مهم‌ترین و شایع‌ترین علامت سرطان مثانه خون در ادرار است؛ رنگ ادرار ممکن است زنگ‌زده تا قرمز روشن شود و خون گاهی فقط یک بار دیده شود و بعد تا مدتی برنگردد [۱]. تکرر ادرار، سوزش یا درد هنگام ادرار، احساس فوریت ادرار با وجود پر نبودن مثانه و بیدار شدن مکرر شب برای ادرار علائم دیگرند [۱]. این علائم ممکن است علت دیگری مثل عفونت ادراری یا سنگ داشته باشند و بیشتر وقت‌ها سرطان نیستند [۱، ۶]؛ اما خون قابل‌دیدن در ادرار را، حتی بدون درد و حتی یک بار، همیشه به پزشک نشان دهید، به‌ویژه اگر سیگاری هستید یا بوده‌اید [۴، ۷].
نکات کلیدی
- خون در ادرار شایع‌ترین علامت سرطان مثانه [۱] و قوی‌ترین نشانه آن در مراجعه به پزشک عمومی است [۵].
- سیگار مهم‌ترین عامل خطر است: در یک مطالعه بزرگ، حدود نیمی از سرطان‌های مثانه در مردان و در زنان به سیگار مربوط بود و خطر در سیگاری‌های فعلی حدود ۴ برابر کسانی بود که هرگز سیگار نکشیده بودند [۴].
- خطر در کسانی که سیگار را ترک کرده بودند، به‌طور واضح کمتر از سیگاری‌های فعلی بود [۴].
- مصرف تریاک هم خطر را بالا می‌برد؛ در مطالعه گلستان، نزدیک به ۳ برابر [۹].
- تشخیص با سیستوسکوپی است: نگاه کردن به داخل مثانه با لوله‌ای نازک و دوربین‌دار [۳].
علائم سرطان مثانه
| علامت | توضیح | چه باید کرد |
|---|---|---|
| خون قابل‌دیدن در ادرار (زنگ‌زده تا قرمز روشن) | شایع‌ترین علامت؛ ممکن است بیاید و برود و تا مدتی دیده نشود [۱] | حتی اگر یک بار بوده و درد ندارد، مراجعه کنید؛ قطع شدن خون یعنی خوب شدن نیست [۱، ۷] |
| خون میکروسکوپی (فقط در آزمایش ادرار) | مقدار کم خون که با چشم دیده نمی‌شود [۱]؛ احتمال سرطان در آن کمتر از خون قابل‌دیدن است [۶] | پزشک بر اساس سن، سابقه سیگار و مقدار خون تصمیم می‌گیرد چه بررسی‌ای لازم است [۸] |
| تکرر ادرار یا بیدار شدن مکرر شب برای ادرار | از علائم شایع [۱] | اگر با درمان بهتر نشد، بررسی شود |
| سوزش یا درد هنگام ادرار | ممکن است از عفونت ادراری باشد [۱] | اگر بعد از درمان عفونت ادامه یافت یا عفونت‌ها تکرار شدند، مراجعه کنید [۷] |
| احساس فوریت ادرار با وجود پر نبودن مثانه | از علائم ذکرشده [۱] | اگر ادامه یافت، بررسی شود |
| ناتوانی در ادرار کردن | وقتی تومور بزرگ شده یا پخش شده است [۱] | مراجعه فوری به اورژانس |
| درد یک طرف کمر، درد شکم یا درد استخوان | وقتی تومور بزرگ شده یا پخش شده است [۱] | در اولین فرصت مراجعه کنید |
| کاهش وزن و اشتها، خستگی و تورم پاها | در بیماری پیشرفته [۱] | در اولین فرصت مراجعه کنید |
این جدول جایگزین معاینه پزشک نیست؛ این علائم در بیشتر افراد علت دیگری دارند.
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
خون در ادرار همیشه سرطان نیست؛ عفونت ادراری، سنگ کلیه یا مثانه و مشکلات دیگر کلیه هم ممکن است علت آن باشند و بیشتر کسانی که خون در ادرار دارند سرطان ندارند [۱، ۶]. اما این موارد را در اولین فرصت به پزشک نشان دهید و منتظر نمانید که خودش خوب شود:
- خون قابل‌دیدن در ادرار، حتی بدون درد و حتی اگر فقط یک بار بوده؛ به‌ویژه اگر ۴۵ سال یا بیشتر دارید یا سیگاری هستید یا بوده‌اید [۴، ۷]
- خونی که بعد از درمان عفونت ادراری باقی ماند یا برگشت [۷]
- عفونت ادراری یا سوزش ادراری که مدام تکرار می‌شود یا خوب نمی‌شود، به‌ویژه بعد از ۶۰ سالگی [۷]
- اگر داروی رقیق‌کننده خون (مثل وارفارین یا آسپرین) مصرف می‌کنید هم، خون در ادرار باید همان‌طور بررسی شود و نباید آن را فقط به دارو نسبت داد [۸]
ادرار پر از خون یا لخته، ناتوانی در ادرار کردن، یا تب و لرز همراه درد پهلو نیاز به مراجعه فوری به اورژانس دارد.
چه کسانی بیشتر در خطرند؟
سرطان مثانه در مردان بیشتر از زنان است و با بالا رفتن سن بیشتر می‌شود [۲]. عوامل خطر [۲]:
- سیگار؛ مهم‌ترین عامل. مواد سرطان‌زای دود از راه کلیه وارد ادرار می‌شوند و در مثانه جمع می‌شوند
- تریاک، چه کشیدنی و چه خوراکی [۹]
- تماس شغلی با رنگ‌ها، فلزات یا فرآورده‌های نفتی
- پرتودرمانی لگن یا بعضی داروهای شیمی‌درمانی در گذشته، مثل سیکلوفسفامید و ایفوسفامید
- سابقه خانوادگی سرطان مثانه
- آب چاه با آرسنیک زیاد
- عفونت انگلی شیستوزوما (بیلارزیا) که در آفریقا و خاورمیانه دیده می‌شود
- سوند ادراری طولانی‌مدت
بهترین کار برای کاهش خطر، ترک سیگار و دوری از تریاک است [۴، ۹]. بیشتر بخوانید: آیا تریاک سرطان‌زاست؟
اگر پزشک به سرطان مثانه شک کند، چه آزمایش‌هایی لازم است؟
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
آزمایش‌های ادرار برای سلول یا نشانگر تومور
گاهی کمک می‌کنند، ولی جای سیستوسکوپی را نمی‌گیرند [۸].
- ۵
اگر سرطان تأیید شد
تومور با جراحی از راه مجرای ادرار برداشته و بررسی می‌شود تا معلوم شود به عضله دیواره مثانه رسیده یا نه؛ همین، نوع درمان را تعیین می‌کند [۱۰]. بیشتر بخوانید: سرطان مثانه
پرسش‌های متداول
خون در ادرار بدون درد؛ خطرناک است؟
باید بررسی شود. خون قابل‌دیدن در ادرار شایع‌ترین علامت سرطان مثانه است [۱] و رهنمودها بدون توجه به درد، بررسی آن را توصیه می‌کنند [۷]. البته بیشتر این افراد سرطان ندارند: در مطالعه‌ای روی بیش از ۳۵۰۰ نفر که برای خون در ادرار بررسی شدند، از هر ۷ نفری که خون قابل‌دیدن داشتند، حدود ۱ نفر سرطان مجاری ادرار داشت [۶].
خون در ادرار فقط یک بار بود و دیگر تکرار نشد؛ باز هم لازم است مراجعه کنم؟
بله. در سرطان مثانه خون ممکن است یک بار بیاید و بعد تا مدتی دیده نشود [۱]؛ قطع شدن آن به معنی برطرف شدن مشکل نیست.
سوزش ادرار و عفونت‌های مکرر ادراری می‌تواند علامت سرطان مثانه باشد؟
بیشتر وقت‌ها نه؛ سوزش ادرار و عفونت ادراری در مطالعه‌ها با سرطان مثانه همراه بوده‌اند، ولی به‌تنهایی نشانه ضعیفی‌اند [۵]. اگر ۶۰ سال یا بیشتر دارید و عفونت ادراری‌تان مدام تکرار می‌شود یا خوب نمی‌شود، رهنمودها بررسی برای سرطان مثانه را پیشنهاد می‌کنند [۷]. اگر بعد از درمان عفونت هنوز خون در ادرار است، حتماً بررسی شوید [۷، ۸].
سیگار را ترک کرده‌ام؛ هنوز در خطرم؟
خطر کسانی که سیگار را ترک کرده‌اند کمتر از سیگاری‌های فعلی است، ولی هنوز از کسی که هرگز سیگار نکشیده بیشتر است [۴]. پس خون در ادرار را جدی بگیرید و به پزشک بگویید که سابقه سیگار دارید.
آیا آزمایش ادرار یا سونوگرافی برای رد سرطان مثانه کافی است؟
سرطان مثانه در زنان دیرتر تشخیص داده می‌شود؟
تریاک خطر سرطان مثانه را بالا می‌برد؟
بله. در مطالعه گلستان روی بیش از ۵۰ هزار نفر، مصرف‌کنندگان تریاک نزدیک به ۳ برابر بیشتر سرطان مثانه گرفتند و هرچه مصرف بیشتر، خطر بیشتر بود [۹]. بیشتر بخوانید: آیا تریاک سرطان‌زاست؟
معیارهای ارجاع و نکات تشخیصی (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
NICE NG12 (به‌روزرسانی ۲۰۲۶). ارجاع در مسیر «مشکوک به سرطان» (تشخیص یا رد سرطان ظرف ۲۸ روز) برای سرطان مثانه در افراد ۴۵ سال و بالاتر با هماچوری قابل‌دیدن بی‌دلیل بدون عفونت ادراری، یا هماچوری قابل‌دیدنی که پس از درمان موفق عفونت ادامه یابد یا عود کند؛ یا ۶۰ سال و بالاتر با هماچوری غیرقابل‌دیدن بی‌دلیل همراه دیزوری یا افزایش گلبول‌های سفید در آزمایش خون (توصیه ۱٫۶٫۴). ارجاع غیرفوری در ۶۰ سال و بالاتر با عفونت ادراری مکرر یا پایدار بی‌دلیل (توصیه ۱٫۶٫۵) [۷].
بازده تشخیصی. DETECT I (۳۵۵۶ بیمار ارجاع‌شده از ۴۰ بیمارستان بریتانیا): سرطان مجاری ادراری ۱۰٫۰٪ (مثانه ۸٫۰٪، پارانشیم کلیه ۱٫۰٪، یوروتلیال مجاری فوقانی ۰٫۷٪، پروستات ۰٫۳٪)؛ ۱۳٫۸٪ در هماچوری قابل‌دیدن در برابر ۳٫۱٪ در غیرقابل‌دیدن. سن بالاتر، جنس مرد و سابقه سیگار مستقلاً با سرطان همراه بودند. در هماچوری قابل‌دیدن زیر ۴۵ سال ۳٫۵٪ و در هماچوری غیرقابل‌دیدن زیر ۶۰ سال ۱٫۰٪ سرطان پیدا شد؛ ۵۹٫۴٪ سرطان‌های مثانه کشف‌شده با هماچوری غیرقابل‌دیدن پرخطر و ۳۱٫۳٪ مهاجم به عضله بودند [۶]. در مطالعه مورد-شاهدی مراقبت اولیه (۴۹۱۵ بیمار ۴۰ سال و بالاتر)، هماچوری قابل‌دیدن OR ۳۴ داشت و PPV آن در ۶۰ سال و بالاتر ۲٫۶٪ بود؛ دیزوری (OR ۴٫۱)، عفونت ادراری (۲٫۲) و لکوسیتوز (۲٫۱) هم همراه بودند ولی ارزش اخباری کمی داشتند [۵].
هماچوری میکروسکوپی (AUA/SUFU ۲۰۲۵). تعریف: ۳ گلبول قرمز یا بیشتر در هر میدان با بزرگ‌نمایی بالا در یک نمونه درست جمع‌آوری‌شده؛ دیپ‌استیک مثبت باید با میکروسکوپ تأیید شود. گروه‌بندی خطر بر اساس سن (مردان: کمتر از ۴۰، ۴۰ تا ۵۹، ۶۰ سال و بالاتر؛ زنان: کمتر از ۶۰ کم‌خطر و ۶۰ و بالاتر متوسط، و زن فقط بر اساس سن پرخطر نمی‌شود)، سابقه سیگار (کمتر از ۱۰، ۱۰ تا ۳۰، بیش از ۳۰ پاکت‌سال)، شدت هماچوری (۳ تا ۱۰، ۱۱ تا ۲۵، بیش از ۲۵ گلبول در میدان) و سابقه هماچوری قابل‌دیدن (معیار پرخطر). پرخطر: سیستوسکوپی و سی‌تی یوروگرافی چندفازی؛ متوسط: سیستوسکوپی و سونوگرافی کلیه؛ کم‌خطر: تکرار آزمایش ادرار ظرف ۶ ماه. سیتولوژی و نشانگرهای ادراری نباید به‌طور معمول برای تصمیم درباره سیستوسکوپی در گروه کم‌خطر یا پرخطر به کار روند. مصرف ضدپلاکت یا ضدانعقاد ارزیابی را تغییر نمی‌دهد. تأخیر ارزیابی در زنان (نسبت دادن هماچوری به عفونت یا منشأ زنانه) شایع است [۸].
عوامل خطر. در کوهورت NIH-AARP (۴۶۷٬۵۲۸ نفر)، HR سیگاری فعلی ۴٫۰۶ (۹۵٪ CI: ۳٫۶۶ تا ۴٫۵۰) و سیگاری سابق ۲٫۲۲ (۲٫۰۳ تا ۲٫۴۴) نسبت به هرگز سیگاری بود؛ PAR سیگار ۰٫۵۰ در مردان و ۰٫۵۲ در زنان [۴]. مصرف تریاک در کوهورت گلستان: HR سرطان مثانه ۲٫۸۶ (۱٫۴۷ تا ۵٫۵۵)، با رابطه دوز-پاسخ [۹].
شواهد علمی
شواهد علمی
۲ موردارتباط بین مصرف سیگار و خطر سرطان مثانه در مردان و زنان
مصرف تریاک و بروز بعدی سرطان: نتایج مطالعه کوهورت گلستان
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۱۰ منبعنمایش همه منابع، ۳ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰Bladder Cancer: A Review
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/symptoms-of-bladder-cancer/