بله، بسیاری از زنان و مردان بعد از شیمی‌درمانی بچه‌دار می‌شوند؛ ولی برخی داروها، به‌ویژه در دوز بالا، باروری را کم می‌کنند و گاهی این اثر دائمی است [۱، ۲]. معمولاً توصیه می‌شود در دوران درمان و تا مدتی بعد از آن، بسته به دارو از چند ماه تا یک سال، از بارداری پیشگیری کنید [۱، ۹، ۱۰]. در مطالعه‌ها، بارداری بعد از سرطان سینه خطر برگشت بیماری را بیشتر نکرد و فرزندان بازماندگان سرطان بیشتر از دیگران دچار ناهنجاری مادرزادی نشدند [۴، ۶، ۷].
نکات کلیدی
- بارداری بعد از شیمی‌درمانی برای بسیاری ممکن است. اینکه باروری چقدر آسیب ببیند، به نوع و دوز دارو، مدت درمان، سن و وضعیت باروری پیش از درمان بستگی دارد [۱، ۲].
- اگر در آینده فرزند می‌خواهید، پیش از شروع درمان بگویید؛ فریز اسپرم، تخمک یا جنین باید پیش از درمان مطرح شود [۳].
- در دوران شیمی‌درمانی باردار نشوید. حتی با قاعدگی نامنظم، بارداری ممکن است و دارو می‌تواند به جنین آسیب بزند، به‌ویژه در سه ماه اول بارداری [۱، ۲].
- چقدر صبر کنم؟ بسته به دارو، از چند ماه تا یک سال بعد از آخرین نوبت؛ برای مثال بعد از سیکلوفسفامید تا یک سال برای زنان و ۴ ماه برای مردان. زمان دقیق را پزشک شما می‌گوید [۱، ۹، ۱۰].
- بعد از سرطان سینه هم بارداری ممکن است: در یک مطالعه بزرگ، از هر ۴ زنی که هورمون‌درمانی را برای بارداری موقتاً قطع کردند، ۳ نفر باردار شدند و برگشت بیماری در ۵ سال بیشتر نشد [۵].
- سلامت نوزاد: فرزندان بازماندگان سرطان بیشتر از دیگران ناهنجاری مادرزادی ندارند؛ بعد از سرطان سینه، زایمان زودرس و وزن کم نوزاد کمی بیشتر دیده شده است [۶، ۷].
آیا شیمی‌درمانی باعث نازایی می‌شود؟
گاهی بله، ولی نه همیشه. شیمی‌درمانی ممکن است به تخمدان‌ها آسیب بزند و تعداد تخمک‌های سالم را کم کند، یا به اسپرم آسیب بزند. این اثر گاهی موقت است و گاهی برای همیشه می‌ماند [۱، ۲].
چند چیز خطر را تعیین می‌کند [۱، ۲]:
- نوع دارو: داروهای گروه «آلکیله‌کننده»، مثل سیکلوفسفامید، خطر بیشتری دارند [۲].
- دوز و تعداد داروها: دوز بالاتر یا چند دارو با هم، خطر را بیشتر می‌کند [۲].
- سن و مدت درمان: سن هنگام درمان، طول درمان و وضعیت باروری پیش از بیماری هم مهم‌اند [۲].
- درمان‌های دیگر: پرتودرمانی به لگن یا مغز و برخی جراحی‌ها هم روی باروری اثر دارند [۲].
برگشتن قاعدگی به‌تنهایی نشان نمی‌دهد باروری کاملاً سالم مانده است؛ گاهی تخمدان‌ها آسیب دیده‌اند ولی هنوز گاه‌به‌گاه تخمک آزاد می‌کنند [۲]. آزمایش خون هورمونی به نام AMH ذخیره تخمک را بهتر نشان می‌دهد. در مطالعه‌ای روی زنان جوان بعد از سرطان سینه، نزدیک به نیمی از آن‌ها ذخیره تخمک خیلی کمی داشتند؛ این وضعیت در زنان مسن‌تر و کسانی که شیمی‌درمانی گرفته بودند بیشتر بود و شانس بارداری را کم می‌کرد [۸].
بعد از شیمی‌درمانی چقدر باید صبر کرد تا باردار شد؟
در دوران درمان و تا مدتی بعد از آخرین نوبت، از بارداری پیشگیری کنید. این مدت به داروها بستگی دارد:
- زنان: مؤسسه ملی سرطان آمریکا پیشگیری از بارداری را در دوران شیمی‌درمانی و تا یک سال بعد از آن توصیه می‌کند [۱]. در برگه رسمی داروها، این مدت برای سیکلوفسفامید تا یک سال و برای دوکسوروبیسین ۶ ماه بعد از آخرین نوبت است [۹، ۱۰].
- مردان: شیمی‌درمانی می‌تواند به اسپرم آسیب بزند [۱]. بعد از سیکلوفسفامید تا ۴ ماه و بعد از دوکسوروبیسین تا ۳ ماه، از بارداری همسر پیشگیری کنید [۹، ۱۰]. اسپرمی که کمی بعد از شروع یا پایان درمان گرفته شود، ممکن است آسیب ژنتیکی بیشتری داشته باشد [۳].
- داروهای سرطان سینه: بعد از قطع تاموکسیفن ۲ ماه و بعد از آخرین تزریق تراستوزوماب ۷ ماه باید از بارداری پیشگیری کرد [۱۱، ۱۲].
این زمان‌ها فقط به خود داروها مربوط است. پزشک شما بر اساس نوع سرطان و درمان‌هایی که هنوز ادامه دارد، زمان مناسب را می‌گوید؛ بپرسید: «تا کی از بارداری پیشگیری کنم و از کی می‌توانیم برای بچه‌دار شدن اقدام کنیم؟» [۲]
بارداری در دوران شیمی‌درمانی
در دوران شیمی‌درمانی هم ممکن است باردار شوید، حتی اگر قاعدگی نامنظم یا گاه‌به‌گاه شده باشد [۲]. ولی شیمی‌درمانی می‌تواند به جنین آسیب بزند، به‌ویژه در سه ماه اول بارداری [۱].
- اگر هنوز قاعده می‌شوید، ممکن است پیش از شروع درمان آزمایش بارداری بخواهند [۱].
- یک روش مطمئن پیشگیری را با پزشک انتخاب کنید [۱، ۲]. اگر تاموکسیفن می‌خورید، ممکن است قرص ضدبارداری و دیگر روش‌های هورمونی اثر نکنند؛ از روش‌های بدون هورمون، مثل کاندوم، استفاده کنید [۱۱].
- اگر فکر می‌کنید باردار شده‌اید، فوراً به پزشک بگویید تا درباره ادامه درمان با شما صحبت کند [۱].
- در روزهای اول بعد از هر نوبت، در رابطه جنسی کاندوم بگذارید تا همسرتان با ترشحات حاوی دارو تماس نداشته باشد [۱]؛ ببینید آیا شیمی‌درمانی برای اطرافیان خطر دارد؟
اگر سرطان در دوران بارداری تشخیص داده شده، این موقعیت دیگری است و تیم درمان راه‌های مناسب آن دوران را بررسی می‌کند [۱]؛ برای پزشکان ببینید سرطان در دوران بارداری: شیمی‌درمانی و تصمیم‌ها.
فریز تخمک و اسپرم قبل از شیمی‌درمانی
بهترین زمان برای فکر کردن به بچه‌دار شدن در آینده، پیش از شروع درمان است. رهنمود انجمن سرطان‌شناسی بالینی آمریکا می‌گوید همه بیماران در زمان تشخیص درباره اثر درمان بر باروری مشاوره شوند و اگر علاقه دارند یا مطمئن نیستند، به متخصص باروری معرفی شوند [۳]:
- مردان: فریز اسپرم پیش از درمان. اگر نمونه منی ممکن نیست، اسپرم را می‌توان با یک عمل کوچک از بیضه گرفت [۳].
- زنان: فریز تخمک، فریز جنین یا فریز بافت تخمدان. فریز جنین معمولاً با آزمایش هورمون‌ها و سونوگرافی شروع می‌شود [۲، ۳]. اگر پرتودرمانی لگن لازم است، می‌توان تخمدان‌ها را با جراحی از میدان پرتو دور کرد [۳].
- آمپولی که تخمدان‌ها را در طول شیمی‌درمانی موقتاً خاموش می‌کند (مثل گوسرلین) در زنان مبتلا به سرطان سینه ممکن است کمک کند، ولی جای فریز تخمک یا جنین را نمی‌گیرد [۳].
- اگر پیش از درمان فرصت نشد، گاهی بعد از درمان هم می‌توان تخمک یا جنین فریز کرد [۳].
در مطالعه‌ای روی زنان جوان با سرطان سینه هورمون‌مثبت، فریز تخمک یا جنین پیش از درمان خطر برگشت بیماری را بیشتر نکرد [۵]. بیشتر بخوانید: باروری و رابطه جنسی در درمان سرطان.
بارداری بعد از درمان سرطان سینه
بسیاری از زنان جوان نگران‌اند که هورمون‌های بارداری، سرطان سینه را برگرداند. مطالعه‌ها این نگرانی را تأیید نکرده‌اند:
- بررسی بزرگ ۳۹ مطالعه: زنانی که بعد از سرطان سینه باردار شدند، نسبت به زنانی که باردار نشدند، بیشتر دچار برگشت بیماری نشدند و حتی وضعیت بهتری داشتند؛ این نتیجه به زمان بارداری و نوع تومور بستگی نداشت [۶].
- مطالعه‌ای روی ۵۱۶ زن ۴۲ ساله یا جوان‌تر با سرطان سینه هورمون‌مثبت: آن‌ها بعد از ۱۸ تا ۳۰ ماه هورمون‌درمانی، آن را برای تلاش برای بارداری موقتاً قطع کردند. در ۳ سال اول، برگشت بیماری بیشتر از زنان مشابهی نبود که درمان را قطع نکرده بودند [۴].
- پیگیری ۵ ساله همان مطالعه: برگشت بیماری در هر دو گروه تقریباً یکسان بود. از هر ۴ زن، ۳ نفر باردار شدند و از هر ۱۰ زن، حدود ۷ نفر دست‌کم یک فرزند به دنیا آوردند [۵]. پیگیری طولانی‌تر ادامه دارد، چون سرطان سینه هورمون‌مثبت ممکن است سال‌ها بعد برگردد [۵].
بعد از سرطان سینه، احتمال بارداری کمتر از نصفِ زنان دیگر است [۶]؛ اگر بچه می‌خواهید، زود با متخصص باروری صحبت کنید. تصمیم درباره زمان بارداری و وقفه در هورمون‌درمانی را با انکولوژیست خود بگیرید [۴].
آیا شیمی‌درمانی قبلی به نوزاد آسیب می‌زند؟
در یک مطالعه بزرگ روی بیش از ۴۰۰۰ فرزند کسانی که در کودکی سرطان داشتند، ناهنجاری مادرزادی در فرزندانی که پدر یا مادرشان داروهای شیمی‌درمانی آلکیله‌کننده (مثل سیکلوفسفامید) یا پرتودرمانی گرفته بودند، بیشتر از فرزندان بازماندگانی نبود که این درمان‌ها را نگرفته بودند [۷]. در بررسی بزرگ بارداری‌های بعد از سرطان سینه هم ناهنجاری مادرزادی بیشتر نبود [۶].
ولی بعد از سرطان سینه، به‌ویژه اگر شیمی‌درمانی گرفته باشید، زایمان زودرس، وزن کم نوزاد و سزارین کمی بیشتر دیده شده است [۶]. به پزشک زنان بگویید چه درمان‌هایی گرفته‌اید تا بارداری را با دقت پیگیری کند.
پرسش‌های متداول
احتمال بارداری بعد از شیمی‌درمانی چقدر است؟
برای هر کس فرق دارد و به دارو، دوز و سن بستگی دارد [۲]. بعد از سرطان سینه، احتمال بارداری روی هم رفته کمتر از نصفِ زنان دیگر است [۶]. ولی در زنان جوانی که آگاهانه برای بارداری اقدام کردند، از هر ۴ نفر ۳ نفر باردار شدند [۵]. آزمایش AMH به پزشک کمک می‌کند شانس شما را بهتر تخمین بزند [۸].
قاعدگی‌ام برگشته؛ یعنی باروری‌ام سالم است؟
بارداری در دوران شیمی‌درمانی چه خطری دارد؟
همسرم شیمی‌درمانی گرفته؛ چقدر صبر کنیم؟
در دوران درمان و تا چند ماه بعد از آخرین نوبت، از بارداری پیشگیری کنید؛ برای مثال بعد از سیکلوفسفامید ۴ ماه و بعد از دوکسوروبیسین ۳ ماه [۱، ۹، ۱۰]. اسپرم کمی بعد از درمان ممکن است آسیب ژنتیکی بیشتری داشته باشد؛ زمان دقیق را از پزشک او بپرسید [۳].
کی باید درباره فریز تخمک یا اسپرم صحبت کنم؟
آیا آمپول گوسرلین در طول شیمی‌درمانی از باروری محافظت می‌کند؟
در زنان مبتلا به سرطان سینه، این آمپول که تخمدان‌ها را موقتاً خاموش می‌کند، می‌تواند به‌عنوان یک کمک پیشنهاد شود، ولی جای فریز تخمک یا جنین را نمی‌گیرد [۳]. بیشتر بخوانید: گوسرلین (زولادکس).
بعد از لنفوم یا لوسمی هم می‌شود بچه‌دار شد؟
بله، ممکن است. بسیاری از بازماندگان سرطان، از جمله کسانی که در کودکی سرطان داشتند، بعداً بچه‌دار می‌شوند؛ در مطالعه‌ای روی بیش از ۴۰۰۰ فرزند آن‌ها، شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی پدر یا مادر خطر ناهنجاری مادرزادی را بیشتر نکرده بود [۷]. چون برخی داروهای این بیماری‌ها، مثل سیکلوفسفامید، باروری را بیشتر تحت تأثیر قرار می‌دهند، پیش از درمان درباره حفظ باروری بپرسید [۲، ۳].
شواهد و توصیه‌ها (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
ASCO ۲۰۲۵ (حفظ باروری). ارزیابی و مشاوره خطر باروری در زمان تشخیص و در دوران بقا؛ ارجاع بیماران علاقه‌مند یا مردد به متخصص باروری پیش از درمان. مردان: انجماد اسپرم پیش از درمان و TESE در صورت عدم امکان نمونه؛ هشدار درباره احتمال آسیب ژنتیکی بیشتر در اسپرمی که کمی پس از شروع یا پایان درمان جمع‌آوری شود. زنان: انجماد جنین، تخمک و بافت تخمدان، جابه‌جایی تخمدان و جراحی محافظه‌کارانه؛ IVM روش نوظهور؛ حفظ باروری پس از درمان برای کسانی که پیش از درمان انجام نداده‌اند. GnRHa جایگزین روش‌های تثبیت‌شده نیست ولی در سرطان سینه به‌عنوان روش کمکی قابل پیشنهاد است [۳].
POSITIVE (NEJM ۲۰۲۳). ۵۱۶ زن ۴۲ ساله یا کمتر، مرحله I تا III (۹۳٫۴٪ مرحله I یا II)، پس از ۱۸ تا ۳۰ ماه هورمون‌درمانی ادجوانت؛ میانه سن ۳۷ سال و میانه ۲۹ ماه از تشخیص تا ورود. از ۴۹۷ زن پیگیری‌شده، ۳۶۸ (۷۴٫۰٪) دست‌کم یک بارداری و ۳۱۷ (۶۳٫۸٪) دست‌کم یک تولد زنده داشتند (۳۶۵ نوزاد). در ۱۶۳۸ بیمار-سال (میانه پیگیری ۴۱ ماه)، ۴۴ رویداد سرطان سینه رخ داد که از آستانه ایمنی (۴۶ رویداد) کمتر بود؛ بروز ۳ ساله ۸٫۹٪ (۶٫۳ تا ۱۱٫۶) در برابر ۹٫۲٪ (۷٫۶ تا ۱۰٫۸) در گروه شاهد خارجی [۴].
به‌روزرسانی POSITIVE (Ann Oncol ۲۰۲۶). وقفه پس از ۱۸ تا ۳۰ ماه و حداکثر تا ۲ سال؛ ۵۱۸ زن. با میانه پیگیری ۷۱ ماه، بروز تجمعی ۵ ساله BCFI ۱۲٫۳٪ در برابر ۱۳٫۲٪ در شاهد SOFT/TEXT (اختلاف منفی ۰٫۹ درصد؛ فاصله اطمینان ۹۵٪: منفی ۴٫۲ تا ۲٫۶) و DRFI ۶٫۲٪ در برابر ۸٫۳٪. ۳۷۷ از ۴۹۷ (۷۶٪) بارداری و ۳۴۳ (۶۹٪) تولد زنده، مجموعاً ۴۴۰ فرزند. ۱۸۰ زن (۳۶٪) پیش از ورود جنین یا تخمک فریز کرده بودند؛ BCFI پنج‌ساله ۱۴٫۰٪ در برابر ۱۱٫۵٪ (تحلیل تعدیل‌نشده) [۵].
عوامل هورمونی در POSITIVE (Breast ۲۰۲۵). AMH کمتر از ۰٫۵ نانوگرم بر میلی‌لیتر در ماه ۳ پس از وقفه در ۲۰۹ از ۴۳۸ زن (۴۷٫۷٪)، بیشتر در سن بالاتر و پس از شیمی‌درمانی؛ ذخیره پایین با شانس کمتر بارداری همراه بود (OR ۰٫۵۲؛ ۰٫۳۱ تا ۰٫۸۷). نارسایی زودرس تخمدان (FSH بیش از ۲۵ واحد در لیتر در ماه ۱۲) در ۱۶٫۷٪ زنانی که شیمی‌درمانی گرفته بودند [۸].
Lambertini ۲۰۲۱ (متاآنالیز، JCO). ۳۹ مطالعه؛ ۱۱۲٬۸۴۰ بیمار سرطان سینه که ۷٬۵۰۵ نفر پس از تشخیص باردار شدند. احتمال بارداری در برابر جمعیت عمومی RR ۰٫۴۰ (۰٫۳۲ تا ۰٫۴۹)؛ خطر بیشتر سزارین (OR ۱٫۱۴)، وزن کم هنگام تولد (۱٫۵۰)، زایمان زودرس (۱٫۴۵) و کوچکی برای سن بارداری (۱٫۱۶)، به‌ویژه پس از شیمی‌درمانی؛ بدون افزایش معنادار ناهنجاری مادرزادی. در برابر بیماران بدون بارداری: DFS با HR ۰٫۶۶ (۰٫۴۹ تا ۰٫۸۹) و OS با HR ۰٫۵۶ (۰٫۴۵ تا ۰٫۶۸)، مستقل از زمان بارداری [۶].
Signorello ۲۰۱۲ (CCSS). ۴٬۶۹۹ فرزند از ۱٬۱۲۸ بازمانده مرد و ۱٬۶۲۷ بازمانده زن سرطان کودکی؛ شیوع ناهنجاری ۲٫۷٪. مادران با مواجهه با پرتو یا عامل آلکیله‌کننده در برابر بدون مواجهه ۳٫۰٪ در برابر ۳٫۵٪ (P=۰٫۵۱) و پدران ۱٫۹٪ در برابر ۱٫۷٪ (P=۰٫۷۹)؛ دوز پرتو به تخمدان یا بیضه و درمان آلکیله‌کننده با ناهنجاری ارتباط معنادار نداشت [۷].
| دارو | بیمار زن | بیمار مرد (همسر زن در سن باروری) |
|---|---|---|
| سیکلوفسفامید | در طول درمان و تا ۱ سال پس از پایان درمان [۹] | در طول درمان و ۴ ماه پس از پایان درمان [۹] |
| دوکسوروبیسین | در طول درمان و ۶ ماه پس از آن [۱۰] | در طول درمان و ۳ ماه پس از آن [۱۰] |
| تراستوزوماب | در طول درمان و ۷ ماه پس از آخرین دوز؛ مواجهه در بارداری یا ۷ ماه پیش از لقاح می‌تواند به جنین آسیب بزند [۱۲] | در برچسب ذکر نشده [۱۲] |
| تاموکسیفن | در طول مصرف و ۲ ماه پس از قطع؛ روش سدی یا غیرهورمونی [۱۱] | در برچسب ذکر نشده [۱۱] |
NCI برای زنان پیشگیری در طول شیمی‌درمانی و تا یک سال پس از آن را توصیه می‌کند [۱].
انواع سرطان مرتبط
پرسش‌های مرتبط
منابع علمی
۱۲ منبعنمایش همه منابع، ۲ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰
- ۱۱
- ۱۲
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/pregnancy-after-chemotherapy/