شیمی‌درمانی درمان سرطان با داروهایی است که سلول‌های سرطانی را می‌کشند یا جلوی رشدشان را می‌گیرند؛ این داروها از راه خون به سلول‌های سرطانی در همه جای بدن می‌رسند [۱، ۳]. بیشتر وقت‌ها با سرم (تزریق در رگ) یا قرص و به‌صورت «دوره‌ای» داده می‌شود: مدتی دارو و بعد مدتی استراحت تا بدن ترمیم شود [۱]. بسته به نوع و مرحله سرطان، هدف آن درمان کامل، کوچک کردن تومور پیش از جراحی (نئوادجوانت)، کم کردن خطر برگشت سرطان بعد از جراحی (ادجوانت)، یا کنترل بیماری و کم کردن علائم است [۱، ۲].
نکات کلیدی
- شیمی‌درمانی برخی سرطان‌ها را حتی وقتی پخش شده‌اند درمان می‌کند: در سرطان بیضه پخش‌شده، پیش از داروهای امروزی از هر ۲۰ بیمار فقط ۱ نفر زنده می‌ماند؛ امروز با شیمی‌درمانی (و گاهی جراحی) از هر ۱۰ بیمار ۸ نفر زنده می‌مانند [۷].
- در لوسمی لنفوبلاستیک حاد کودکان، در مطالعه‌ای بزرگ حدود ۹ کودک از هر ۱۰ نفر ۵ سال بعد زنده بودند [۸].
- بعد از جراحی سرطان سینه، شیمی‌درمانی مناسب خطر مرگ از سرطان سینه را به‌طور متوسط حدود یک‌سوم کم کرد [۹].
- شدت عوارض نشان نمی‌دهد درمان چقدر اثر کرده است؛ اثر درمان را معاینه، آزمایش خون و تصویربرداری نشان می‌دهد [۱].
شیمی‌درمانی چگونه کار می‌کند و با بدن چه می‌کند؟
سلول‌های سرطانی سریع رشد و تقسیم می‌شوند. داروهای شیمی‌درمانی سلول‌هایی را که سریع رشد می‌کنند می‌کشند یا رشدشان را متوقف می‌کنند [۱، ۲]. وقتی دارو خورده یا در رگ یا عضله تزریق می‌شود، وارد خون می‌شود و به سلول‌های سرطانی در همه جای بدن می‌رسد [۳]. برای همین شیمی‌درمانی می‌تواند سلول‌هایی را هم از بین ببرد که بعد از جراحی مانده‌اند یا به جاهای دیگر بدن رفته‌اند [۱].
اما برخی سلول‌های سالم بدن هم سریع تقسیم می‌شوند: سلول‌های پوشاننده دهان و روده، سلول‌های مغز استخوان که خون می‌سازند و سلول‌هایی که مو را می‌رویانند [۲]. آسیب به این سلول‌ها عوارضی مثل زخم دهان، تهوع، ریزش مو و کم شدن گلبول‌های خون می‌دهد [۲]. در فاصله دوره‌ها بدن فرصت دارد سلول‌های سالم تازه بسازد [۱] و بیشتر عوارض بعد از پایان درمان بهتر می‌شوند یا از بین می‌روند [۲].
شیمی‌درمانی ممکن است تنها درمان باشد، اما بیشتر وقت‌ها همراه جراحی، پرتودرمانی، درمان هدفمند یا ایمنی‌درمانی داده می‌شود [۲]. فرق آن با پرتودرمانی را اینجا بخوانید: فرق شیمی‌درمانی و پرتودرمانی چیست؟
شیمی‌درمانی ادجوانت و نئوادجوانت چیست؟ هدف‌های شیمی‌درمانی
| هدف | یعنی چه؟ | نمونه |
|---|---|---|
| درمان کامل | از بین بردن سلول‌های سرطانی تا جایی که دیگر در بدن پیدا نشوند و برنگردند [۲] | سرطان بیضه، لنفوم هوچکین و لوسمی لنفوبلاستیک حاد کودکان [۳، ۷، ۸] |
| پیش از جراحی (نئوادجوانت) | کوچک کردن تومور پیش از جراحی یا پرتودرمانی [۱] | در سرطان سینه، زنان بیشتری توانستند به‌جای برداشتن کامل سینه فقط تومور را بردارند [۱۰] |
| بعد از جراحی (ادجوانت) | از بین بردن سلول‌های سرطانی که ممکن است بعد از جراحی یا پرتودرمانی در بدن مانده باشند [۱] | در سرطان سینه، خطر مرگ از سرطان را حدود یک‌سوم کم کرد [۹] |
| کنترل بیماری پخش‌شده | جلوگیری از پخش شدن بیشتر، کند کردن رشد یا از بین بردن سلول‌های سرطانی که به جاهای دیگر رفته‌اند [۲] | در سرطان ریه پیشرفته، عمر بیماران را بیشتر کرد [۱۱] |
| تسکینی (پالیاتیو) | کوچک کردن تومورهایی که درد یا فشار ایجاد کرده‌اند، برای کم کردن علائم [۱، ۲] | توموری که به عضوی فشار می‌آورد و درد ایجاد کرده است [۲] |
| نگه‌دارنده | ادامه دادن یک دارو بعد از دوره‌های اول، تا بیماری مهارشده دیرتر پیشرفت کند [۱۲] | در نوعی سرطان ریه پخش‌شده، ادامه دادن یکی از داروها عمر بیماران را بیشتر کرد [۱۲] |
یک شیمی‌درمانی ممکن است چند هدف داشته باشد؛ هدف درمان خود را از پزشک بپرسید.
تفاوت شیمی‌درمانی قبل و بعد از عمل جراحی
در برخی سرطان‌ها، مثل سرطان سینه، همان شیمی‌درمانی را می‌توان پیش یا پس از جراحی داد. در بررسی بزرگی از ۱۰ مطالعه روی نزدیک ۵ هزار زن، نتیجه درازمدت دو روش یکی بود: خطر پخش شدن سرطان و خطر مرگ تقریباً برابر بود [۱۰].
شیمی‌درمانی پیش از جراحی در بیش از ۲ نفر از هر ۳ زن تومور را کوچک کرد یا از بین برد، و زنان بیشتری توانستند سینه خود را نگه دارند [۱۰]. در مقابل، برگشت سرطان در همان ناحیه کمی بیشتر بود؛ برای همین پژوهشگران بر مشخص کردن دقیق جای تومور، بررسی دقیق نمونه و پرتودرمانی مناسب بعد از جراحی تأکید کرده‌اند [۱۰].
شیمی‌درمانی گاهی همزمان با پرتودرمانی داده می‌شود تا پرتودرمانی بهتر اثر کند [۲]. اینکه شیمی‌درمانی قبل یا بعد از جراحی باشد، به نوع و مرحله سرطان بستگی دارد؛ بیشتر بخوانید: مراحل سرطان (استیج) چیست؟
شیمی‌درمانی چگونه انجام می‌شود؟
شیمی‌درمانی راه‌های مختلفی دارد [۱]:
- سرم (تزریق در رگ): رایج‌ترین راه است. پرستار در شروع جلسه سوزن نازکی در رگ دست یا ساعد می‌گذارد و در پایان برمی‌دارد [۱].
- پورت یا کاتتر: لوله نازکی که در رگ بزرگی، اغلب در قفسه سینه، گذاشته می‌شود تا برای هر جلسه رگ‌گیری لازم نباشد؛ گاهی یک پمپ کوچک و قابل حمل، دارو را بیرون از بیمارستان ادامه می‌دهد [۱]. بخوانید: مراقبت از پورت و کاتتر PICC.
- قرص، کپسول یا شربت: برخی داروهای شیمی‌درمانی خوراکی‌اند و در خانه خورده می‌شوند [۱].
- آمپول در عضله یا زیر پوست [۱].
- راه‌های ویژه: تزریق در مایع اطراف مغز و نخاع، داخل حفره شکم، داخل سرخرگی که به تومور می‌رسد، یا کرمی که روی پوست زده می‌شود [۱].
کجا؟ شیمی‌درمانی ممکن است سرپایی (بدون ماندن شبانه در بیمارستان)، در دوره بستری یا در خانه انجام شود [۱].
هر چند وقت یک بار؟ شیمی‌درمانی دوره‌ای است: مثلاً یک هفته دارو و سه هفته استراحت، که با هم یک دوره ۴ هفته‌ای می‌سازند. استراحت به بدن فرصت می‌دهد ترمیم شود و سلول‌های سالم تازه بسازد [۱]. تعداد دوره‌ها به نوع و مرحله سرطان و هدف درمان بستگی دارد [۱]: شیمی‌درمانی چند جلسه است؟ برای نوشتن تاریخ نوبت‌ها: تقویم شیمی‌درمانی.
داروها چطور انتخاب می‌شوند؟ بر اساس نوع سرطان و میزان پیشرفت آن، شیمی‌درمانی‌های قبلی و بیماری‌های دیگر مثل دیابت یا بیماری قلبی [۱]. پیش از جلسه اول بخوانید: اولین جلسه شیمی‌درمانی: چه انتظاری داشته باشم؟
آیا شیمی‌درمانی سرطان را درمان می‌کند؟
به نوع سرطان و مرحله آن بستگی دارد [۲]. وقتی می‌گوییم شیمی‌درمانی سرطان را «درمان کرده»، یعنی سلول‌های سرطانی آن‌قدر از بین رفته‌اند که پزشک دیگر آن‌ها را در بدن پیدا نمی‌کند و برنمی‌گردند [۲].
- سرطان‌هایی که شیمی‌درمانی اغلب درمانشان می‌کند، حتی وقتی پخش شده‌اند: در سرطان بیضه پخش‌شده، امروز از هر ۱۰ بیمار ۸ نفر زنده می‌مانند و در بیمارانی که بیماری کم‌خطرتری دارند، بیش از ۹ نفر از هر ۱۰ نفر درمان می‌شوند [۷]. در لوسمی لنفوبلاستیک حاد کودکان، حدود ۹ کودک از هر ۱۰ نفر ۵ سال بعد زنده بودند [۸]. لنفوم هوچکین هم اگر زود پیدا و درمان شود، معمولاً درمان می‌شود [۳].
- بعد از جراحی: شیمی‌درمانی سلول‌های سرطانی باقی‌مانده را از بین می‌برد [۱]؛ مثلاً در سرطان سینه، خطر مرگ از سرطان را حدود یک‌سوم کم کرد [۹].
- در بسیاری از سرطان‌های پخش‌شده، هدف شیمی‌درمانی کنترل بیماری است: جلوی پخش شدن بیشتر را بگیرد، رشد را کند کند و علائم را کم کند [۲]؛ مثلاً در سرطان ریه پیشرفته، شیمی‌درمانی عمر بیماران را بیشتر کرد [۱۱]. بیشتر بخوانید: متاستاز یعنی چه و آیا قابل درمان است؟
از پزشک خود بپرسید: «هدف این شیمی‌درمانی درمان کامل است، کنترل بیماری یا کم کردن علائم؟» [۲]
فرق شیمی‌درمانی با درمان هدفمند، ایمنی‌درمانی و هورمون‌درمانی
| درمان | چگونه کار می‌کند؟ | چه زمانی به کار می‌رود؟ |
|---|---|---|
| شیمی‌درمانی | سلول‌هایی را که سریع رشد و تقسیم می‌شوند، از جمله سلول‌های سرطانی، می‌کشد یا رشدشان را متوقف می‌کند [۱] | در بسیاری از انواع سرطان، تنها یا همراه درمان‌های دیگر [۱] |
| درمان هدفمند | پروتئین‌های خاصی را در سلول سرطانی هدف می‌گیرد که رشد و پخش شدن آن را کنترل می‌کنند؛ شیمی‌درمانی برخلاف آن اغلب همه سلول‌های سریع‌التقسیم را می‌کشد [۴] | بیشتر وقتی آزمایش تومور نشان دهد هدف دارویی وجود دارد [۴] |
| ایمنی‌درمانی | به دستگاه ایمنی بدن کمک می‌کند با سرطان بجنگد [۵] | در برخی سرطان‌ها، تنها یا همراه شیمی‌درمانی [۲، ۵] |
| هورمون‌درمانی | رشد سرطان‌هایی را که برای رشد به هورمون نیاز دارند کند یا متوقف می‌کند [۶] | سرطان‌های سینه و پروستات که با هورمون رشد می‌کنند [۶] |
این درمان‌ها اغلب با هم ترکیب می‌شوند [۲]. بیشتر بخوانید: درمان هدفمند سرطان چیست؟، ایمنی‌درمانی سرطان چیست؟ و شیمی‌درمانی یا درمان هدفمند؟
عوارض شیمی‌درمانی به زبان ساده
شایع‌ترین عارضه خستگی است [۱]. عوارض شایع دیگر تهوع و استفراغ، کم شدن گلبول‌های خون، ریزش مو، زخم دهان و درد است [۲]. ممکن است عوارض زیادی داشته باشید، کمی، یا هیچ؛ این به نوع و مقدار دارو و واکنش بدن شما بستگی دارد [۲]. بیشتر عوارض بعد از پایان شیمی‌درمانی از بین می‌روند، ولی گاهی ماه‌ها یا حتی سال‌ها طول می‌کشد و برخی، مثل آسیب به اعصاب، قلب یا باروری، ممکن است ماندگار باشند [۲].
بیشتر بخوانید: عوارض شیمی‌درمانی چیست؟، عوارض شیمی‌درمانی از کی شروع می‌شود و تا چند روز ادامه دارد؟، تهوع و استفراغ، ریزش مو، کاهش گلبول‌ها و پیشگیری از عفونت و خستگی.
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
در دوران شیمی‌درمانی، در این موارد همان موقع با تیم درمان تماس بگیرید، حتی اگر شب یا روز تعطیل است [۲]:
- تب ۳۸ درجه یا بالاتر (یا هر عددی که تیم درمان گفته است)، لرز یا تعریق؛ پیش از خوردن هر تب‌بری، حتی استامینوفن یا ایبوپروفن، با تیم درمان صحبت کنید [۲]
- سرفه، سوزش یا تکرر ادرار، گوش‌درد، سردرد یا خشکی گردن [۲]
- قرمزی، تورم، درد یا ترشح اطراف پورت یا کاتتر [۲]
- استفراغ بیش از یک روز، یا بالا آوردن هر چه می‌نوشید [۲]
- اسهال بیش از ۲۴ ساعت، یا اسهال همراه درد و دل‌پیچه [۲]
- درد یا سوزش در محل سوزن هنگام تزریق: همان لحظه به پرستار بگویید [۲]
اگر حالتان ناگهان بد شد، مثلاً تنگی نفس شدید یا گیجی، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. بیشتر بخوانید: تب و علائم خطر بعد از شیمی‌درمانی.
پرسش‌های متداول
شیمی‌درمانی قرصی هم داریم؟
بله. برخی داروهای شیمی‌درمانی قرص، کپسول یا شربت‌اند و در خانه خورده می‌شوند [۱]. بهتر است هیچ نوبتی جا نیفتد؛ اگر به‌خاطر عوارض لازم باشد، پزشک برنامه را تغییر می‌دهد [۱]. بیشتر بخوانید: شیمی‌درمانی خوراکی: قرص بهتر است یا تزریق؟
شیمی‌درمانی تسکینی (پالیاتیو) یعنی چه؟ یعنی دیگر امیدی نیست؟
شیمی‌درمانی نگه‌دارنده چیست؟
گاهی بعد از دوره‌های اول، اگر بیماری مهار شده باشد، یکی از داروها ادامه پیدا می‌کند تا بیماری دیرتر پیشرفت کند. در مطالعه‌ای روی نوعی سرطان ریه پخش‌شده، ادامه دادن داروی پمترکسد بعد از ۴ دوره اول، پیشرفت بیماری را عقب انداخت و عمر بیماران را بیشتر کرد [۱۲].
اگر عوارض نداشته باشم، یعنی شیمی‌درمانی اثر نکرده است؟
نه. عوارض ربطی به اینکه شیمی‌درمانی چقدر با سرطان مبارزه می‌کند ندارند؛ عوارض شدید یعنی اثر بیشتر نیست و نداشتن عارضه هم یعنی بی‌اثر بودن نیست [۱].
آیا شیمی‌درمانی در خانه هم انجام می‌شود؟
گاهی بله: داروهای خوراکی در خانه خورده می‌شوند و گاهی یک پمپ کوچک قابل حمل، دارو را بعد از جلسه در خانه ادامه می‌دهد [۱]. بعد از هر شیمی‌درمانی، شما و خانواده باید مدتی از تماس با ترشحات بدن (ادرار، مدفوع، استفراغ، خون) دوری کنید؛ مدت آن را از تیم درمان بپرسید [۲]. بیشتر بخوانید: آیا شیمی‌درمانی برای اطرافیان خطر دارد؟
آیا شیمی‌درمانی همان پرتودرمانی است؟
نه. شیمی‌درمانی با دارو انجام می‌شود [۱] و دارو از راه خون به همه بدن می‌رسد [۳]؛ پرتودرمانی با پرتو انجام می‌شود. فرق آن‌ها و اینکه کدام برای چه سرطانی به کار می‌رود را بخوانید: فرق شیمی‌درمانی و پرتودرمانی چیست؟
شواهد هدف‌های شیمی‌درمانی (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
- ادجوانت در سرطان سینه (EBCTCG ۲۰۱۲): متاآنالیز داده‌های فردی ۱۲۳ کارآزمایی و حدود ۱۰۰ هزار زن. در مقایسه با نبود شیمی‌درمانی، نسبت میزان مرگ از سرطان سینه (RR) با CAF ۰٫۶۴، با 4AC استاندارد ۰٫۷۸ و با CMF استاندارد ۰٫۷۶ بود؛ افزودن ۴ دوره تاکسان به رژیم ثابت آنتراسایکلینی RR ۰٫۸۶ داشت. رژیم‌های تاکسان همراه آنتراسایکلین یا آنتراسایکلین با دوز تجمعی بالاتر، مرگ از سرطان سینه را به‌طور متوسط حدود یک‌سوم کم کردند و کاهش نسبی تقریباً مستقل از سن (دست‌کم تا ۷۰ سالگی)، وضعیت غدد لنفاوی، اندازه تومور، وضعیت گیرنده استروژن و مصرف تاموکسیفن بود؛ سود مطلق به خطر پایه بستگی دارد [۹].
- نئوادجوانت در برابر ادجوانت (EBCTCG ۲۰۱۸): ۴۷۵۶ زن در ۱۰ کارآزمایی (۸۱٪ رژیم آنتراسایکلینی، پیگیری میانه ۹ سال). پاسخ بالینی کامل یا نسبی ۶۹٪؛ جراحی حفظ سینه ۶۵٪ در برابر ۴۹٪. عود موضعی ۱۵ ساله ۲۱٫۴٪ در برابر ۱۵٫۹٪ (rate ratio ۱٫۳۷؛ ۹۵٪ CI: ۱٫۱۷ تا ۱٫۶۱)، بدون تفاوت در عود دوردست (۳۸٫۲٪ در برابر ۳۸٫۰٪)، مرگ از سرطان سینه (۳۴٫۴٪ در برابر ۳۳٫۷٪) و مرگ از هر علت (۴۰٫۹٪ در برابر ۴۱٫۲٪) [۱۰].
- بیماری پیشرفته (NSCLC): در متاآنالیز داده‌های فردی ۱۶ کارآزمایی (۲۷۱۴ بیمار)، افزودن شیمی‌درمانی به مراقبت حمایتی HR مرگ ۰٫۷۷ (۹۵٪ CI: ۰٫۷۱ تا ۰٫۸۳) داشت و بقای ۱۲ ماهه را از ۲۰٪ به ۲۹٪ رساند؛ اثر به نوع دارو یا تک‌دارویی و ترکیبی بودن بستگی آشکاری نداشت [۱۱].
- نگه‌دارنده (PARAMOUNT): ۹۳۹ بیمار NSCLC غیرسنگفرشی پیشرفته ۴ دوره پمترکسد-سیس‌پلاتین گرفتند؛ ۵۳۹ بیمار بدون پیشرفت با ECOG ۰ یا ۱ به‌نسبت ۲ به ۱ به پمترکسد ۵۰۰ میلی‌گرم/مترمربع روز ۱ هر ۲۱ روز یا دارونما تصادفی شدند. HR پیشرفت ۰٫۶۲ و HR مرگ ۰٫۷۸ (۹۵٪ CI: ۰٫۶۴ تا ۰٫۹۶)؛ میانه بقای کلی ۱۳٫۹ در برابر ۱۱٫۰ ماه [۱۲].
- درمان قطعی در بیماری منتشر: در سرطان بیضه متاستاتیک، رژیم سیس‌پلاتین، وین‌بلاستین و بلئومایسین میزان درمان را از ۵٪ به ۶۰٪ رساند؛ در بیماری با پیش‌آگهی خوب، ۳ دوره BEP یا ۴ دوره EP بیش از ۹۰٪ بیماران را درمان می‌کند و حدود نیمی از بیمارانی که با BEP اولیه درمان نمی‌شوند، با شیمی‌درمانی نجات‌بخش با دوز بالا و پیوند پشت‌سرهم سلول‌های بنیادی درمان می‌شوند [۷]. در لوسمی لنفوبلاستیک حاد کودکان و نوجوانان (۲۱٬۶۲۶ بیمار کارآزمایی‌های COG)، بقای ۵ ساله از ۸۳٫۷٪ در ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۴ به ۹۰٫۴٪ در ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۵ رسید [۸].
منابع علمی
۱۲ منبعنمایش همه منابع، ۲ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰
- ۱۱
- ۱۲
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/what-is-chemotherapy/