راهنمای بیمار

زخم دهان (موکوزیت)

مراقبت روزانه از دهان، یخ، لیزر کم‌توان و داروهای کمکی؛ راهنمای پیشگیری و تسکین زخم‌های دهان در درمان سرطان

به‌روزرسانی: ۲۷ مهر ۱۴۰۵۲ دقیقه مطالعه۹ منبع علمی
نمایش برای:

خلاصه نکات کلیدی

  • موکوزیت التهاب و زخم پوشش داخلی دهان و گلو است که با برخی شیمی‌درمانی‌ها، ایمنی‌درمانی، پرتودرمانی سر و گردن و پیوند سلول بنیادی رخ می‌دهد [۱، ۸].
  • پیش از شروع درمان به دندان‌پزشک مراجعه کنید و کارهای دندانی لازم را انجام دهید [۱].
  • مسواک زدن ملایم با مسواک بسیار نرم پس از هر وعده و پیش از خواب، و شست‌وشوی مکرر دهان با محلول آب گرم، جوش شیرین و نمک توصیه می‌شود [۱]؛ رهنمود MASCC/ISOO برنامه‌های چندجزئی مراقبت دهان را مفید می‌داند [۳].
  • مکیدن یخ در حین تزریق (یخ‌درمانی دهان) برای بیمارانی که ۵-فلوئورواوراسیل تزریق سریع (بولوس) یا ملفالان با دوز بالا می‌گیرند توصیه می‌شود [۴].
  • در پیوند سلول بنیادی و پرتودرمانی سر و گردن، لیزر کم‌توان (فوتوبیومدولاسیون) با پروتکل‌های مشخص برای پیشگیری توصیه شده است [۵].
  • تب ۳۸ درجه یا بالاتر، یا دردی که مانع خوردن، نوشیدن یا خوابیدن شود، نیاز به تماس فوری با تیم درمان دارد [۱].

چرا درمان سرطان باعث زخم دهان می‌شود؟

سلول‌های پوشاننده دهان و دستگاه گوارش به‌سرعت تقسیم و جایگزین می‌شوند. شیمی‌درمانی و پرتودرمانی این سلول‌ها را هم آسیب می‌زنند و در نتیجه پوشش دهان نازک، ملتهب و زخمی می‌شود [۸]. پرتودرمانی سر و گردن علاوه بر آن ممکن است به غدد بزاقی آسیب بزند و جویدن و بلعیدن را دشوار کند [۱].

مشکلات دهانی شایع در درمان سرطان شامل این موارد است [۱]:

  • درد و تورم و زخم دهان (موکوزیت)
  • عفونت‌های دهان
  • خشکی دهان
  • تغییر حس چشایی یا بویایی
  • حساسیت به غذاهای سرد یا داغ
  • دشواری بلع و پوسیدگی دندان

برخی داروهای هدفمند هم زخم دهان ایجاد می‌کنند؛ برای نمونه، اورولیموس که در سرطان سینه به کار می‌رود [۷]. مشکلات دهانی زمانی جدی می‌شوند که مانع خوردن و نوشیدن شوند، زیرا ممکن است به کم‌آبی و سوءتغذیه منجر شوند [۱].

مراقبت روزانه از دهان

ویژه بیماران

برنامه مراقبت دهان

  1. ۱

    پیش از درمان: دندان‌پزشکی

    برای جرم‌گیری و معاینه به دندان‌پزشک بروید، درباره درمان سرطان خود به او بگویید و تا حد امکان کارهای دندانی را پیش از شروع درمان انجام دهید [۱].

  2. ۲

    هر روز دهان را نگاه کنید

    روزانه دهان خود را برای زخم یا لکه‌های سفید بررسی کنید و هر تغییر، درد یا حساسیت را زود به پزشک یا پرستار بگویید [۱].

  3. ۳

    مسواک نرم و ملایم

    دندان‌ها، لثه و زبان را پس از هر وعده غذا و پیش از خواب به آرامی با مسواک بسیار نرم یا گوش‌پاک‌کن پنبه‌ای تمیز کنید. اگر در معرض خونریزی هستید، درباره نخ دندان از تیم درمان بپرسید [۱].

  4. ۴

    دهان‌شویه ساده

    در طول روز دهان را با محلول آب گرم، جوش شیرین و نمک بشویید و از پرستار بخواهید دستور دقیق آن را برایتان بنویسد [۱]. پیش از استفاده از دهان‌شویه‌های تجاری، به‌ویژه انواع الکل‌دار، با تیم درمان مشورت کنید.

  5. ۵

    یخ در حین تزریق (اگر پزشک توصیه کرد)

    اگر ۵-فلوئورواوراسیل به‌صورت تزریق سریع یا ملفالان با دوز بالا پیش از پیوند می‌گیرید، مکیدن تکه‌های یخ در حین تزریق از بروز زخم دهان پیشگیری می‌کند [۴]. سرما جریان خون دهان را کم می‌کند و دارو کمتر به پوشش دهان می‌رسد.

  6. ۶

    دخانیات و الکل ممنوع

    سیگار، قلیان و سایر دخانیات و نوشیدنی‌های الکلی پوشش دهان را تحریک می‌کنند و باید کنار گذاشته شوند [۱].

ویژه بیماران

وقتی دهانتان زخم است

غذای نرم و مرطوب

غذاهای نرم، آبدار و آسان‌بلع انتخاب کنید؛ غذاهای خشک را با سس، آب‌گوشت یا مایعات نرم کنید و از مخلوط‌کن برای تهیه شیک یا غذای پوره‌ای کمک بگیرید [۱].

از این غذاها پرهیز کنید

غذاهای ترد و سفت، شور، تند و خیلی شیرین، و نوشیدنی‌های الکلی زخم را تحریک می‌کنند [۱]. غذاهای خیلی داغ را هم بگذارید کمی خنک شوند.

داروی بی‌حس‌کننده

درباره قرص‌های مکیدنی یا اسپری‌های بی‌حس‌کننده که درد هنگام غذا خوردن را کم می‌کنند از پزشک بپرسید [۱].

اگر دهانتان خشک است

مرتب جرعه‌ای آب بنوشید، تکه یخ یا آبنبات بدون قند بمکید، آدامس بدون قند بجوید و از نرم‌کننده لب استفاده کنید. خشکی دهان خطر پوسیدگی و عفونت را بالا می‌برد [۱].

پزشک چه کارهایی می‌تواند انجام دهد؟

روش‌های پیشگیری و درمان با پشتوانه شواهد
روشدر چه بیمارانیشواهد
برنامه چندجزئی مراقبت دهانشیمی‌درمانی، پرتودرمانی سر و گردن، پیوند سلول بنیادیپیشنهاد رهنمود MASCC/ISOO [۳]
یخ‌درمانی دهان۵-فلوئورواوراسیل بولوس؛ ملفالان با دوز بالا پیش از پیوند اتولوگتوصیه MASCC/ISOO [۴]
فوتوبیومدولاسیون (لیزر کم‌توان)پیوند سلول بنیادی؛ پرتودرمانی سر و گردن با یا بدون شیمی‌درمانیتوصیه برای پیشگیری با پروتکل‌های مشخص [۵]
پالیفرمین (فاکتور رشد سلول‌های پوششی)پیوند اتولوگ پس از پرتودرمانی کل بدن و شیمی‌درمانی با دوز بالادر کارآزمایی دوسوکور، موکوزیت شدید (درجه ۳ یا ۴) را نسبت به دارونما کاهش داد [۶]
دهان‌شویه دگزامتازون بدون الکلزنان دریافت‌کننده اورولیموس و اگزمستاندر مطالعه فاز ۲، زخم دهان درجه ۲ یا بالاتر بسیار کمتر از گروه مقایسه تاریخی بود [۷]
دهان‌شویه کلرهگزیدینپرتودرمانی سر و گردنبرای پیشگیری توصیه نمی‌شود [۳]

انتخاب روش به نوع درمان شما بستگی دارد؛ با انکولوژیست خود مشورت کنید.

ویژه پزشکانخلاصه رهنمودها
ویژه پزشکان

خلاصه رهنمودها برای پزشکان

  • MASCC/ISOO ۲۰۲۰ بر اساس شواهد ۱۱۹۷ مقاله، ۱۳ رهنمود جدید تدوین کرد و ۱۱ رهنمود پیشین را تأیید کرد؛ توصیه‌ها وابسته به نوع درمان (شیمی‌درمانی، پرتودرمانی سر و گردن، پیوند) هستند [۲]. از جمله، دهان‌شویه بنزیدامین برای پیشگیری از موکوزیت در پرتودرمانی سر و گردن با دوز متوسط توصیه شده است [۲].
  • برنامه چندجزئی مراقبت دهان: پیشنهاد MASCC/ISOO (سطح شواهد III) در شیمی‌درمانی، پرتودرمانی سر و گردن و پیوند سلول بنیادی [۳].
  • یخ‌درمانی: سطح شواهد برای پیوند اتولوگ با ملفالان دوز بالا به «توصیه» ارتقا یافت و توصیه برای ۵-FU بولوس تأیید شد؛ برای سایر موقعیت‌ها رهنمودی ممکن نبود [۴].
  • فوتوبیومدولاسیون: برای پیشگیری از موکوزیت و درد مرتبط در HSCT، پرتودرمانی سر و گردن و شیمی‌پرتودرمانی سر و گردن توصیه می‌شود و باید تمام پارامترهای پروتکل انتخاب‌شده رعایت شود؛ برای درمان موکوزیت تثبیت‌شده یا موکوزیت ناشی از شیمی‌درمانی شواهد کافی نیست [۵].
  • پالیفرمین: در کارآزمایی دوسوکور (۲۱۲ بیمار، پرتودرمانی کل بدن و شیمی‌درمانی با دوز بالا پیش از پیوند اتولوگ)، ۶۰ میکروگرم به ازای هر کیلوگرم در روز وریدی، سه روز پیش از آماده‌سازی و سه روز پس از پیوند، موکوزیت درجه ۳ یا ۴ WHO را از ۹۸٪ به ۶۳٪ و نیاز به تغذیه وریدی را از ۵۵٪ به ۳۱٪ کاهش داد [۶].
  • استوماتیت مهارکننده‌های mTOR: در مطالعه فاز ۲ SWISH، دهان‌شویه بدون الکل دگزامتازون ۰٫۵ میلی‌گرم در ۵ میلی‌لیتر (۱۰ میلی‌لیتر، ۲ دقیقه چرخاندن و بیرون ریختن، ۴ بار در روز به مدت ۸ هفته) بروز استوماتیت درجه ≥۲ را به ۲٪ رساند، در برابر ۳۳٪ در گروه مقایسه تاریخی [۷].

باورهای نادرست و واقعیت‌ها

باور رایجواقعیت
وقتی دهانم زخم است، نباید مسواک بزنم.تمیز نگه داشتن دهان بسیار مهم است؛ با مسواک بسیار نرم یا گوش‌پاک‌کن پنبه‌ای به آرامی تمیز کنید [۱، ۳].
هر دهان‌شویه ضدعفونی‌کننده‌ای بهتر است.کلرهگزیدین برای پیشگیری از موکوزیت در پرتودرمانی سر و گردن توصیه نمی‌شود [۳]؛ محلول ساده آب، نمک و جوش شیرین اغلب کافی است [۱].
زخم دهان فقط ناراحتی است و خطری ندارد.اگر مانع خوردن و نوشیدن شود ممکن است به کم‌آبی و سوءتغذیه بینجامد و با تب نیاز به بررسی فوری دارد [۱].

کی باید با پزشک تماس بگیرم؟

کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
  • تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر؛ در دوران شیمی‌درمانی این یک وضعیت اورژانسی است [۱، ۹].
  • درد دهان، لب یا گلو که مانع خوردن، نوشیدن یا خوابیدن شما شده است [۱].
  • نمی‌توانید مایعات کافی بنوشید یا داروهایتان را قورت دهید؛ خطر کم‌آبی وجود دارد [۱].
  • لکه‌های سفید یا پوشش سفید روی زبان و دهان، یا زخم‌های تازه؛ ممکن است نشانه عفونت باشد [۱، ۹].

پرسش‌های متداول

تغییر مزه غذا را چطور تحمل کنم؟

غذاهای مختلف و غذاهای سرد را امتحان کنید. اگر غذا بی‌مزه است، آن را با ادویه یا سس طعم دهید؛ اگر طعم فلزی دارد، از قاشق و ظروف پلاستیکی استفاده کنید؛ اگر گوشت قرمز طعم عجیبی دارد، از مرغ، تخم‌مرغ، ماهی، حبوبات یا لبنیات استفاده کنید [۱].

لیزر کم‌توان چیست و دردناک است؟

فوتوبیومدولاسیون تابش نور لیزر یا نور کم‌توان به پوشش دهان است که برای پیشگیری از موکوزیت در پیوند سلول بنیادی و پرتودرمانی سر و گردن توصیه می‌شود [۵]. این روش باید با پروتکل دقیق و در مرکز مجهز انجام شود.

آیا زخم دهان پس از درمان خوب می‌شود؟

از تیم درمان بپرسید این مشکلات در درمان شما کی شروع می‌شوند و چقدر طول می‌کشند [۱]. پرتودرمانی سر و گردن ممکن است به غدد بزاقی آسیب بزند؛ خشکی دهان خطر پوسیدگی دندان و عفونت را بالا می‌برد، بنابراین مراقبت دندانی منظم اهمیت دارد [۱].

انواع سرطان مرتبط

راهنماهای مرتبط

منابع علمی

۹ منبع
نمایش همه منابع، ۷ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع

شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.

  1. ۱
    Mouth and Throat Problems: Cancer Treatment Side EffectsNational Cancer Institute · cancer.gov · 2021
  2. ۲
    MASCC/ISOO clinical practice guidelines for the management of mucositis secondary to cancer therapyElad S, Cheng KKF, Lalla RV, Yarom N, Hong C, Logan RM, et al · Cancer · 2020;126:4423-4431
  3. ۳
    Systematic review of basic oral care for the management of oral mucositis in cancer patients and clinical practice guidelinesHong CHL, Gueiros LA, Fulton JS, Cheng KKF, Kandwal A, Galiti D, et al · Support Care Cancer · 2019;27:3949-3967
  4. ۴
    Systematic review of oral cryotherapy for the management of oral mucositis in cancer patients and clinical practice guidelinesCorrea MEP, Cheng KKF, Chiang K, Kandwal A, Loprinzi CL, Mori T, et al · Support Care Cancer · 2020;28:2449-2456
  5. ۵
    Systematic review of photobiomodulation for the management of oral mucositis in cancer patients and clinical practice guidelinesZadik Y, Arany PR, Fregnani ER, Bossi P, Antunes HS, Bensadoun RJ, et al · Support Care Cancer · 2019;27:3969-3983
  6. ۶
    Palifermin for Oral Mucositis after Intensive Therapy for Hematologic CancersSpielberger R, Stiff P, Bensinger W, Gentile T, Weisdorf D, Kewalramani T, et al · N Engl J Med · 2004;351:2590-2598
  7. ۷
    Prevention of everolimus-related stomatitis in women with hormone receptor-positive, HER2-negative metastatic breast cancer using dexamethasone mouthwash (SWISH): a single-arm, phase 2 trialRugo HS, Seneviratne L, Beck JT, Glaspy JA, Peguero JA, Pluard TJ, et al · Lancet Oncol · 2017;18:654-662
  8. ۸
    Management of oral and gastrointestinal mucosal injury: ESMO Clinical Practice Guidelines for diagnosis, treatment, and follow-upPeterson DE, Boers-Doets CB, Bensadoun RJ, Herrstedt J; ESMO Guidelines Committee · Ann Oncol · 2015;26:v139-v151
  9. ۹
    Infection and Neutropenia during Cancer TreatmentNational Cancer Institute · cancer.gov · 2020
    منبع بازگشت به متن: ۱ ۲

این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۲۷ مهر ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.