نه؛ نه سرطان واگیر دارد و نه شیمی‌درمانی. کنار بیمار بودن، در آغوش گرفتن، هم‌سفره شدن و زندگی در یک خانه با کسی که شیمی‌درمانی می‌گیرد، برای اطرافیان خطری ندارد [۱، ۲]. فقط تا چند روز بعد از هر نوبت، مقدار کمی دارو با ادرار، مدفوع، استفراغ و ترشحات بدن بیرون می‌آید؛ برای همین چند احتیاط ساده توصیه می‌شود، مثل بستن درِ توالت پیش از کشیدن سیفون، دستکش برای تمیز کردن ترشحات و کاندوم در رابطه جنسی [۲، ۳].
نکات کلیدی
- شیمی‌درمانی و سرطان واگیر ندارند. کنار بیمار بودن، در آغوش گرفتن، هم‌سفره شدن و زندگی در یک خانه خطری برای اطرافیان ندارد [۱، ۲].
- احتیاط فقط برای ترشحات بدن است: تا چند روز بعد از هر نوبت، مقدار کمی دارو در ادرار، مدفوع، استفراغ، عرق، خون و ترشحات جنسی هست. احتیاط‌ها معمولاً برای ۲ روز (۴۸ ساعت) توصیه می‌شود، ولی مدت آن‌ها به نوع دارو بستگی دارد و تیم درمان آن را می‌گوید [۲، ۳].
- چند کار ساده کافی است: درِ توالت را پیش از سیفون ببندید، دست‌ها را بشویید، برای تمیز کردن ترشحات دستکش بپوشید، لباس و ملحفه آلوده را جدا بشویید و در رابطه جنسی کاندوم بگذارید [۲، ۳].
- اگر عضوی از خانواده باردار است، کنار بیمار بودن ایرادی ندارد؛ فقط بهتر است در این چند روز، تمیز کردن ترشحات و دست زدن به قرص‌های شیمی‌درمانی را کس دیگری انجام دهد [۲، ۷].
- پرتودرمانی معمولی (با دستگاه، از بیرون بدن) کسی را رادیواکتیو نمی‌کند و بودن در کنار بیمار، حتی برای نوزادان و زنان باردار، بی‌خطر است. فقط ید رادیواکتیو، داروهای پرتوزا و منبع پرتوی کاشته‌شده در بدن، احتیاط‌های کوتاه و مشخصی دارند [۸، ۹، ۱۰، ۱۱].
- خطر بیشتر برعکس است: بیمار در دوران شیمی‌درمانی زودتر عفونت می‌گیرد؛ اگر سرماخورده‌اید فاصله بگیرید و واکسن‌هایتان را به‌روز نگه دارید [۲، ۱۲].
آیا شیمی‌درمانی واگیر دارد؟
نه. شیمی‌درمانی دارو است، نه میکروب، و از بیمار به کسی سرایت نمی‌کند. خود سرطان هم واگیر نیست و با تماس، مراقبت یا زندگی در کنار بیمار به دیگران منتقل نمی‌شود [۱].
پس می‌توانید بیمار را در آغوش بگیرید، کنارش بنشینید، با او غذا بخورید و در یک خانه زندگی کنید. به زوج‌ها هم پیشنهاد می‌شود در این دوران با در آغوش گرفتن و نوازش، نزدیکی‌شان را حفظ کنند [۲].
تنها نکته این است که بدن، داروی شیمی‌درمانی را در روزهای بعد از هر نوبت کم‌کم با ادرار، مدفوع و ترشحات دیگر بیرون می‌دهد [۲]. احتیاط‌های این صفحه فقط برای همین ترشحات است، نه برای خود بیمار. بیشتر بخوانید: آیا سرطان مسری است؟
شیمی‌درمانی چند روز در بدن می‌ماند؟
احتیاط‌ها معمولاً برای ۲ روز (۴۸ ساعت) بعد از هر نوبت توصیه می‌شود [۳]. مدت دقیق به نوع دارو و روش مرکز درمانی بستگی دارد و ممکن است فرق کند؛ تیم درمان آن را به شما می‌گوید [۲].
مطالعه‌ها نشان داده‌اند چرا این احتیاط‌ها مفید است:
- در مطالعه‌ای در آلمان، در ۱۳ خانه بیماران، روی سطح توالت، حمام و آشپزخانه باقیمانده دارو پیدا شد و بیشترین مقدار روی توالت و حمام بود. در ادرار بیماران، دارو اغلب بیش از ۲ روز دیده می‌شد، ولی در ادرار اعضای خانواده دارویی پیدا نشد [۴].
- در مطالعه کوچکی در ژاپن، داروی سیکلوفسفامید در ادرار بیشتر بیماران بیش از ۲ روز و حداکثر تا ۵ روز دیده شد. در ادرار ۵ نفر از ۱۰ عضو خانواده هم مقدار بسیار کمی از دارو پیدا شد [۵].
پژوهشگران هر دو مطالعه نتیجه گرفتند که خانواده‌ها باید احتیاط‌های ساده را بدانند و رعایت کنند [۴، ۵]. این احتیاط‌ها در بخش بعد آمده است.
احتیاط‌های ساده در خانه، در روزهای اول بعد از هر نوبت
- ۱
توالت
- ۲
شستن دست‌ها
بیمار بعد از رفتن به توالت دست‌هایش را با آب و صابون بشوید. اطرافیان هم بعد از هر تماس با ترشحات و بعد از درآوردن دستکش، دست‌ها را بشویند [۲].
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
قرص‌های شیمی‌درمانی در خانه
از تیم درمان بپرسید: «با داروهای من، این احتیاط‌ها تا چند روز بعد از هر نوبت لازم است؟» پاسخ را بنویسید و جایی بگذارید که همه اعضای خانواده ببینند [۲].
آیا شیمی‌درمانی برای نوزادان و کودکان خطر دارد؟
بودن در کنار نوزاد و کودک، بغل کردن و بازی با او بی‌خطر است؛ داروی شیمی‌درمانی با تماس معمولی به کودک نمی‌رسد و احتیاط فقط برای ترشحات بدن است [۱، ۲]. در روزهای اول بعد از هر نوبت:
- کودکان به ترشحات بیمار، مثل استفراغ یا پوشک بزرگسال، دست نزنند؛ بزرگسالی با دستکش آن را تمیز کند [۲، ۳].
- قرص‌های شیمی‌درمانی را دور از دسترس و دید کودکان نگه دارید [۶].
- بیمار بعد از رفتن به توالت، دست‌هایش را خوب بشوید [۲].
نکته برعکس: بیمار در دوران شیمی‌درمانی زودتر عفونت می‌گیرد [۲]. کودکان و دیگر اعضای خانواده می‌توانند واکسن‌های معمول خود، از جمله واکسن سرخک و آبله‌مرغان، را بزنند و این کار از بیمار هم محافظت می‌کند [۱۲]. یک استثنای مهم: قطره خوراکی فلج اطفال واکسن زنده است و برای کسی که با بیمار در یک خانه زندگی می‌کند توصیه نمی‌شود [۱۲]؛ پیش از واکسن کودک به پزشک یا مرکز واکسیناسیون بگویید که یکی از اعضای خانه شیمی‌درمانی می‌گیرد. دو نکته کوچک دیگر: اگر نوزاد قطره خوراکی واکسن روتاویروس خورده، بیمار تا ۲ هفته پوشک او را عوض نکند و دست‌ها را مرتب بشوید؛ اگر بعد از واکسن آبله‌مرغان جوش زد، روی آن را بپوشانید و تا خوب شدن، پوست کودک با پوست بیمار تماس نداشته باشد [۱۲].
اگر کودک سرماخورده است یا تب دارد، بیمار کمی فاصله بگیرد و دست‌ها شسته شود؛ بیشتر بخوانید: کاهش گلبول‌ها و پیشگیری از عفونت. اگر خود بیمار تب کرد، ببینید تب و علائم خطر بعد از شیمی‌درمانی. برای گفت‌وگو با کودکان درباره بیماری هم ببینید چطور با فرزندانم درباره سرطانم صحبت کنم؟
عوارض شیمی‌درمانی برای اطرافیان باردار
زن باردار می‌تواند کنار بیمار باشد، با او هم‌صحبت و هم‌سفره شود و او را در آغوش بگیرد؛ تماس معمولی خطری ندارد و احتیاط فقط برای ترشحات بدن و خود داروهاست [۱، ۲].
داروهای شیمی‌درمانی ممکن است به جنین آسیب بزنند. در کارکنان درمانی که مدت‌ها با این داروها کار می‌کنند، ناباروری، سقط و ناهنجاری جنین بیشتر گزارش شده و به آن‌ها توصیه می‌شود در بارداری تا جای ممکن از تماس با این داروها دوری کنند [۷]. برای همین در خانه هم بهتر است در روزهای اول بعد از هر نوبت:
- تمیز کردن ادرار، مدفوع و استفراغ بیمار و شستن لباس‌های آلوده او را کس دیگری انجام دهد [۳، ۷].
- زن باردار به قرص یا کپسول شیمی‌درمانی دست نزند [۶، ۷].
- اگر چاره‌ای نیست، دستکش بپوشد و بعد دست‌هایش را بشوید [۲].
همین نکته‌ها برای کسی که قصد بارداری دارد یا به نوزاد شیر می‌دهد هم مفید است [۳، ۷].
همسر: رابطه جنسی و پیشگیری از بارداری
بیشتر بیماران در دوران شیمی‌درمانی می‌توانند رابطه جنسی داشته باشند، ولی بهتر است از پزشک بپرسید [۲]. در روزهای اول بعد از هر نوبت کاندوم بگذارید تا همسرتان با ترشحات جنسی در تماس نباشد [۲].
در دوران درمان از بارداری پیشگیری کنید، چون شیمی‌درمانی می‌تواند به جنین آسیب بزند. این هم برای زنی که درمان می‌گیرد صدق می‌کند و هم برای همسر مردی که درمان می‌گیرد، چون شیمی‌درمانی می‌تواند به اسپرم آسیب بزند [۲]. بیشتر بخوانید: بعد از شیمی‌درمانی می‌شود باردار شد؟ و باروری و رابطه جنسی در درمان سرطان.
آیا پرتودرمانی (رادیوتراپی) برای اطرافیان خطر دارد؟
| نوع پرتودرمانی | برای اطرافیان |
|---|---|
| پرتودرمانی معمولی با دستگاه، از بیرون بدن | بیمار را رادیواکتیو نمی‌کند. بودن در کنار او، حتی برای زنان باردار، نوزادان و کودکان، بی‌خطر است [۸] |
| منبع پرتوی موقت داخل بدن | تا وقتی منبع پرتو در بدن است، ممکن است لازم باشد ملاقات‌ها کوتاه باشد و زنان باردار و کودکان زیر یک سال به ملاقات نیایند. بعد از برداشتن آن، پرتویی در بدن نمی‌ماند [۹] |
| منبع پرتوی دائمی داخل بدن (دانه‌های کوچک) | پرتو هر روز ضعیف‌تر می‌شود. در روزهای اول، زمان نزدیک بودن به دیگران کم شود و به‌ویژه با کودکان و زنان باردار وقت نگذرانید؛ تیم درمان مدت آن را می‌گوید [۹] |
| ید رادیواکتیو و داروهای پرتوزای خوراکی یا تزریقی | تا مدتی ادرار، عرق و بزاق بیمار پرتو دارد [۱۰]. تیم پزشکی هسته‌ای برای هر بیمار، بسته به مقدار دارو، می‌گوید چند ساعت یا چند روز و چه احتیاط‌هایی در خانه و بیرون لازم است [۱۱] |
در پرتودرمانی معمولی که بیشتر بیماران می‌گیرند، هیچ احتیاطی برای اطرافیان لازم نیست [۸].
برای عوارض خود بیمار ببینید پرتودرمانی چیست و چه عوارضی دارد؟ درباره ید رادیواکتیو در سرطان تیروئید هم بخش ید رادیواکتیو را ببینید.
پرسش‌های متداول
می‌توانم کسی را که شیمی‌درمانی می‌گیرد ببوسم؟
می‌توانیم در یک تخت بخوابیم؟
ظرف و غذای بیمار باید جدا باشد؟
اگر قرص شیمی‌درمانی روی زمین افتاد یا شکست، چه کنم؟
با دستکش آن را بردارید، بعد دست‌هایتان را بشویید و برای دور انداختن آن از تیم درمان یا داروخانه بپرسید [۶]. نگذارید کودک یا حیوان خانگی به آن دست بزند.
می‌خواهیم بچه‌دار شویم؛ مراقبت از بیمار مشکلی دارد؟
ید رادیواکتیو گرفته‌ام؛ کی می‌توانم بچه‌ام را بغل کنم؟
این به مقدار دارو بستگی دارد. تیم پزشکی هسته‌ای به شما می‌گوید چند ساعت یا چند روز و با چه کسانی باید فاصله بگیرید؛ طبق همان دستورها عمل کنید [۱۱].
پرتودرمانی معمولی گرفته‌ام؛ می‌توانم نوه‌ام را بغل کنم؟
بله. پرتودرمانی از بیرون بدن، بیمار را رادیواکتیو نمی‌کند و بودن در کنار نوزادان، کودکان و زنان باردار بی‌خطر است [۸].
نکات برای پزشکان (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
Böhlandt ۲۰۱۷ (Int J Hyg Environ Health). ۲۶۵ نمونه سواب از سطوح ۱۳ خانه (توالت، حمام، آشپزخانه) در دو نوبت پس از شیمی‌درمانی و ۶۲ نمونه ادرار بیماران و اعضای خانواده در سه روز. آلودگی سطحی پلاتین ۰٫۰۲ تا ۴۲٫۵، فلوئورواوراسیل تا ۹۸٫۳ و سیکلوفسفامید تا ۲۸۳٫۳ پیکوگرم بر سانتی‌مترمربع، با بیشترین مقدار در توالت و حمام. غلظت ادراری دارو در بیماران اغلب بیش از ۴۸ ساعت بالا بود، ولی در ادرار اعضای خانواده باقیمانده دارو قابل اندازه‌گیری نبود [۴].
Yuki ۲۰۱۵ (Oncol Nurs Forum). ۸ بیمار سرپایی گیرنده سیکلوفسفامید، ۱۰ عضو هم‌خانه و ۱۰ شاهد، با جمع‌آوری ادرار در ۷ روز. سیکلوفسفامید در ۱۱۲ از ۲۷۶ نمونه ادرار بیماران دیده شد و آخرین نمونه مثبت در ۶۳٪ بیماران پس از بیش از ۴۸ ساعت (حداکثر ۵ روز) بود. در ۵ عضو خانواده ۱۷ تا ۲۵۲ نانوگرم برای هر نفر و در هیچ شاهدی دارو یافت نشد [۵].
NIOSH ۲۰۲۳ (مراقبت در منزل). آموزش پایه بیمار و خانواده؛ دستکش هنگام مراقبت و هنگام شستن لباس یا تمیز کردن توالت؛ بستن درِ توالت پیش از سیفون پس از هر استفاده تا ۴۸ ساعت پس از شیمی‌درمانی و در صورت امکان سرویس بهداشتی جدا؛ دو بار شستن ملحفه‌ها جدا از بقیه لباس‌ها. برخی داروهای خطرناک ممکن است وارد منی شوند و خرد کردن قرص یا باز کردن کپسول مواجهه را بیشتر می‌کند [۳]. NCI مدت این احتیاط‌ها را وابسته به دارو و سیاست مرکز درمانی می‌داند [۲]. در مواجهه شغلی، خطر ناباروری، سقط و ناهنجاری گزارش شده و NIOSH محدود کردن مواجهه، به‌ویژه در بارداری، را توصیه می‌کند [۷].
واکسیناسیون اطرافیان (ASCO ۲۰۲۴). همه اعضای خانواده و تماس‌های نزدیک، در حد امکان، واکسن‌های خود را به‌روز نگه دارند (توصیه ۴٫۰؛ شواهد متوسط، توصیه قوی). همه واکسن‌های توصیه‌شده ACIP برای بزرگسالان و کودکان، از جمله MMR و واریسلا، برای اطرافیان بیمار تحت درمان بی‌خطرند، جز واکسن زنده آنفلوانزا در تماس‌های نزدیک گیرندگان HSCT؛ به نقل از IDSA، واکسن خوراکی فلج اطفال (OPV) برای اطرافیان بیماران دچار نقص ایمنی توصیه نمی‌شود. پس از واکسن روتاویروس، بهداشت دست و پرهیز از تعویض پوشک تا ۲ هفته پس از آخرین دوز؛ بثورات پس از واکسن واریسلا پوشانده شود و تا بهبود از تماس پوستی نزدیک پرهیز شود [۱۲].
پرتو. پرتودرمانی خارجی بیمار را رادیواکتیو نمی‌کند [۸]؛ در براکی‌تراپی موقت پس از برداشتن منبع پرتویی باقی نمی‌ماند و در کاشت دائمی، محدود کردن تماس به‌ویژه با کودکان و زنان باردار در ابتدا توصیه می‌شود [۹]. پس از درمان با ید ۱۳۱، مدت احتیاط (ساعت یا روز) بر اساس اکتیویته و شرایط فردی برای هر بیمار تعیین و به او و مراقبانش آموزش داده می‌شود (ATA ۲۰۱۱) [۱۱].
منابع علمی
۱۲ منبعنمایش همه منابع، ۱ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰
- ۱۱
- ۱۲
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/chemo-safety-for-family/