خلاصه نکات کلیدی
- موکوزیت التهاب و زخم پوشش داخلی دهان و گلو است که با برخی شیمیدرمانیها، ایمنیدرمانی، پرتودرمانی سر و گردن و پیوند سلول بنیادی رخ میدهد [۱، ۸].
- پیش از شروع درمان به دندانپزشک مراجعه کنید و کارهای دندانی لازم را انجام دهید [۱].
- مسواک زدن ملایم با مسواک بسیار نرم پس از هر وعده و پیش از خواب، و شستوشوی مکرر دهان با محلول آب گرم، جوش شیرین و نمک توصیه میشود [۱]؛ رهنمود MASCC/ISOO برنامههای چندجزئی مراقبت دهان را مفید میداند [۳].
- مکیدن یخ در حین تزریق (یخدرمانی دهان) برای بیمارانی که ۵-فلوئورواوراسیل تزریق سریع (بولوس) یا ملفالان با دوز بالا میگیرند توصیه میشود [۴].
- در پیوند سلول بنیادی و پرتودرمانی سر و گردن، لیزر کمتوان (فوتوبیومدولاسیون) با پروتکلهای مشخص برای پیشگیری توصیه شده است [۵].
- تب ۳۸ درجه یا بالاتر، یا دردی که مانع خوردن، نوشیدن یا خوابیدن شود، نیاز به تماس فوری با تیم درمان دارد [۱].
چرا درمان سرطان باعث زخم دهان میشود؟
سلولهای پوشاننده دهان و دستگاه گوارش بهسرعت تقسیم و جایگزین میشوند. شیمیدرمانی و پرتودرمانی این سلولها را هم آسیب میزنند و در نتیجه پوشش دهان نازک، ملتهب و زخمی میشود [۸]. پرتودرمانی سر و گردن علاوه بر آن ممکن است به غدد بزاقی آسیب بزند و جویدن و بلعیدن را دشوار کند [۱].
مشکلات دهانی شایع در درمان سرطان شامل این موارد است [۱]:
- درد و تورم و زخم دهان (موکوزیت)
- عفونتهای دهان
- خشکی دهان
- تغییر حس چشایی یا بویایی
- حساسیت به غذاهای سرد یا داغ
- دشواری بلع و پوسیدگی دندان
برخی داروهای هدفمند هم زخم دهان ایجاد میکنند؛ برای نمونه، اورولیموس که در سرطان سینه به کار میرود [۷]. مشکلات دهانی زمانی جدی میشوند که مانع خوردن و نوشیدن شوند، زیرا ممکن است به کمآبی و سوءتغذیه منجر شوند [۱].
مراقبت روزانه از دهان
برنامه مراقبت دهان
- ۱
پیش از درمان: دندانپزشکی
برای جرمگیری و معاینه به دندانپزشک بروید، درباره درمان سرطان خود به او بگویید و تا حد امکان کارهای دندانی را پیش از شروع درمان انجام دهید [۱].
- ۲
هر روز دهان را نگاه کنید
روزانه دهان خود را برای زخم یا لکههای سفید بررسی کنید و هر تغییر، درد یا حساسیت را زود به پزشک یا پرستار بگویید [۱].
- ۳
مسواک نرم و ملایم
دندانها، لثه و زبان را پس از هر وعده غذا و پیش از خواب به آرامی با مسواک بسیار نرم یا گوشپاککن پنبهای تمیز کنید. اگر در معرض خونریزی هستید، درباره نخ دندان از تیم درمان بپرسید [۱].
- ۴
دهانشویه ساده
در طول روز دهان را با محلول آب گرم، جوش شیرین و نمک بشویید و از پرستار بخواهید دستور دقیق آن را برایتان بنویسد [۱]. پیش از استفاده از دهانشویههای تجاری، بهویژه انواع الکلدار، با تیم درمان مشورت کنید.
- ۵
یخ در حین تزریق (اگر پزشک توصیه کرد)
اگر ۵-فلوئورواوراسیل بهصورت تزریق سریع یا ملفالان با دوز بالا پیش از پیوند میگیرید، مکیدن تکههای یخ در حین تزریق از بروز زخم دهان پیشگیری میکند [۴]. سرما جریان خون دهان را کم میکند و دارو کمتر به پوشش دهان میرسد.
- ۶
دخانیات و الکل ممنوع
سیگار، قلیان و سایر دخانیات و نوشیدنیهای الکلی پوشش دهان را تحریک میکنند و باید کنار گذاشته شوند [۱].
وقتی دهانتان زخم است
غذای نرم و مرطوب
غذاهای نرم، آبدار و آسانبلع انتخاب کنید؛ غذاهای خشک را با سس، آبگوشت یا مایعات نرم کنید و از مخلوطکن برای تهیه شیک یا غذای پورهای کمک بگیرید [۱].
از این غذاها پرهیز کنید
غذاهای ترد و سفت، شور، تند و خیلی شیرین، و نوشیدنیهای الکلی زخم را تحریک میکنند [۱]. غذاهای خیلی داغ را هم بگذارید کمی خنک شوند.
داروی بیحسکننده
درباره قرصهای مکیدنی یا اسپریهای بیحسکننده که درد هنگام غذا خوردن را کم میکنند از پزشک بپرسید [۱].
اگر دهانتان خشک است
مرتب جرعهای آب بنوشید، تکه یخ یا آبنبات بدون قند بمکید، آدامس بدون قند بجوید و از نرمکننده لب استفاده کنید. خشکی دهان خطر پوسیدگی و عفونت را بالا میبرد [۱].
پزشک چه کارهایی میتواند انجام دهد؟
| روش | در چه بیمارانی | شواهد |
|---|---|---|
| برنامه چندجزئی مراقبت دهان | شیمیدرمانی، پرتودرمانی سر و گردن، پیوند سلول بنیادی | پیشنهاد رهنمود MASCC/ISOO [۳] |
| یخدرمانی دهان | ۵-فلوئورواوراسیل بولوس؛ ملفالان با دوز بالا پیش از پیوند اتولوگ | توصیه MASCC/ISOO [۴] |
| فوتوبیومدولاسیون (لیزر کمتوان) | پیوند سلول بنیادی؛ پرتودرمانی سر و گردن با یا بدون شیمیدرمانی | توصیه برای پیشگیری با پروتکلهای مشخص [۵] |
| پالیفرمین (فاکتور رشد سلولهای پوششی) | پیوند اتولوگ پس از پرتودرمانی کل بدن و شیمیدرمانی با دوز بالا | در کارآزمایی دوسوکور، موکوزیت شدید (درجه ۳ یا ۴) را نسبت به دارونما کاهش داد [۶] |
| دهانشویه دگزامتازون بدون الکل | زنان دریافتکننده اورولیموس و اگزمستان | در مطالعه فاز ۲، زخم دهان درجه ۲ یا بالاتر بسیار کمتر از گروه مقایسه تاریخی بود [۷] |
| دهانشویه کلرهگزیدین | پرتودرمانی سر و گردن | برای پیشگیری توصیه نمیشود [۳] |
انتخاب روش به نوع درمان شما بستگی دارد؛ با انکولوژیست خود مشورت کنید.
ویژه پزشکان
خلاصه رهنمودها برای پزشکان
- MASCC/ISOO ۲۰۲۰ بر اساس شواهد ۱۱۹۷ مقاله، ۱۳ رهنمود جدید تدوین کرد و ۱۱ رهنمود پیشین را تأیید کرد؛ توصیهها وابسته به نوع درمان (شیمیدرمانی، پرتودرمانی سر و گردن، پیوند) هستند [۲]. از جمله، دهانشویه بنزیدامین برای پیشگیری از موکوزیت در پرتودرمانی سر و گردن با دوز متوسط توصیه شده است [۲].
- برنامه چندجزئی مراقبت دهان: پیشنهاد MASCC/ISOO (سطح شواهد III) در شیمیدرمانی، پرتودرمانی سر و گردن و پیوند سلول بنیادی [۳].
- یخدرمانی: سطح شواهد برای پیوند اتولوگ با ملفالان دوز بالا به «توصیه» ارتقا یافت و توصیه برای ۵-FU بولوس تأیید شد؛ برای سایر موقعیتها رهنمودی ممکن نبود [۴].
- فوتوبیومدولاسیون: برای پیشگیری از موکوزیت و درد مرتبط در HSCT، پرتودرمانی سر و گردن و شیمیپرتودرمانی سر و گردن توصیه میشود و باید تمام پارامترهای پروتکل انتخابشده رعایت شود؛ برای درمان موکوزیت تثبیتشده یا موکوزیت ناشی از شیمیدرمانی شواهد کافی نیست [۵].
- پالیفرمین: در کارآزمایی دوسوکور (۲۱۲ بیمار، پرتودرمانی کل بدن و شیمیدرمانی با دوز بالا پیش از پیوند اتولوگ)، ۶۰ میکروگرم به ازای هر کیلوگرم در روز وریدی، سه روز پیش از آمادهسازی و سه روز پس از پیوند، موکوزیت درجه ۳ یا ۴ WHO را از ۹۸٪ به ۶۳٪ و نیاز به تغذیه وریدی را از ۵۵٪ به ۳۱٪ کاهش داد [۶].
- استوماتیت مهارکنندههای mTOR: در مطالعه فاز ۲ SWISH، دهانشویه بدون الکل دگزامتازون ۰٫۵ میلیگرم در ۵ میلیلیتر (۱۰ میلیلیتر، ۲ دقیقه چرخاندن و بیرون ریختن، ۴ بار در روز به مدت ۸ هفته) بروز استوماتیت درجه ≥۲ را به ۲٪ رساند، در برابر ۳۳٪ در گروه مقایسه تاریخی [۷].
باورهای نادرست و واقعیتها
| باور رایج | واقعیت |
|---|---|
| وقتی دهانم زخم است، نباید مسواک بزنم. | تمیز نگه داشتن دهان بسیار مهم است؛ با مسواک بسیار نرم یا گوشپاککن پنبهای به آرامی تمیز کنید [۱، ۳]. |
| هر دهانشویه ضدعفونیکنندهای بهتر است. | کلرهگزیدین برای پیشگیری از موکوزیت در پرتودرمانی سر و گردن توصیه نمیشود [۳]؛ محلول ساده آب، نمک و جوش شیرین اغلب کافی است [۱]. |
| زخم دهان فقط ناراحتی است و خطری ندارد. | اگر مانع خوردن و نوشیدن شود ممکن است به کمآبی و سوءتغذیه بینجامد و با تب نیاز به بررسی فوری دارد [۱]. |
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
- تب ۳۸ درجه سانتیگراد یا بالاتر؛ در دوران شیمیدرمانی این یک وضعیت اورژانسی است [۱، ۹].
- درد دهان، لب یا گلو که مانع خوردن، نوشیدن یا خوابیدن شما شده است [۱].
- نمیتوانید مایعات کافی بنوشید یا داروهایتان را قورت دهید؛ خطر کمآبی وجود دارد [۱].
- لکههای سفید یا پوشش سفید روی زبان و دهان، یا زخمهای تازه؛ ممکن است نشانه عفونت باشد [۱، ۹].
پرسشهای متداول
تغییر مزه غذا را چطور تحمل کنم؟
غذاهای مختلف و غذاهای سرد را امتحان کنید. اگر غذا بیمزه است، آن را با ادویه یا سس طعم دهید؛ اگر طعم فلزی دارد، از قاشق و ظروف پلاستیکی استفاده کنید؛ اگر گوشت قرمز طعم عجیبی دارد، از مرغ، تخممرغ، ماهی، حبوبات یا لبنیات استفاده کنید [۱].
لیزر کمتوان چیست و دردناک است؟
فوتوبیومدولاسیون تابش نور لیزر یا نور کمتوان به پوشش دهان است که برای پیشگیری از موکوزیت در پیوند سلول بنیادی و پرتودرمانی سر و گردن توصیه میشود [۵]. این روش باید با پروتکل دقیق و در مرکز مجهز انجام شود.
انواع سرطان مرتبط
راهنماهای مرتبط
منابع علمی
۹ منبعنمایش همه منابع، ۷ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شمارههای داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شدهاند.
- ۱
- ۲MASCC/ISOO clinical practice guidelines for the management of mucositis secondary to cancer therapy
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶Palifermin for Oral Mucositis after Intensive Therapy for Hematologic Cancers
- ۷
- ۸Management of oral and gastrointestinal mucosal injury: ESMO Clinical Practice Guidelines for diagnosis, treatment, and follow-up
- ۹
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۲۷ مهر ۱۴۰۵ بهروزرسانی شده است. محتوای این وبسایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.