خلاصه نکات کلیدی
- شیمی‌درمانی (به‌ویژه داروهای آلکیله‌کننده)، پرتودرمانی لگن یا مغز، جراحی اندام‌های تولیدمثل و پیوند سلول بنیادی می‌توانند باروری را به‌طور موقت یا دائم کاهش دهند [۱، ۲].
- رهنمود ASCO توصیه می‌کند همه بیماران در زمان تشخیص درباره خطرات باروری مشاوره شوند و روش‌های حفظ باروری پیش از شروع درمان مطرح شود [۵].
- روش‌های اصلی: انجماد اسپرم در مردان؛ انجماد جنین، تخمک یا بافت تخمدان، و جابه‌جایی تخمدان پیش از پرتودرمانی در زنان [۵].
- بازماندگانی که با متخصص باروری مشاوره کرده بودند، صرف‌نظر از تصمیمشان، پشیمانی کمتری داشتند [۱].
- کاهش باروری به معنای ناممکن بودن بارداری نیست؛ در دوران درمان از روش پیشگیری از بارداری استفاده کنید و درباره استفاده از کاندوم بپرسید [۱، ۳، ۴].
- مشکلات جنسی قابل درمان‌اند: روان‌کننده و مرطوب‌کننده واژن، داروهای بهبود نعوظ و مشاوره جنسی از گزینه‌های رایج هستند [۱۰].
درمان سرطان چگونه بر باروری اثر می‌گذارد؟
اثر درمان بر باروری به نوع، دوز و مدت درمان، سن بیمار، زمان سپری‌شده از درمان، نوع و محل تومور و وضعیت باروری پیش از بیماری بستگی دارد [۱، ۲].
- شیمی‌درمانی: برخی داروها، به‌ویژه آلکیله‌کننده‌ها، خطر بالایی دارند؛ در زنان ممکن است تخمدان‌ها از تولید تخمک و استروژن بازبمانند (نارسایی زودرس تخمدان) و در مردان سلول‌های سازنده اسپرم آسیب ببینند. دوز بالا یا ترکیب چند دارو خطر را بیشتر می‌کند [۱، ۲].
- پرتودرمانی: تابش به لگن می‌تواند تخمدان‌ها یا بیضه‌ها را آسیب بزند؛ تابش نزدیک رحم می‌تواند جریان خون رحم را تغییر دهد و تابش به مغز ممکن است بر غدد تنظیم‌کننده هورمون‌های باروری اثر بگذارد [۱، ۲].
- جراحی: برداشتن رحم یا هر دو تخمدان، یا جراحی‌های لگن مانند پروستات، مثانه و راست‌روده می‌تواند باروری یا انزال را مختل کند [۱، ۲].
- هورمون‌درمانی: در زنان ممکن است نارسایی تخمدان ایجاد کند و در مردان تعداد اسپرم را کاهش دهد [۱، ۲].
- درمان هدفمند و ایمنی‌درمانی: اثر آن‌ها بر باروری هنوز در حال بررسی است؛ برخی مهارکننده‌های تیروزین کیناز ممکن است باروری را کاهش دهند [۱، ۲].
نارسایی زودرس تخمدان ممکن است با گرگرفتگی، تعریق شبانه، قاعدگی نامنظم یا قطع آن، خشکی واژن و کاهش میل جنسی همراه باشد و در درازمدت خطر پوکی استخوان و بیماری قلبی را بالا ببرد [۱].
حفظ باروری: پیش از شروع درمان
گام‌های پیشنهادی در زمان تشخیص
- ۱
- ۲
۲. ارجاع به متخصص باروری
اگر به داشتن فرزند در آینده علاقه دارید یا هنوز مطمئن نیستید، ارجاع زودهنگام به متخصص باروری (آنکوفرتیلیتی یا متخصص غدد تولیدمثل) را درخواست کنید [۵].
- ۳
۳. انتخاب روش مناسب
تیم درمان و متخصص باروری با هم زمان‌بندی روش حفظ باروری و اثر احتمالی تأخیر در شروع درمان را بررسی می‌کنند [۲].
- ۴
۴. پیگیری پس از درمان
اگر پیش از درمان فرصت حفظ باروری نبوده یا تخمک یا جنین کافی ذخیره نشده، روش‌های حفظ باروری پس از درمان هم ممکن است پیشنهاد شود [۵].
| روش | برای چه کسی | توضیح |
|---|---|---|
| انجماد اسپرم | مردان پس از بلوغ | رایج‌ترین روش؛ باید پیش از درمان انجام شود. اگر نمونه منی ممکن نیست، استخراج اسپرم از بیضه (TESE) گزینه است [۲، ۵]. |
| انجماد جنین | زنان پس از بلوغ | تحریک تخمدان با دارو، برداشت تخمک، لقاح در آزمایشگاه و انجماد جنین [۱، ۵]. |
| انجماد تخمک | زنان پس از بلوغ | برداشت و انجماد تخمک‌های بالغ برای لقاح در آینده [۱، ۵]. |
| انجماد بافت تخمدان | زنان و دختران، از جمله تنها روش تثبیت‌شده پیش از بلوغ | برداشت جراحی بافت تخمدان و پیوند دوباره آن در آینده [۱، ۵]. |
| جابه‌جایی تخمدان | زنانی که پرتودرمانی لگن می‌گیرند | جابه‌جایی تخمدان‌ها با جراحی به خارج از میدان تابش [۱، ۵]. |
| محافظ بیضه | مردانی که پرتودرمانی لگن می‌گیرند | پوششی برای کاهش تابش پراکنده به بیضه‌ها [۲]. |
| آگونیست GnRH همراه شیمی‌درمانی | زنان مبتلا به سرطان سینه | جایگزین روش‌های تثبیت‌شده نیست، اما می‌تواند به‌عنوان روش کمکی پیشنهاد شود [۵، ۷]. |
انجماد بافت بیضه در پسران پیش از بلوغ هنوز آزمایشی است و فقط در کارآزمایی بالینی انجام می‌شود [۵].
رابطه جنسی و پیشگیری از بارداری در دوران درمان
آنچه باید بدانید
رابطه جنسی معمولاً ممکن است
کاندوم
پیشگیری از بارداری
حتی با کاهش باروری، بارداری ممکن است رخ دهد و برخی درمان‌ها برای جنین زیان‌آورند یا باعث سقط می‌شوند. از پزشک بپرسید چه روشی و تا چه مدت پس از درمان لازم است [۱].
تغییرات جسمی
در زنان، کاهش استروژن ناشی از شیمی‌درمانی، هورمون‌درمانی یا پرتودرمانی لگن ممکن است به خشکی واژن و درد هنگام رابطه منجر شود [۳]. در مردان، شیمی‌درمانی ممکن است میل جنسی را در دوران درمان کم کند اما معمولاً بر نعوظ اثر ندارد؛ پرتودرمانی لگن، هورمون‌درمانی و جراحی‌های لگن ممکن است باعث اختلال نعوظ شوند [۴].
درمان‌های مؤثر
بارداری پس از سرطان
برای بسیاری از بازماندگان، بارداری پس از درمان ممکن است. یک نمونه مهم، کارآزمایی POSITIVE است: ۵۱۶ زن ۴۲ ساله یا جوان‌تر با سرطان سینه زودرس گیرنده هورمونی مثبت، پس از ۱۸ تا ۳۰ ماه هورمون‌درمانی، آن را موقتاً برای تلاش برای بارداری قطع کردند. از ۴۹۷ زنی که پیگیری شدند، ۷۴٫۰٪ دست‌کم یک بار باردار شدند و ۶۳٫۸٪ دست‌کم یک تولد زنده داشتند. بروز سه‌ساله عود سرطان سینه ۸٫۹٪ بود، در برابر ۹٫۲٪ در گروه کنترل خارجی؛ یعنی این وقفه موقت در کوتاه‌مدت خطر را افزایش نداد [۹]. پیگیری طولانی‌تر هنوز لازم است و تصمیم باید با انکولوژیست گرفته شود.
ویژه پزشکان
خلاصه رهنمودها برای پزشکان
- ASCO ۲۰۲۵ (حفظ باروری): ارزیابی و مشاوره خطرات باروری در زمان تشخیص و در دوران بقا؛ ارجاع بیماران علاقه‌مند یا مردد به متخصص باروری؛ بحث درباره روش‌ها پیش از درمان. در مردان: انجماد اسپرم پیش از درمان و TESE در صورت عدم امکان نمونه منی؛ هشدار درباره احتمال آسیب ژنتیکی بیشتر در اسپرمی که بلافاصله پس از شروع یا پایان درمان جمع‌آوری شود؛ انجماد بافت بیضه پیش از بلوغ فقط در کارآزمایی. در زنان: انجماد جنین، تخمک و بافت تخمدان، جابه‌جایی تخمدان و جراحی ژنیکولوژیک محافظه‌کارانه؛ بلوغ آزمایشگاهی تخمک (IVM) به‌عنوان روش نوظهور. GnRHa نباید جایگزین روش‌های تثبیت‌شده شود، اما می‌تواند به‌عنوان روش کمکی در سرطان سینه پیشنهاد شود و در اورژانس‌های انکولوژیک برای سرکوب قاعدگی به کار رود. تنها روش تثبیت‌شده در دختران پیش از بلوغ، انجماد بافت تخمدان است [۵].
- متاآنالیز داده‌های فردی GnRHa در سرطان سینه زودرس (۸۷۳ بیمار، ۵ کارآزمایی): نارسایی زودرس تخمدان ۱۴٫۱٪ در برابر ۳۰٫۹٪ (نسبت شانس تعدیل‌شده ۰٫۳۸)؛ بارداری پس از درمان ۱۰٫۳٪ در برابر ۵٫۵٪ (نسبت میزان بروز ۱٫۸۳)؛ بدون تفاوت معنادار در بقای بدون بیماری و بقای کلی [۷]. کارآزمایی POEMS نیز با گوسرلین همراه شیمی‌درمانی انجام شد [۸].
- ESMO ۲۰۲۰: رهنمود حفظ باروری و بارداری پس از درمان در بیماران پس از بلوغ [۶].
- ASCO ۲۰۱۸ (مشکلات جنسی): گفت‌وگو درباره سلامت جنسی باید توسط تیم درمان آغاز شود؛ مشاوره روانی‌اجتماعی یا روانی‌جنسی به همه بیماران پیشنهاد شود؛ ابتدا عوامل پزشکی قابل درمان اصلاح شوند. در آتروفی واژن، روان‌کننده و مرطوب‌کننده به‌عنوان گزینه اول؛ استروژن واژینال با دوز کم، لیدوکائین و DHEA در برخی موارد. در مردان، مهارکننده‌های PDE5 و در موارد مقاوم جراحی. برای علائم وازوموتور: CBT، تنفس آهسته، هیپنوز، ونلافاکسین و گاباپنتین [۱۰].
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
- پیش از شروع هر درمان، اگر به داشتن فرزند در آینده فکر می‌کنید؛ فرصت حفظ باروری ممکن است پس از شروع درمان از دست برود [۵].
- اگر در دوران درمان احتمال بارداری می‌دهید (تأخیر قاعدگی یا آزمایش مثبت)؛ برخی درمان‌ها برای جنین زیان‌آورند [۱].
- خونریزی واژینال غیرعادی (خارج از زمان قاعدگی یا شدیدتر از معمول) در دوران درمان [۱۱].
- تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر در دوران شیمی‌درمانی؛ این وضعیت اورژانسی است [۱۲].
- درد، سوزش یا ترشح غیرعادی دستگاه تناسلی، یا علائم یائسگی زودرس که زندگی روزمره را مختل کرده است [۱، ۳].
پرسش‌های متداول
اگر قاعدگی‌ام در شیمی‌درمانی قطع شد، یعنی دیگر باردار نمی‌شوم؟
آیا حفظ باروری درمان سرطان را به تأخیر می‌اندازد؟
آیا بارداری پس از سرطان سینه هورمون‌مثبت خطرناک است؟
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۱۲ منبعنمایش همه منابع، ۶ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶Fertility preservation and post-treatment pregnancies in post-pubertal cancer patients: ESMO Clinical Practice Guidelines
- ۷Gonadotropin-Releasing Hormone Agonists During Chemotherapy for Preservation of Ovarian Function and Fertility in Premenopausal Patients With Early Breast Cancer: A Systematic Review and Meta-Analysis of Individual Patient-Level Data
- ۸Goserelin for Ovarian Protection during Breast-Cancer Adjuvant Chemotherapy
- ۹Interrupting Endocrine Therapy to Attempt Pregnancy after Breast Cancer
- ۱۰
- ۱۱Bleeding and Bruising (Thrombocytopenia) and Cancer Treatment
- ۱۲Infection and Neutropenia during Cancer Treatment
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۲۷ مهر ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.