبان و فک | یا تورم فک [۱] | مراجعه برای بررسی |
| گلودرد ماندگار یا گوش‌درد | یا احساس گیر کردن چیزی در گلو؛ ممکن است از حلق باشد [۱، ۲] | اگر برطرف نشد، مراجعه به متخصص گوش و حلق و بینی |
| گرفتگی صدا | صدایی که بیش از ۴ هفته گرفته مانده است [۱۰] | معاینه حنجره؛ اگر سیگاری هستید یا توده گردن دارید، زودتر [۱۰] |
| توده در گردن | توده ماندگار و بی‌علت؛ گاهی اولین علامت سرطان حلق است [۲، ۳] | مراجعه در اولین فرصت |
بیشتر این علائم علت‌های ساده‌تری مثل آفت، عفونت یا مشکل دندان دارند؛ این جدول جایگزین معاینه نیست. سرطان دهان گاهی هیچ علامتی ندارد و در معاینه معمول دندان‌پزشکی پیدا می‌شود [۱].
زخم دهان کی نگران‌کننده است؟
مسیر تشخیص
- ۱
معاینه دهان و گردن
پزشک یا دندان‌پزشک داخل گونه‌ها و لب‌ها، لثه‌ها، سقف و کف دهان و همه سطح‌های زبان را نگاه و لمس می‌کند و گردن را برای غدد لنفاوی بزرگ معاینه می‌کند [۱].
- ۲
- ۳
نمونه‌برداری
تشخیص قطعی فقط با برداشتن یک تکه کوچک از زخم، لکه یا توده و بررسی آن زیر میکروسکوپ است [۱]. اگر نگران نمونه‌برداری هستید، آیا نمونه‌برداری باعث پخش سرطان می‌شود؟ را بخوانید.
- ۴
تصویربرداری و تعیین مرحله
سی‌تی‌اسکن، MRI یا پت‌اسکن نشان می‌دهد تومور تا کجا پیش رفته است [۱]. در سرطان حلق، نمونه از نظر ویروس HPV هم بررسی می‌شود، چون نتیجه و درمان را تغییر می‌دهد [۲]. بیشتر بخوانید: سرطان‌های سر و گردن.
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
اگر زخم یا آفتی در دهان دارید که بیش از ۳ هفته خوب نشده، یا لکه قرمز یا سفید، توده‌ای در لب یا دهان، یا توده‌ای در گردن دارید که از بین نمی‌رود، به دندان‌پزشک یا پزشک مراجعه کنید [۳]. گرفتگی صدایی که بیش از ۴ هفته مانده هم باید معاینه شود؛ اگر سیگاری هستید یا توده گردن دارید، منتظر نمانید [۱۰].
تنگی نفس، صدای خرخر یا سوت هنگام نفس کشیدن، خون‌ریزی زیاد از دهان یا ناتوانی در قورت دادن آب نیاز به مراجعه فوری به اورژانس دارد.
چه کسانی بیشتر در خطرند؟
سیگار و قلیان
ناس و تنباکوی جویدنی
ناس (نسوار) تنباکویی است که در دهان نگه داشته می‌شود و مستقیم با پوشش دهان تماس دارد. در بررسی مطالعه‌های پاکستان، خطر سرطان دهان در کسانی که ناس مصرف کرده بودند حدود ۱۲ برابر بود [۵].
الکل
الکل، به‌ویژه همراه سیگار، خطر را بسیار بیشتر می‌کند؛ اثر این دو با هم بیشتر از جمع اثر هر کدام است. در یک بررسی بزرگ، حدود ۲ مورد از هر ۳ سرطان دهان به دخانیات یا الکل مربوط بود [۴].
ویروس HPV
ویروس HPV علت مهم سرطان لوزه و ته زبان است و شمار این سرطان‌ها رو به افزایش است؛ سرطان مرتبط با HPV نتیجه درمان بهتری دارد [۲]. بیشتر بخوانید: واکسن HPV و آیا سرطان مسری است؟
تریاک
مصرف تریاک، چه کشیدنی و چه خوراکی، سرطان‌زاست و خطر سرطان حنجره را بیشتر می‌کند [۹]. بیشتر بخوانید: آیا تریاک سرطان‌زاست؟
آفتاب و جنس مرد
تابش طولانی آفتاب خطر سرطان لب را بیشتر می‌کند و سرطان لب و دهان در مردان شایع‌تر است [۱].
ترک کامل سیگار، قلیان، ناس و الکل مهم‌ترین کار است، چون بیشتر سرطان‌های دهان و حلق به همین‌ها مربوط‌اند [۴] (ترک سیگار چقدر خطر سرطان را کم می‌کند؟). اگر هر نوع دخانیات مصرف می‌کنید، از دندان‌پزشک بخواهید در هر معاینه داخل دهانتان را هم به دقت ببیند؛ در مطالعه‌ای بزرگ در هند، معاینه منظم دهان مرگ از سرطان دهان را در مصرف‌کنندگان دخانیات و الکل کمتر کرد [۸].
پرسش‌های متداول
آفت دهانم خوب نمی‌شود؛ ممکن است سرطان باشد؟
بیشتر زخم‌های دهان علت ساده‌ای مثل آفت، گاز گرفتن یا دندان تیز دارند و خوب می‌شوند. اما زخمی که بیش از ۳ هفته مانده باید معاینه شود؛ این مرزی است که راهنمای پزشکی انگلستان برای ارجاع سریع گذاشته است [۳].
آیا سرطان دهان درد دارد؟
لکه سفید داخل دهان خطرناک است؟
آیا قلیان هم باعث سرطان دهان می‌شود؟
بله. قلیان هم تنباکوست و در یک بررسی بزرگ، با حدود ۴ برابر شدن خطر سرطان دهان و بیشتر شدن خطر سرطان ریه همراه بود [۶]. بیشتر بخوانید: آیا قلیان باعث سرطان می‌شود؟
ناس (نسوار) چقدر خطر دارد؟
ناس تنباکویی است که در دهان نگه داشته می‌شود. در بررسی مطالعه‌های پاکستان، خطر سرطان دهان در مصرف‌کنندگان ناس حدود ۱۲ برابر بود و حدود ۴ مورد از هر ۱۰ سرطان دهان در آنجا به ناس نسبت داده شد [۵].
آیا سرطان دهان درمان می‌شود؟
سرطان دهان در مراحل اولیه با جراحی یا پرتودرمانی درمان می‌شود و نتیجه درمان بیش از همه به مرحله بیماری بستگی دارد [۱]. برای همین پیدا کردن زودهنگام مهم است: در یک مطالعه بزرگ، معاینه منظم دهان در افراد پرخطر مرگ از سرطان دهان را کمتر کرد [۸]. درمان‌ها را در راهنمای سرطان‌های سر و گردن ببینید.
زخم دهان در دوره شیمی‌درمانی هم نشانه سرطان است؟
زخم‌هایی که در دوره شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی ایجاد می‌شوند عارضه همان درمان‌اند، نه نشانه سرطان تازه؛ مراقبت از آن‌ها را در زخم دهان (موکوزیت) بخوانید.
معیارهای ارجاع و نکات بالینی (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
NICE NG12. ارجاع در مسیر سرطان مشکوک (تشخیص یا رد ظرف ۲۸ روز) برای سرطان دهان در صورت زخم بی‌علت حفره دهان بیش از ۳ هفته یا توده پایدار و بی‌علت گردن؛ ارجاع فوری (ظرف ۲ هفته) برای معاینه دندان‌پزشک در صورت توده لب یا حفره دهان، یا لکه قرمز یا قرمز و سفید سازگار با اریتروپلاکی یا اریترولکوپلاکی؛ و ارجاع در مسیر سرطان مشکوک توسط دندان‌پزشک اگر یافته‌ها با سرطان دهان یا اریتروپلاکی سازگار باشد. سرطان حنجره: ۴۵ سال و بالاتر با گرفتگی صدای پایدار و بی‌علت یا توده بی‌علت گردن [۳].
دیسفونی (رهنمود AAO-HNSF، ۲۰۱۸). اگر دیسفونی ظرف ۴ هفته برطرف یا بهتر نشد، یا صرف‌نظر از مدت اگر علت جدی محتمل است، لارنگوسکوپی انجام دهید یا ارجاع دهید؛ سابقه مصرف دخانیات، توده گردن، دیسترس تنفسی یا استریدور، و جراحی یا لوله‌گذاری اخیر سر، گردن یا قفسه سینه ارزیابی را فوری‌تر می‌کند [۱۰].
اختلالات بالقوه بدخیم دهان. در متاآنالیز ۹۲ مطالعه، میزان تبدیل بدخیم کلی ۷٫۹٪ بود: اریتروپلاکی ۳۳٫۱٪، لکوپلاکی ۹٫۵٪، لکوپلاکی زگیلی پیش‌رونده ۴۹٫۵٪، فیبروز زیرمخاطی ۵٫۲٪ و لیکن پلان ۱٫۴٪؛ دیسپلازی متوسط یا شدید با OR ۲٫۴ خطر بیشتری از دیسپلازی خفیف داشت [۷].
عوامل خطر. در تحلیل تجمیعی کنسرسیوم INHANCE (۱۱٬۲۲۱ مورد و ۱۶٬۱۶۸ شاهد)، اثر هم‌زمان دخانیات و الکل بیش از ضربی بود (psi ۲٫۱۵) و خطر قابل‌انتساب جمعیتی آن‌ها ۶۴٪ برای حفره دهان، ۷۲٪ برای حلق و ۸۹٪ برای حنجره بود [۴]. ناس در پاکستان: OR متاآنالیز ۱۱٫۸ (۸٫۴ تا ۱۶٫۴) و کسر قابل‌انتساب جمعیتی ۴۴٪ [۵]. قلیان: OR سرطان دهان ۴٫۱۷ (۲٫۵۳ تا ۶٫۸۹) [۶]. مصرف تریاک (IARC، گروه ۱): شواهد کافی برای سرطان حنجره و شواهد محدود برای حلق [۹].
معاینه دهان در پرخطرها. در کارآزمایی خوشه‌ای کرالا (سه دور معاینه بینایی دهان با فاصله ۳ سال)، مرگ ناشی از سرطان دهان در کل جمعیت کاهش معنی‌دار نداشت (RR ۰٫۷۹؛ ۰٫۵۱ تا ۱٫۲۲) ولی در مصرف‌کنندگان دخانیات یا الکل ۳۴٪ کمتر بود (RR ۰٫۶۶؛ ۰٫۴۵ تا ۰٫۹۵) [۸]. در مصرف‌کنندگان دخانیات (از جمله ناس و قلیان) و الکل، معاینه دقیق مخاط دهان و لمس گردن را بخشی از هر ویزیت کنید.
شواهد علمی
شواهد علمی
۲ موردبرهمکنش مصرف تنباکو و الکل و خطر سرطان سر و گردن: تحلیل تجمیعی در کنسرسیوم بین‌المللی همه‌گیرشناسی سرطان سر و گردن
سرطان‌زایی مصرف تریاک
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۱۰ منبعنمایش همه منابع، ۲ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹Carcinogenicity of opium consumption
- ۱۰
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/symptoms-of-mouth-cancer/