پرتودرمانی (رادیوتراپی) درمانی است که با دوزهای بالای پرتو به DNA سلول‌های سرطانی آسیب می‌زند تا بمیرند یا رشدشان کند شود؛ می‌تواند برای درمان قطعی، پیشگیری از عود، کند کردن رشد یا تسکین علائمی مثل درد به کار رود [۱]. عوارض آن عمدتاً به ناحیه‌ای از بدن که درمان می‌شود بستگی دارد؛ خستگی شایع است و سلول‌های سالم آسیب‌دیده معمولاً ظرف چند ماه پس از پایان درمان بهبود می‌یابند [۲]. پرتودرمانی خارجی بیمار را رادیواکتیو نمی‌کند و بودن در کنار دیگران، حتی کودکان و زنان باردار، بی‌خطر است [۳].
پرتودرمانی چگونه کار می‌کند؟
در دوزهای بالا، پرتو با آسیب زدن به DNA سلول‌های سرطانی آن‌ها را می‌کشد یا رشدشان را کند می‌کند. سلول‌هایی که DNA آن‌ها به‌طور جبران‌ناپذیر آسیب دیده، دیگر تقسیم نمی‌شوند یا می‌میرند و بدن آن‌ها را پاک می‌کند. این روند چند روز تا چند هفته درمان طول می‌کشد و پس از پایان پرتودرمانی هم تا هفته‌ها یا ماه‌ها ادامه دارد [۱].
پرتودرمانی ممکن است تنها درمان باشد، اما بیشتر همراه جراحی، شیمی‌درمانی یا ایمنی‌درمانی و پیش، حین یا پس از آن‌ها داده می‌شود؛ مثلاً پیش از جراحی برای کوچک کردن تومور یا پس از جراحی برای از بین بردن سلول‌های باقی‌مانده [۱].
انواع پرتودرمانی
| نوع | چگونه انجام می‌شود؟ | نمونه کاربردها |
|---|---|---|
| پرتودرمانی خارجی | دستگاهی بزرگ از بیرون بدن و از چند جهت پرتو را به تومور می‌تاباند؛ درمانی موضعی است | بسیاری از انواع سرطان |
| براکی‌تراپی (پرتودرمانی داخلی با منبع جامد) | دانه، نوار یا کپسول حاوی ماده پرتوزا داخل یا نزدیک تومور قرار می‌گیرد | بیشتر سرطان‌های سر و گردن، سینه، دهانه رحم، پروستات و چشم |
| پرتودرمانی سیستمیک (منبع مایع) | خوراکی یا تزریق وریدی؛ دارو از راه خون به سلول‌های سرطانی می‌رسد | ید رادیواکتیو در برخی سرطان‌های تیروئید؛ درمان رادیونوکلئیدی هدفمند در برخی بیماران با سرطان پروستات پیشرفته یا تومورهای نورواندوکرین |
پرتودرمانی خارجی شما را رادیواکتیو نمی‌کند و می‌توانید با خیال راحت کنار دیگران، حتی زنان باردار، نوزادان و کودکان باشید [۳]. اما در براکی‌تراپی منبع پرتو داخل بدن تا مدتی پرتو منتشر می‌کند و در پرتودرمانی سیستمیک مایعات بدن مانند ادرار، عرق و بزاق تا مدتی پرتو دارند؛ تیم درمان نکات ایمنی لازم را توضیح می‌دهد [۱].
پرتودرمانی چند جلسه طول می‌کشد؟
بیشتر افراد پرتودرمانی خارجی را روزی یک‌بار، پنج روز در هفته دریافت می‌کنند. تقسیم دوز به چند جلسه به سلول‌های سالم فرصت بهبود می‌دهد و اثر پرتو را بیشتر می‌کند. تعداد هفته‌ها به نوع سرطان، هدف درمان، دوز و برنامه پرتودرمانی بستگی دارد و در برخی روش‌ها با دوزهای روزانه یا هفتگی بزرگ‌تر، تعداد هفته‌ها کمتر می‌شود [۳]. پیش از شروع، یک جلسه برنامه‌ریزی (شبیه‌سازی) انجام می‌شود [۳].
ویژه پزشکان
نمونه‌ای از کوتاه شدن درمان: در کارآزمایی FAST-Forward با ۴۰۹۶ بیمار مبتلا به سرطان سینه مراحل اولیه، رژیم ۲۶ گری در ۵ جلسه طی یک هفته از نظر عود موضعی از رژیم استاندارد ۴۰ گری در ۱۵ جلسه طی سه هفته کمتر نبود و تا ۵ سال از نظر عوارض بافت سالم نیز به همان اندازه ایمن بود [۵].
عوارض پرتودرمانی بر اساس ناحیه درمان
| ناحیه درمان | عوارض احتمالی |
|---|---|
| مغز | خستگی، ریزش مو، مشکلات حافظه یا تمرکز، تهوع و استفراغ، تغییرات پوستی، سردرد، تاری دید |
| سینه | خستگی، ریزش مو، تغییرات پوستی، تورم (ادم)، حساسیت به لمس |
| قفسه سینه | خستگی، ریزش مو، تغییرات پوستی، مشکلات گلو مانند اشکال در بلع، سرفه، تنگی نفس |
| سر و گردن | خستگی، ریزش مو، مشکلات دهان، تغییرات پوستی، تغییر چشایی، مشکلات گلو مانند اشکال در بلع، کم‌کاری تیروئید |
| لگن | اسهال، خستگی، ریزش مو، تهوع و استفراغ، مشکلات جنسی و باروری در زنان و مردان، تغییرات پوستی، مشکلات ادراری و مثانه |
| شکم و معده | اسهال، خستگی، ریزش مو، تهوع و استفراغ، تغییرات پوستی، مشکلات ادراری و مثانه |
ریزش مو فقط در ناحیه‌ای رخ می‌دهد که پرتو می‌گیرد [۶]. برخی عوارض («عوارض دیررس») ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها پس از درمان ظاهر شوند [۲].
پرسش‌های مرتبط
آیا موهای سرم می‌ریزد؟
فقط اگر سر در ناحیه درمان باشد؛ پرتودرمانی فقط در ناحیه تحت درمان باعث ریزش مو می‌شود. مو معمولاً ۳ تا ۶ ماه پس از پایان درمان دوباره رشد می‌کند، اما پس از دوزهای بسیار بالا ممکن است نازک‌تر شود یا رشد نکند [۶].
در دوران پرتودرمانی می‌توانم کار کنم؟
برخی افراد تمام‌وقت کار می‌کنند و برخی پاره‌وقت یا اصلاً. معمولاً در ابتدای درمان حال بهتری دارید و با گذشت هفته‌ها خستگی بیشتر می‌شود؛ پس از پایان درمان، بهبود ممکن است چند هفته تا چند ماه طول بکشد [۱].
آیا تغذیه در دوران پرتودرمانی اهمیت دارد؟
بله. بدن برای ترمیم انرژی زیادی مصرف می‌کند و دریافت کالری و پروتئین کافی برای حفظ وزن مهم است؛ اگر به دلیل تهوع یا زخم دهان در خوردن مشکل دارید، با تیم درمان یا متخصص تغذیه صحبت کنید [۱].
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۶ منبعنمایش همه منابع، ۲ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴The role of radiotherapy in cancer treatment
- ۵Hypofractionated breast radiotherapy for 1 week versus 3 weeks (FAST-Forward): 5-year efficacy and late normal tissue effects results from a multicentre, non-inferiority, randomised, phase 3 trial
- ۶
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۲۷ مهر ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.