شیمی‌درمانی با دارو انجام می‌شود و دارو از راه خون به سلول‌های سرطانی در همه جای بدن می‌رسد [۱، ۳]. پرتودرمانی (رادیوتراپی) با پرتوهای پرانرژی به DNA سلول‌های سرطانی آسیب می‌زند و درمانی موضعی است: فقط بخشی از بدن را درمان می‌کند که پرتو به آن تابیده می‌شود [۴، ۵]. هیچ‌کدام همیشه «بهتر» یا «قوی‌تر» نیست؛ انتخاب به نوع سرطان، جای آن و پخش شدن یا نشدنش بستگی دارد [۱] و در برخی سرطان‌ها، مثل سرطان دهانه رحم و سر و گردن، دادن هر دو با هم بهتر از پرتودرمانی تنها بوده است [۹، ۱۰].
نکات کلیدی
- شیمی‌درمانی درمانی برای کل بدن است و پرتودرمانی خارجی درمانی موضعی: اگر سرطان در ریه باشد، فقط قفسه سینه پرتو می‌گیرد، نه همه بدن [۳، ۴].
- ریزش مو: برخی شیمی‌درمانی‌ها موی سر و جاهای دیگر بدن را می‌ریزند؛ پرتودرمانی فقط موی ناحیه‌ای را که درمان می‌شود می‌ریزد [۷].
- پرتودرمانی بدون شیمی‌درمانی هم می‌تواند سرطان را درمان کند [۴]: در سرطان پروستاتی که از پروستات بیرون نرفته بود، مرگ از این سرطان با پرتودرمانی هم مثل جراحی کم بود؛ ۱۵ سال بعد، از هر ۱۰۰ مرد کمتر از ۳ نفر به‌خاطر آن فوت کرده بودند [۸].
- با هم، گاهی بهتر از تنها: در سرطان دهانه رحم و سرطان سر و گردن، شیمی‌درمانی همزمان با پرتودرمانی عمر بیماران را بیشتر از پرتودرمانی تنها کرد [۹، ۱۰].
فرق شیمی‌درمانی و پرتودرمانی در یک نگاه
| شیمی‌درمانی | پرتودرمانی خارجی | |
|---|---|---|
| با چه چیزی؟ | دارو [۱] | پرتوهای پرانرژی [۴] |
| چگونه اثر می‌کند؟ | سلول‌هایی را که سریع رشد می‌کنند می‌کشد یا رشدشان را متوقف می‌کند [۱] | به DNA سلول‌های سرطانی آسیب می‌زند تا بمیرند یا کندتر رشد کنند؛ چند روز تا چند هفته درمان لازم است تا سلول‌ها بمیرند و این روند تا هفته‌ها یا ماه‌ها پس از پایان درمان ادامه دارد [۴] |
| به کجای بدن می‌رسد؟ | از راه خون به همه جای بدن [۳] | فقط ناحیه‌ای که پرتو می‌گیرد [۴، ۵] |
| چگونه داده می‌شود؟ | سرم در رگ، قرص یا آمپول؛ در دوره‌هایی با فاصله استراحت [۱] | دستگاهی بیرون از بدن، بی‌آنکه به بدن بخورد، پرتو را به تومور می‌تاباند؛ بیشتر روزی یک بار، ۵ روز در هفته [۴، ۵] |
| هر جلسه چقدر طول می‌کشد؟ | به داروها بستگی دارد؛ از تیم درمان بپرسید [۲] | بیشتر ۳۰ دقیقه تا یک ساعت، که بیشترش صرف قرار گرفتن در وضعیت درست است؛ خود تابش ۱ تا ۵ دقیقه [۵] |
| عوارض | ممکن است در همه بدن باشد: خستگی، تهوع، کم شدن گلبول‌ها، ریزش مو و زخم دهان [۲] | بیشتر در ناحیه درمان‌شده؛ خستگی هم شایع است [۶] |
| ریزش مو | برخی داروها موی سر و بدن را می‌ریزند [۷] | فقط در ناحیه درمان‌شده [۷] |
| ایمنی اطرافیان | تا مدتی پس از هر جلسه، خانواده باید از تماس با ترشحات بدن شما دوری کنند [۲] | پرتودرمانی خارجی بدن را پرتوزا (رادیواکتیو) نمی‌کند [۵] |
پرتودرمانی داخلی (براکی‌تراپی) و پرتودرمانی خوراکی یا تزریقی نکات ایمنی دیگری دارند و با پرتودرمانی خارجی فرق می‌کنند [۴].
پرتودرمانی بهتر است یا شیمی‌درمانی؟ کدام قوی‌تر است؟
هیچ‌کدام همیشه بهتر یا قوی‌تر نیست؛ این دو درمان کارهای متفاوتی انجام می‌دهند. درمانی که لازم دارید به نوع سرطان، اینکه پخش شده یا نه و به کجا، و بیماری‌های دیگر شما بستگی دارد [۱].
- وقتی سرطان در یک ناحیه است، درمان موضعی مثل پرتودرمانی می‌تواند آن را درمان کند یا جلوی برگشتش را بگیرد [۴]؛ مثلاً در سرطان پروستات محدود به پروستات، پرتودرمانی به اندازه جراحی جلوی مرگ از سرطان را گرفت [۸].
- وقتی سرطان در خون است یا به چند جای بدن پخش شده، درمانی لازم است که به همه بدن برسد، مثل شیمی‌درمانی [۱، ۳]. پرتودرمانی در این وضعیت هم می‌تواند برای کم کردن علائمی مثل درد به کار رود [۴].
- در بسیاری از سرطان‌ها هر دو لازم‌اند، با جراحی یا بدون آن؛ پرتودرمانی ممکن است پیش، همزمان یا پس از درمان‌های دیگر داده شود [۴].
پس پرسش بهتر این است: «در سرطان من، هر درمان چه نقشی دارد و هدفش چیست؟» این را از پزشک بپرسید. بیشتر بخوانید: شیمی‌درمانی چیست و چگونه انجام می‌شود؟ و پرتودرمانی چیست و چه عوارضی دارد؟
آیا شیمی‌درمانی و پرتودرمانی با هم داده می‌شوند؟ (شیمی‌پرتودرمانی)
بله. وقتی شیمی‌درمانی همزمان با پرتودرمانی داده می‌شود، به آن «شیمی‌پرتودرمانی» می‌گویند؛ شیمی‌درمانی کمک می‌کند پرتودرمانی بهتر اثر کند [۲]. چند نمونه از مطالعه‌های بزرگ:
- سرطان دهانه رحم: افزودن شیمی‌درمانی به پرتودرمانی عمر زنان را بیشتر کرد و برگشت سرطان را کم کرد [۹].
- سرطان سر و گردن: شیمی‌درمانی همزمان با پرتودرمانی عمر بیماران را بیشتر کرد؛ اما شیمی‌درمانی پیش یا پس از پرتودرمانی چنین اثری نداشت [۱۰].
- سرطان ریه‌ای که در قفسه سینه گسترش یافته ولی به جاهای دور نرفته: دادن شیمی‌درمانی و پرتودرمانی همزمان، بهتر از پشت سر هم بود و عمر بیماران را بیشتر کرد؛ ولی التهاب شدید مری (درد و سختی بلع) را بیشتر کرد [۱۱].
- سرطان رکتوم: شیمی‌پرتودرمانی پیش از جراحی، در مقایسه با بعد از جراحی، برگشت سرطان در لگن را تقریباً نصف کرد و عوارض کمتری داشت؛ طول عمر در دو گروه یکسان بود [۱۲].
شیمی‌پرتودرمانی عوارض بیشتری دارد؛ مثلاً در سرطان دهانه رحم، عوارض زودرس خونی و گوارشی بیشتر بود [۹]. خستگی هم وقتی شیمی‌درمانی و پرتودرمانی با هم داده می‌شوند ممکن است شدیدتر باشد [۲]. صفحه‌های مرتبط: سرطان دهانه رحم، سرطان سر و گردن و سرطان ریه.
فرق عوارض شیمی‌درمانی و پرتودرمانی
شیمی‌درمانی به همه بدن می‌رسد، پس عوارضش هم ممکن است در همه بدن باشد: خستگی، تهوع و استفراغ، کم شدن گلبول‌های خون، ریزش مو، زخم دهان و درد [۲]. بیشتر این عوارض بعد از پایان درمان بهتر می‌شوند یا از بین می‌روند [۲].
پرتودرمانی عوارضش بیشتر به ناحیه‌ای بستگی دارد که درمان می‌شود [۶]: مثلاً پرتودرمانی لگن ممکن است اسهال و مشکلات ادراری بدهد و پرتودرمانی سر و گردن، مشکلات دهان و سختی بلع [۶]. بسیاری از افراد در دوره پرتودرمانی خسته می‌شوند [۶]. سلول‌های سالمی که آسیب دیده‌اند معمولاً ظرف چند ماه پس از پایان درمان بهبود می‌یابند؛ اما برخی عوارض ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها بعد ظاهر شوند [۶].
ریزش مو فرق مهمی است: پرتودرمانی فقط موی همان ناحیه‌ای را می‌ریزد که درمان می‌شود؛ مثلاً پرتودرمانی سینه موی سر را نمی‌ریزد [۷]. مو بعد از شیمی‌درمانی اغلب ۲ تا ۳ ماه و بعد از پرتودرمانی ۳ تا ۶ ماه پس از پایان درمان دوباره رشد می‌کند [۷].
بیشتر بخوانید: عوارض شیمی‌درمانی چیست؟، عوارض شیمی‌درمانی از کی شروع می‌شود؟، مراقبت از پوست در دوره پرتودرمانی و آیا موها بعد از شیمی‌درمانی دوباره رشد می‌کنند؟
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
در دوران شیمی‌درمانی یا شیمی‌پرتودرمانی، در این موارد همان موقع با تیم درمان تماس بگیرید، حتی شب یا روز تعطیل [۲]:
- تب ۳۸ درجه یا بالاتر (یا هر عددی که تیم درمان گفته است)، لرز یا تعریق؛ پیش از خوردن تب‌بر با تیم درمان صحبت کنید [۲]
- اسهال بیش از ۲۴ ساعت، یا اسهال همراه درد و دل‌پیچه [۲]
- استفراغ بیش از یک روز، یا بالا آوردن هر چه می‌نوشید [۲]
در دوره پرتودرمانی هم هر عارضه تازه یا بدترشونده را در همان جلسه بعدی به تیم پرتودرمانی بگویید. اگر حالتان ناگهان بد شد، مثلاً تنگی نفس شدید یا گیجی، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
پرسش‌های متداول
آیا شیمی‌درمانی و پرتودرمانی یکی است؟
کدام عوارض کمتری دارد؟
آیا بعد از پرتودرمانی رادیواکتیو می‌شوم و برای خانواده خطر دارم؟
پرتودرمانی خارجی شما را رادیواکتیو نمی‌کند و می‌توانید کنار دیگران، حتی زنان باردار، نوزادان و کودکان، باشید [۵]. پرتودرمانی داخلی و پرتودرمانی خوراکی یا تزریقی نکات ایمنی خاصی دارند [۴]؛ بخوانید: پرتودرمانی چیست و چه عوارضی دارد؟
چرا پزشک برای من هم شیمی‌درمانی و هم پرتودرمانی نوشته است؟
چون در برخی سرطان‌ها این دو با هم نتیجه بهتری داشته‌اند: شیمی‌درمانی کمک می‌کند پرتودرمانی بهتر اثر کند [۲] و در مطالعه‌ها، در سرطان دهانه رحم و سر و گردن عمر بیماران را بیشتر کرد [۹، ۱۰]. شیمی‌درمانی همچنین می‌تواند سلول‌های سرطانی را که به جاهای دیگر بدن رفته‌اند از بین ببرد [۱].
آیا می‌شود یک ناحیه را دوباره پرتودرمانی کرد؟
هر ناحیه از بدن فقط تا مقدار مشخصی پرتو را در طول عمر با ایمنی تحمل می‌کند؛ برای همین گاهی نمی‌توان ناحیه‌ای را که قبلاً پرتو گرفته دوباره پرتودرمانی کرد [۴]. اگر قبلاً پرتودرمانی شده‌اید، حتماً به پزشک جدید بگویید.
پرتودرمانی چند جلسه است و شیمی‌درمانی چند جلسه؟
پرتودرمانی خارجی بیشتر روزی یک بار، ۵ روز در هفته و برای چند هفته است و طول آن به نوع سرطان و هدف درمان بستگی دارد [۵]. شیمی‌درمانی در دوره‌هایی با فاصله استراحت داده می‌شود [۱]. بیشتر بخوانید: شیمی‌درمانی چند جلسه است؟ و پرتودرمانی چند جلسه طول می‌کشد؟
شواهد شیمی‌پرتودرمانی و پرتودرمانی با قصد درمان (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
- دهانه رحم (متاآنالیز CCCMAC، داده‌های فردی ۱۸ کارآزمایی): در ۱۳ کارآزمایی مقایسه شیمی‌پرتودرمانی با همان پرتودرمانی، بقای ۵ ساله ۶٪ بهتر شد (HR ۰٫۸۱، P<۰٫۰۰۱)؛ سود با رژیم‌های پلاتینی (HR ۰٫۸۳) و غیرپلاتینی (HR ۰٫۷۷) هر دو دیده شد و عود موضعی و دوردست کمتر شد؛ سمیت حاد خونی و گوارشی بیشتر بود [۹]. رژیم: سیس‌پلاتین هفتگی همراه پرتودرمانی.
- سر و گردن (MACH-NC ۲۰۲۱؛ ۱۰۱ کارآزمایی، ۱۸٬۹۵۱ بیمار، حدود ۹۰٪ مرحله ۳ یا ۴): سود بقا فقط با شیمی‌درمانی همزمان: HR ۰٫۸۳ (۹۵٪ CI: ۰٫۷۹ تا ۰٫۸۶)، سود مطلق ۶٫۵٪ در ۵ سال و ۳٫۶٪ در ۱۰ سال. افزودن شیمی‌درمانی القایی (HR ۰٫۹۶) یا ادجوانت (HR ۱٫۰۲) بقا را بهتر نکرد و اثر با افزایش سن کمتر شد [۱۰]. رژیم: سیس‌پلاتین همراه پرتودرمانی در سرطان سر و گردن.
- NSCLC پیشرفته موضعی (متاآنالیز Aupérin؛ ۶ کارآزمایی، ۱۲۰۵ بیمار): همزمان در برابر پشت‌سرهم: HR مرگ ۰٫۸۴ (۹۵٪ CI: ۰٫۷۴ تا ۰٫۹۵)، سود مطلق ۵٫۷٪ در ۳ سال (از ۱۸٫۱٪ به ۲۳٫۸٪) و ۴٫۵٪ در ۵ سال؛ پیشرفت موضعی-ناحیه‌ای کمتر (HR ۰٫۷۷) بدون اثر بر پیشرفت دوردست (HR ۱٫۰۴)؛ ازوفاژیت حاد درجه ۳ تا ۴ از ۴٪ به ۱۸٪ رسید [۱۱]. پس از آن: دوروالوماب پس از شیمی‌پرتودرمانی (PACIFIC).
- رکتوم (CAO/ARO/AIO-94؛ ۸۲۳ بیمار cT3–4 یا گره مثبت): ۵۰۴۰ cGy در جلسه‌های ۱۸۰ cGy، ۵ روز در هفته، همراه فلوئورواوراسیل ۱۰۰۰ میلی‌گرم/مترمربع در روز به‌صورت انفوزیون پیوسته ۱۲۰ ساعته در هفته‌های ۱ و ۵، پیش از جراحی در برابر پس از جراحی: عود موضعی ۵ ساله ۶٪ در برابر ۱۳٪ (P=۰٫۰۰۶)، سمیت حاد درجه ۳ یا ۴ ۲۷٪ در برابر ۴۰٪ و سمیت دیررس ۱۴٪ در برابر ۲۴٪؛ بقای ۵ ساله ۷۶٪ در برابر ۷۴٪ (P=۰٫۸۰) [۱۲]. رویکرد امروزی‌تر: درمان کامل پیش از جراحی (RAPIDO).
- پرتودرمانی با قصد درمان در بیماری موضعی (ProtecT): ۱۶۴۳ مرد ۵۰ تا ۶۹ ساله با سرطان پروستات موضعی که با PSA تشخیص داده شده بود؛ پس از پیگیری میانه ۱۵ سال، مرگ از سرطان پروستات ۲٫۹٪ با پرتودرمانی، ۲٫۲٪ با پروستاتکتومی و ۳٫۱٪ با پایش فعال (P=۰٫۵۳)؛ متاستاز ۵٫۰٪، ۴٫۷٪ و ۹٫۴٪ [۸].
منابع علمی
۱۲ منبعنمایش همه منابع، ۲ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰
- ۱۱
- ۱۲
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/chemotherapy-vs-radiotherapy/