خون در مدفوع بیشتر وقت‌ها علت ساده‌ای دارد، مثل بواسیر (هموروئید) یا شقاق (ترک کوچک مقعد)؛ اما گاهی نشانه پولیپ، التهاب روده یا سرطان روده بزرگ است [۵]. خون قرمز روشن بیشتر از مقعد یا انتهای روده است و مدفوع سیاه و قیری‌شکل بیشتر از خون‌ریزی معده [۶]؛ ولی رنگ خون یا شکل مدفوع به‌تنهایی نشان نمی‌دهد سرطان هست یا نه [۲، ۴]. اگر ۴۰ سال یا بیشتر دارید، یا همراه خون‌ریزی تغییر اجابت مزاج، کاهش وزن، کم‌خونی یا سابقه خانوادگی سرطان روده دارید، به پزشک بگویید تا روده‌تان بررسی شود [۳، ۵].
نکات کلیدی
- بیشتر خون‌ریزی‌ها سرطان نیستند: در مطالعه‌ها، از هر ۱۰۰ نفر ۵۰ ساله یا بیشتر که با خون‌ریزی از مقعد به پزشک عمومی مراجعه کردند، حدود ۸ نفر سرطان روده داشتند؛ این عدد آن‌قدر هست که خون‌ریزی همیشه باید بررسی شود [۲].
- خون قرمز روشن بدون درد نشانه شایع بواسیر است؛ ولی پولیپ‌های روده هم بدون درد خون‌ریزی می‌کنند [۵].
- مدفوع سیاه، براق و قیری‌شکل معمولاً یعنی خون‌ریزی از معده یا ابتدای روده باریک و باید فوراً بررسی شود [۶]. قرص آهن و داروهای بیسموت‌دار هم ممکن است مدفوع را تیره کنند؛ این تیرگی معمولاً گذرا و بی‌خطر است [۷، ۸].
- از ۴۰ سالگی به بعد، خون‌ریزی از مقعد با بررسی کامل روده (معمولاً کولونوسکوپی) ارزیابی می‌شود، مگر اینکه در ۱۰ سال گذشته روده‌تان بررسی شده و طبیعی بوده باشد [۵].
خون در مدفوع بدون درد نشانه چیست؟
رنگ خون کمک می‌کند حدس بزنیم خون‌ریزی از کجای دستگاه گوارش است. خونی که از بخش چپ و انتهای روده بزرگ یا مقعد می‌آید، معمولاً قرمز روشن است. خونی که از بخش راست روده بزرگ می‌آید، اغلب تیره یا قهوه‌ای مایل به قرمز است و با مدفوع قاطی می‌شود. خون‌ریزی از معده یا ابتدای روده باریک معمولاً مدفوع را سیاه و قیری‌شکل می‌کند [۶].
این جدول فقط راهنمای کلی است و جای معاینه را نمی‌گیرد:
| آنچه می‌بینید | معمولاً از کجاست | علت‌های شایع |
|---|---|---|
| خون قرمز روشن روی دستمال توالت یا روی سطح مدفوع، بدون درد | مقعد یا انتهای روده بزرگ [۶] | بواسیر داخلی؛ گاهی پولیپ یا سرطان [۵] |
| خون قرمز روشن همراه درد تیز هنگام اجابت مزاج | مقعد [۵] | شقاق (ترک کوچک مقعد)، اغلب بعد از مدفوع سفت و یبوست [۵، ۱۱] |
| خون تیره یا قهوه‌ای مایل به قرمز که با مدفوع قاطی است | بخش راست روده بزرگ یا روده باریک [۶] | پولیپ، سرطان یا التهاب روده [۵، ۶] |
| اسهال خونی همراه دل‌درد | روده بزرگ [۵] | التهاب روده (بیماری التهابی روده) یا عفونت روده [۵، ۱۰] |
| مدفوع سیاه، براق و چسبناک مثل قیر | معده یا ابتدای روده باریک؛ گاهی بخش راست روده بزرگ [۶] | خون‌ریزی دستگاه گوارش بالا؛ فوراً مراجعه کنید [۶] |
| مدفوع تیره یا سیاه بعد از شروع قرص آهن یا داروی بیسموت‌دار | خون‌ریزی نیست | اثر گذرا و بی‌خطر دارو [۷، ۸] |
اگر مدفوع سیاه همراه سرگیجه، ضعف شدید یا تپش قلب است، آن را به دارو نسبت ندهید و فوراً به اورژانس بروید.
گاهی خون‌ریزی آن‌قدر کم است که دیده نمی‌شود. این خون‌ریزی پنهان معمولاً با کم‌خونی فقر آهن یا مثبت شدن آزمایش خون مخفی مدفوع پیدا می‌شود [۶]. اگر آزمایش مدفوعتان مثبت شده، بخوانید: آزمایش خون مخفی مدفوعم مثبت شد؛ چه کنم؟
بواسیر یا سرطان روده؟ فرقشان چیست؟
بواسیر (هموروئید) یعنی متورم شدن رگ‌های داخل و دور مقعد. بواسیر داخلی معمولاً بدون درد خون‌ریزی می‌کند: رگه‌های خون قرمز روشن روی مدفوع یا روی دستمال. گاهی هم بیرون‌زدگی، خارش یا ترشح دارد. این خون‌ریزی به‌ندرت کم‌خونی می‌دهد [۵]. زور زدن به‌خاطر یبوست، اسهال طولانی، اضافه‌وزن، بارداری و غذای کم‌فیبر بواسیر را بیشتر می‌کنند [۵].
مشکل اینجاست که بسیاری از افراد هر خون‌ریزی را به بواسیر نسبت می‌دهند، در حالی که ممکن است علت دیگری داشته باشد [۵]. پولیپ‌های روده هم بدون درد خون‌ریزی می‌کنند. سرطان روده ممکن است همراه خون‌ریزی، درد، تغییر اجابت مزاج و کاهش وزن باشد [۵]. برای همین تصمیم درباره بررسی روده با سن و علائم دیگر گرفته می‌شود [۵]:
- زیر ۴۰ سال: اگر نشانه هشدار ندارید (مثل کاهش وزن، درد شکم، تب یا نشانه کم‌خونی)، خودتان یا خانواده‌تان سابقه سرطان روده یا بیماری التهابی روده ندارید و خون‌ریزی با درمان بواسیر خوب شد، معمولاً کولونوسکوپی لازم نیست. اما پیگیری با پزشک مهم است، چون سرطان روده در جوانان بیشتر شده است.
- ۴۰ سال یا بیشتر، یا جوان‌تر با عامل خطر: بررسی کامل روده با کولونوسکوپی (یا سی‌تی‌اسکن مخصوص روده)، مگر اینکه در ۱۰ سال گذشته روده‌تان بررسی شده و طبیعی بوده باشد.
بیشتر بخوانید: پولیپ روده چیست و آیا خطرناک است؟
شکل و رنگ مدفوع در سرطان روده
سرطان روده بزرگ ممکن است این تغییرها را بدهد [۱]:
- خون قرمز روشن یا خیلی تیره در مدفوع
- تغییر اجابت مزاج: اسهال، یبوست، یا احساس اینکه روده کامل خالی نمی‌شود
- مدفوعی که باریک‌تر از معمول است یا شکلش فرق کرده
- ناراحتی شکم مثل دل‌پیچه، نفخ، گاز یا احساس پری
- کاهش وزن بی‌دلیل و خستگی
اما شکل مدفوع به‌تنهایی نشانه قابل اعتمادی نیست. در مطالعه‌ها، خون در مدفوع و کم‌خونی مهم‌ترین نشانه‌ها بودند و خطر بیشتر علائم دیگر، وقتی تنها بودند، کمتر بود؛ ولی چند علامت با هم ارزش بررسی دارند [۲]. آزمایش مدفوع از روی علائم به‌مراتب دقیق‌تر نشان می‌دهد چه کسی باید زودتر بررسی شود [۴]. فهرست کامل علائم را در علائم سرطان روده بزرگ چیست؟ بخوانید.
فرق سرطان روده با سندرم روده تحریک‌پذیر
| بیشتر به نفع روده تحریک‌پذیر | نیاز به بررسی بیشتر | |
|---|---|---|
| درد شکم | با اجابت مزاج بهتر می‌شود، یا با تغییر دفعات یا شکل مدفوع همراه است [۹] | درد تازه همراه کاهش وزن بی‌دلیل، به‌ویژه از ۴۰ سالگی به بعد [۳] |
| مدت علائم | دست‌کم ۶ ماه درد، نفخ یا تغییر اجابت مزاج [۹] | تغییر اجابت مزاج نسبت به همیشه [۳] |
| علائم همراه | نفخ، زور زدن یا احساس فوریت، بدتر شدن بعد از غذا، مخاط در مدفوع [۹] | خون در مدفوع، کم‌خونی فقر آهن، توده در شکم [۳] |
| آزمایش‌ها | شمارش خون، آزمایش‌های التهاب و آزمایش بیماری سلیاک طبیعی‌اند [۹] | کم‌خونی یا نشانه‌های التهاب در آزمایش خون [۳، ۹] |
اگر علائم روده تحریک‌پذیر دارید، پزشک باید نشانه‌های هشدار سرطان را هم بررسی کند؛ اگر یکی از آن‌ها باشد، بررسی بیشتر لازم است [۹].
آزمایش مدفوع (FIT) چه کمکی می‌کند؟
خون در مدفوع کودکان و در بارداری
کودکان: یکی از علت‌های شایع، شقاق یا ترک کوچک مقعد است که با دفع دردناک و کمی خون همراه است. مدفوع سفت در ایجاد آن نقش مهمی دارد؛ برای همین درمان یبوست برای جلوگیری از تکرار آن مهم است [۱۱]. در نوزادان و شیرخواران هم خون در مدفوع بیشتر علت بی‌خطر و گذرا دارد، مثل شقاق، عفونت یا حساسیت غذایی؛ ولی گاهی علت جدی‌تری دارد [۱۲]. خون در مدفوع کودک را به پزشک کودک نشان دهید، و اگر کودک بی‌حال است، تب دارد یا شکمش متورم است، فوراً مراجعه کنید.
بارداری: خون‌ریزی از مقعد در بارداری شایع است. بیشتر وقت‌ها از بواسیر یا شقاق است که بارداری آن‌ها را بدتر می‌کند [۱۰]. اما علت‌های جدی‌تر مثل بیماری التهابی روده یا سرطان را نباید نادیده گرفت. بیشتر آزمایش‌ها در بارداری بی‌خطرند و نباید به این دلیل عقب بیفتند [۱۰].
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
خون‌ریزی را به‌خاطر خجالت یا گمان بواسیر پنهان نکنید. در این موارد در چند روز آینده به پزشک مراجعه کنید:
- خون‌ریزی تازه یا تکراری از مقعد، اگر ۴۰ سال یا بیشتر دارید [۵]
- خون‌ریزی همراه تغییر اجابت مزاج، درد شکم یا کاهش وزن بی‌دلیل [۳]
- کم‌خونی فقر آهن در آزمایش خون [۳]
- سابقه سرطان روده یا بیماری التهابی روده در خودتان یا پدر، مادر، خواهر، برادر یا فرزندتان [۵]
- خون‌ریزی‌ای که با درمان بواسیر خوب نشده [۵]
- توده یا زخمی در مقعد که علتش معلوم نیست [۳]
خون‌ریزی زیاد یا لخته‌های بزرگ خون، مدفوع سیاه و قیری‌شکل، استفراغ خونی یا قهوه‌ای‌رنگ، سرگیجه، غش یا تپش قلب نیاز به مراجعه فوری دارد؛ با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
پرسش‌های متداول
بعد از دستشویی روی دستمال خون قرمز می‌بینم؛ نگران باشم؟
خون قرمز روشن روی دستمال یا رگه‌های خون روی مدفوع، به‌ویژه بدون درد، بیشتر از بواسیر یا ترک مقعد است [۵، ۶]. اگر جوان هستید، نشانه هشدار ندارید و با درمان بواسیر بهتر شد، معمولاً بررسی بیشتری لازم نیست؛ اما اگر ۴۰ سال یا بیشتر دارید، یا خون‌ریزی ادامه پیدا کرد، به پزشک بگویید تا روده‌تان بررسی شود [۵].
مدفوعم سیاه شده؛ یعنی خون‌ریزی دارم؟
مدفوع سیاه، براق و چسبناک مثل قیر معمولاً یعنی خون‌ریزی از معده یا ابتدای روده باریک؛ این حالت را فوراً به پزشک نشان دهید [۶]. اما قرص آهن و داروهای بیسموت‌دار هم مدفوع را تیره می‌کنند و این تیرگی بی‌خطر است [۷، ۸]. درباره علت‌های خون‌ریزی معده بخوانید: فرق زخم معده و سرطان معده چیست؟
آیا سرطان روده درد دارد؟
نه همیشه. سرطان روده ممکن است بدون درد خون‌ریزی کند، یا ناراحتی شکم مثل دل‌پیچه، گاز و نفخ بدهد [۱]. درد شکم به‌تنهایی کمتر نشانه سرطان است: در مطالعه‌ها، از هر ۱۰۰ نفری که با درد شکم به پزشک عمومی مراجعه کردند، حدود ۳ نفر سرطان روده داشتند [۲]. دردی که تازه شروع شده و با کاهش وزن یا خون‌ریزی همراه است، باید بررسی شود [۳].
جوان هستم؛ ممکن است خون در مدفوعم از سرطان باشد؟
در جوانان، خون‌ریزی از مقعد اغلب از بواسیر است [۴]. اما سرطان روده در جوانان بیشتر شده است [۵]؛ پس اگر نشانه هشدار دارید، یا خون‌ریزی با درمان خوب نشد، بررسی را عقب نیندازید [۵]. بیشتر بخوانید: سرطان روده در جوانان: علائم و علت افزایش آن و علائم سرطان روده بزرگ چیست؟
آزمایش خون مخفی مدفوعم منفی شد؛ دیگر خیالم راحت باشد؟
خونی نمی‌بینم ولی کم‌خونی دارم؛ ممکن است از روده باشد؟
بله، ممکن است. خون‌ریزی کم و پنهان از روده معمولاً دیده نمی‌شود و فقط با کم‌خونی فقر آهن یا آزمایش مدفوع پیدا می‌شود [۶]. در مطالعه‌ها، از هر ۱۰ نفری که با کم‌خونی به پزشک عمومی مراجعه کردند، حدود ۱ نفر سرطان روده داشت [۲]. رهنمود ملی انگلستان برای بزرگسالان با کم‌خونی فقر آهن، آزمایش مدفوع و در صورت لزوم بررسی روده را توصیه می‌کند [۳].
سابقه خانوادگی سرطان روده دارم؛ چه کنم؟
اگر یکی از بستگان درجه یک شما سرطان روده داشته، خون‌ریزی را حتی در سن کم جدی بگیرید؛ در این حالت بررسی کامل روده توصیه می‌شود [۵]. درباره زمان شروع غربالگری بدون علامت بخوانید: کولونوسکوپی غربالگری از چه سنی لازم است؟ و آیا سرطان ارثی است؟
ارزش اخباری علائم و معیارهای ارجاع (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
ارزش اخباری خون‌ریزی رکتال در مراقبت اولیه. در مرور نظام‌مند و متاآنالیز Astin و همکاران (۲۳ مطالعه، فقط بیماران علامت‌دار مراقبت اولیه)، PPV خون‌ریزی رکتال در ۱۳ مطالعه از ۲٫۲٪ تا ۱۶٪ بود و برآورد تجمیعی آن در ۵۰ سال و بالاتر ۸٫۱٪ (۹۵٪ CI: ۶٫۰ تا ۱۱) بود. PPV تجمیعی درد شکم ۳٫۳٪ (۰٫۷ تا ۱۶) و کم‌خونی ۹٫۷٪ (۳٫۵ تا ۲۷) بود. نسبت درست‌نمایی مثبت خون‌ریزی همراه کاهش وزن ۱٫۹ (۱٫۳ تا ۲٫۸) و همراه تغییر اجابت مزاج ۱٫۸ (۱٫۳ تا ۲٫۵) بود، ولی برای خون‌ریزی همراه درد شکم، اسهال یا یبوست یک یا کمتر بود [۲].
NICE NG12 (توصیه‌های ۲۰۲۳، برگرفته از DG56). FIT کمّی (HM-JACKarc یا OC-Sensor) برای بزرگسالان با توده شکمی، تغییر اجابت مزاج، کم‌خونی فقر آهن، ۴۰ سال و بالاتر با کاهش وزن بی‌دلیل و درد شکم، زیر ۵۰ سال با خون‌ریزی رکتال همراه درد شکم یا کاهش وزن بی‌دلیل، ۵۰ سال و بالاتر با هر یک از خون‌ریزی رکتال، درد شکم یا کاهش وزن بی‌دلیل، و ۶۰ سال و بالاتر با کم‌خونی حتی بدون فقر آهن (۱٫۳٫۱). ارجاع در مسیر مشکوک به سرطان با FIT دست‌کم ۱۰ میکروگرم هموگلوبین در هر گرم مدفوع (۱٫۳٫۲). با FIT کمتر از ۱۰ یا نمونه برنگشته: پیگیری ایمن (safety netting)، و اگر شک بالینی قوی ادامه دارد، ارجاع به تأخیر نیفتد (۱٫۳٫۳). توده رکتال، توده یا زخم مقعدی بی‌دلیل بدون FIT ارجاع می‌شوند (۱٫۳٫۱، ۱٫۳٫۵ و ۱٫۳٫۶) [۳].
رهنمود ACPGBI/BSG (۲۰۲۲). آستانه fHb ≥۱۰ میکروگرم بر گرم برای مسیر ارجاع فوری؛ بیمار نباید فقط بر پایه FIT از ارجاع کنار گذاشته شود؛ بیمار با fHb کمتر از ۱۰ و علائم پایدار و بی‌دلیل که نگرانی بالینی دارد، ارجاع شود؛ برای خون‌ریزی رکتال پایدار یا مکرر با fHb کمتر از ۱۰، سیگموئیدوسکوپی انعطاف‌پذیر پیشنهاد می‌شود (توصیه ضعیف، شواهد بسیار کم). در متاآنالیز پشتیبان، در آستانه ≥۱۰ (۱۵ مطالعه، ۴۸٬۸۷۲ بیمار) حساسیت تجمیعی ۸۷٫۰٪ (۸۱٫۰ تا ۹۱٫۶) و ویژگی ۸۴٫۴٪ (۷۹٫۴ تا ۸۸٫۳) بود؛ NPV در بیماران علامت‌دار با معیارهای ارجاع دوهفته‌ای بریتانیا همواره بیش از ۹۸٫۵٪ و در بزرگ‌ترین مطالعه‌ها ۹۹٫۵ تا ۹۹٫۶٪ بود [۴].
خون‌ریزی منتسب به هموروئید. زیر ۴۰ سال بدون علائم هشدار (کاهش وزن، درد شکم، تب، نشانه کم‌خونی)، بدون سابقه شخصی یا خانوادگی CRC یا IBD و با پاسخ به درمان طبی، ارزیابی آندوسکوپیک لازم نیست، ولی پیگیری نزدیک لازم است؛ بالای ۴۰ سال و جوان‌تر با عامل خطر: ارزیابی کامل کولون (کولونوسکوپی یا CT کولونوگرافی) مگر ارزیابی طبیعی در ۱۰ سال اخیر [۵]. ملنا معمولاً منشأ فوقانی دارد، ولی خون‌ریزی کولون راست یا روده باریک هم می‌تواند ملنا بدهد و در ملنا کولونوسکوپی برای رد منشأ کولون راست مطرح است؛ هماتوشزی گاه تظاهر خون‌ریزی سریع فوقانی است [۶].
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۱۲ منبعنمایش همه منابعبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴Faecal immunochemical testing (FIT) in patients with signs or symptoms of suspected colorectal cancer (CRC): a joint guideline from the Association of Coloproctology of Great Britain and Ireland (ACPGBI) and the British Society of Gastroenterology (BSG)
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰
- ۱۱
- ۱۲Rectal Bleeding in Infants: Diagnostic Work-up and Management
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/blood-in-stool/