شیمی‌درمانی علاوه بر سلول‌های سرطانی، سلول‌های سالمی را که سریع رشد و تقسیم می‌شوند (مثل سلول‌های پوشاننده دهان و روده و سلول‌های رشد مو) هم آسیب می‌زند؛ به همین دلیل عوارضی مثل زخم دهان، تهوع و ریزش مو ایجاد می‌شود و تعداد گلبول‌های سفید هم ممکن است کم شود [۱، ۲]. شایع‌ترین عارضه، خستگی است و بیشتر عوارض پس از پایان شیمی‌درمانی بهتر می‌شوند یا از بین می‌روند [۱]. تب ۳۸ درجه یا بالاتر در دوران درمان می‌تواند نشانه عفونت خطرناک باشد و نیاز به تماس فوری با تیم درمان دارد [۲].
نکات کلیدی
- نوع و شدت عوارض به نوع و دوز داروها، نوع و مرحله سرطان و سلامت فرد پیش از درمان بستگی دارد؛ هیچ‌کس نمی‌تواند دقیقاً پیش‌بینی کند هر فرد چه احساسی خواهد داشت [۱].
- ورزش و مداخلات روان‌شناختی در کاهش خستگی ناشی از سرطان از داروها مؤثرتر بوده‌اند [۳].
- خنک‌سازی پوست سر در یک کارآزمایی تصادفی، در ۵۰٫۵٪ زنان مبتلا به سرطان سینه از ریزش شدید مو جلوگیری کرد (در برابر ۰٪ در گروه شاهد) [۵].
چرا شیمی‌درمانی عارضه دارد؟
شیمی‌درمانی با کشتن یا متوقف کردن رشد سلول‌های سریع‌التقسیم عمل می‌کند. سلول‌های سرطانی چنین‌اند، اما برخی سلول‌های سالم بدن هم سریع تقسیم می‌شوند؛ مانند سلول‌های پوشاننده دهان و روده و سلول‌هایی که مو را می‌رویانند. آسیب به این سلول‌ها عوارضی مثل زخم دهان، تهوع و ریزش مو ایجاد می‌کند [۱].
شیمی‌درمانی همچنین تعداد گلبول‌های سفید (نوتروفیل‌ها) را در زمان‌هایی از هر دوره کاهش می‌دهد و خطر عفونت را بالا می‌برد. به همین دلیل آزمایش خون منظم انجام می‌شود و گاهی دارو برای پیشگیری از عفونت یا افزایش گلبول‌های سفید تجویز می‌شود [۲].
عوارض شایع و راه‌های کنترل آن‌ها
| عارضه | توضیح | چه کمکی می‌کند؟ |
|---|---|---|
| خستگی | شایع‌ترین عارضه شیمی‌درمانی [۱] | برنامه‌ریزی برای استراحت در روز درمان و روز بعد، کمک گرفتن برای رفت‌وآمد و کارهای خانه [۱]؛ ورزش و مداخلات روان‌شناختی [۳] |
| تهوع و استفراغ | از آزاردهنده‌ترین عوارض از دید بیماران [۴] | داروهای ضدتهوع پیشگیرانه بر اساس میزان تهوع‌زایی رژیم؛ برنامه در دوره‌های بعد قابل تنظیم است [۴] |
| کاهش گلبول‌های سفید و عفونت | در زمان‌هایی از هر دوره نوتروفیل‌ها پایین است [۲] | شستن مکرر دست‌ها، دوری از افراد بیمار، رعایت ایمنی غذایی و آزمایش خون منظم [۲] |
| ریزش مو | فقط برخی داروهای شیمی‌درمانی باعث ریزش مو می‌شوند [۸] | خنک‌سازی پوست سر در برخی رژیم‌ها [۵]؛ مو معمولاً ۲ تا ۳ ماه پس از پایان درمان دوباره رشد می‌کند [۸] |
| زخم دهان و مشکلات خوردن | آسیب به سلول‌های پوشاننده دهان و روده [۱] | اطلاع به پزشک یا پرستار و مشاوره با متخصص تغذیه [۱] |
| نوروپاتی محیطی (گزگز، بی‌حسی یا درد دست و پا) | با برخی داروهای شیمی‌درمانی؛ ممکن است پس از درمان باقی بماند [۶] | هیچ دارویی برای پیشگیری توصیه نمی‌شود؛ در نوروپاتی شدید، تأخیر، کاهش دوز یا تعویض دارو بررسی می‌شود و دولوکستین تنها داروی دارای شواهد برای نوروپاتی دردناک است [۶] |
| اثر بر باروری | برخی درمان‌ها می‌توانند باروری را کاهش دهند [۷] | گفت‌وگو درباره حفظ باروری پیش از شروع درمان؛ انجماد اسپرم، تخمک یا جنین روش‌های استاندارد هستند [۷] |
آیا عوارض شیمی‌درمانی دائمی است؟
بیشتر عوارض پس از پایان شیمی‌درمانی بهتر می‌شوند یا از بین می‌روند [۱]. با این حال، برخی عوارض ممکن است ماندگار باشند؛ برای مثال نوروپاتی محیطی ناشی از شیمی‌درمانی در شماری از بازماندگان سرطان باقی می‌ماند [۶] و برخی درمان‌ها ممکن است باروری را کاهش دهند، به همین دلیل گفت‌وگو درباره حفظ باروری باید هرچه زودتر و پیش از شروع درمان انجام شود [۷].
چه زمانی فوراً به پزشک مراجعه کنیم؟
در دوران شیمی‌درمانی، در صورت بروز هر یک از این نشانه‌ها فوراً با تیم درمان تماس بگیرید یا به اورژانس بروید [۲]:
- تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر یا لرز
- سرفه، گلودرد، درد گوش، سردرد یا سفتی گردن
- اسهال
- سوزش ادرار یا ادرار خونی یا کدر
- زخم یا پوشش سفید در دهان، یا بثورات پوستی
- قرمزی یا تورم، به‌ویژه در محل ورود کاتتر یا پورت
پیش از مصرف هر تب‌بری (حتی استامینوفن یا ایبوپروفن) با پزشک مشورت کنید؛ این داروها ممکن است نشانه‌های یک مشکل جدی را پنهان کنند [۲].
پرسش‌های مرتبط
آیا شدت عوارض نشان می‌دهد درمان مؤثرتر است؟
خیر. عوارض ربطی به میزان اثر شیمی‌درمانی بر سرطان ندارند و نبود عارضه هم به معنای بی‌اثر بودن درمان نیست [۱].
آیا همه بیماران دچار ریزش مو می‌شوند؟
خیر. فقط برخی از انواع شیمی‌درمانی باعث ریزش مو می‌شوند؛ از تیم درمان بپرسید داروی شما چنین اثری دارد یا نه [۸].
آیا در دوران شیمی‌درمانی رژیم غذایی خاصی لازم است؟
اگر در خوردن مشکل دارید به پزشک یا پرستار بگویید؛ مشاوره با متخصص تغذیه هم می‌تواند کمک کند [۱].
منابع علمی
۸ منبعنمایش همه منابع، ۵ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳Comparison of Pharmaceutical, Psychological, and Exercise Treatments for Cancer-Related Fatigue
- ۴2023 MASCC and ESMO guideline update for the prevention of chemotherapy- and radiotherapy-induced nausea and vomiting
- ۵Effect of a Scalp Cooling Device on Alopecia in Women Undergoing Chemotherapy for Breast Cancer
- ۶
- ۷
- ۸
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۲۷ مهر ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.