تعداد جلسات شیمی‌درمانی عدد ثابتی ندارد و به نوع و مرحله سرطان، داروهای انتخاب‌شده، هدف درمان (درمان قطعی، کنترل رشد یا تسکین علائم) و واکنش بدن بستگی دارد [۱]. شیمی‌درمانی معمولاً به‌صورت «دوره» (سیکل) داده می‌شود: یک دوره درمان و سپس دوره‌ای استراحت تا سلول‌های سالم بازسازی شوند [۱]. برای نمونه، درمان کمکی سرطان روده بزرگ مرحله ۳ معمولاً ۳ یا ۶ ماه، درمان لنفوم مهاجم B-سل کم‌خطر ۴ تا ۶ دوره و شیمی‌درمانی با دوستاکسل در سرطان پروستات متاستاتیک ۶ دوره است [۲، ۳، ۴].
«دوره» یا «سیکل» شیمی‌درمانی یعنی چه؟
بیشتر بیماران شیمی‌درمانی را در قالب دوره‌ها دریافت می‌کنند. هر دوره شامل زمانی است که دارو داده می‌شود و پس از آن زمانی برای استراحت، تا بدن فرصت بهبود و ساختن سلول‌های سالم جدید را داشته باشد [۱]؛ مثلاً یک هفته دارو و سه هفته استراحت، یک دوره ۴ هفته‌ای را می‌سازد [۱]. بنابراین «تعداد جلسات» با «تعداد دوره‌ها» یکی نیست: یک دوره ممکن است یک روز تزریق یا چند روز دارو را شامل شود.
شیمی‌درمانی بیشتر از راه وریدی (سرم) داده می‌شود، ولی قرص، تزریق زیرپوستی یا عضلانی و روش‌های دیگر هم وجود دارد. برخی بیماران دارو را از طریق پورت یا کاتتر و گاهی با پمپ قابل حمل در خانه دریافت می‌کنند [۱].
چند دوره؟ نمونه‌هایی از کارآزمایی‌های بزرگ
| موقعیت بالینی | رژیم | طول درمان | یافته کلیدی |
|---|---|---|---|
| سرطان روده بزرگ مرحله ۳ پس از جراحی | CAPOX یا FOLFOX | ۳ یا ۶ ماه | سه ماه CAPOX در بیماران کم‌خطرتر به اندازه شش ماه مؤثر بود؛ برای FOLFOX این برابری اثبات نشد [۲] |
| لنفوم مهاجم B-سل با پیش‌آگهی مطلوب (۱۸ تا ۶۰ سال، مرحله ۱ تا ۲) | R-CHOP هر ۲۱ روز؛ در گروه ۴ دوره‌ای همراه ۲ دوز اضافه ریتوکسیماب | ۴ یا ۶ دوره | بقای بدون پیشرفت ۳ ساله با ۴ دوره ۹۶٪ بود و از ۶ دوره کمتر نبود و عوارض کمتری داشت [۳] |
| سرطان پروستات متاستاتیک حساس به هورمون | دوستاکسل همراه هورمون‌درمانی | ۶ دوره، هر ۳ هفته | میانه بقا ۵۷٫۶ ماه در برابر ۴۴٫۰ ماه با هورمون‌درمانی تنها [۴] |
این جدول فقط برای آشنایی است و نسخه درمانی نیست؛ برنامه هر بیمار را پزشک معالج تعیین می‌کند.
ویژه پزشکان
چرا گاهی درمان کوتاه‌تر کافی است؟ در سرطان روده بزرگ، اگزالی‌پلاتین عارضه عصبی تجمعی دارد و کوتاه کردن درمان می‌تواند عوارض و هزینه را کم کند. در تحلیل IDEA با بیش از ۱۲ هزار بیمار، در بیماران کم‌خطرتر (T1 تا T3 و N1) بقای بدون بیماری ۳ ساله با ۳ ماه درمان ۸۳٫۱٪ و با ۶ ماه ۸۳٫۳٪ بود؛ اما در بیماران پرخطرتر (T4 یا N2) شش ماه درمان برتری داشت [۲]. در کارآزمایی FLYER نیز کاهش تعداد دوره‌ها با عوارض خونی و غیرخونی کمتری همراه بود [۳].
چه چیزهایی ممکن است برنامه را تغییر دهد؟
- شمارش خون: در دوره شیمی‌درمانی زمان‌هایی هست که تعداد گلبول‌های سفید (نوتروفیل‌ها) پایین است؛ به همین دلیل پیش از دوره‌ها آزمایش خون انجام می‌شود [۵].
- عوارض: بهتر است هیچ نوبتی را جا نیندازید، اما گاهی پزشک به دلیل عوارض، برنامه را تغییر می‌دهد و زمان شروع دوباره را توضیح می‌دهد [۱].
- پاسخ به درمان: معاینه، آزمایش خون و تصویربرداری (MRI، CT یا PET) نشان می‌دهد درمان مؤثر است یا نه [۱].
چه زمانی فوراً به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر در دوران شیمی‌درمانی تب ۳۸ درجه یا بالاتر، لرز، سرفه یا گلودرد، اسهال، سوزش یا خون در ادرار، زخم یا پوشش سفید در دهان، یا قرمزی و تورم محل کاتتر دارید، فوراً با تیم درمان تماس بگیرید. عفونت در دوران درمان می‌تواند تهدیدکننده زندگی باشد و پیش از مصرف تب‌بر (حتی استامینوفن یا ایبوپروفن) با پزشک مشورت کنید، چون ممکن است نشانه‌های مشکل جدی را پنهان کند [۵].
پرسش‌های مرتبط
اگر یک نوبت شیمی‌درمانی عقب بیفتد، درمان بی‌اثر می‌شود؟
بهتر است نوبتی جا نیفتد، اما گاهی پزشک به دلیل عوارض برنامه را تغییر می‌دهد؛ در این صورت تیم درمان توضیح می‌دهد چه کنید و چه زمانی درمان را از سر بگیرید [۱].
آیا عوارض بیشتر یعنی شیمی‌درمانی بهتر اثر کرده است؟
خیر. عوارض ارتباطی با میزان اثر شیمی‌درمانی بر سرطان ندارند؛ نبودِ عارضه هم به معنی بی‌اثر بودن درمان نیست [۱].
آیا در دوران شیمی‌درمانی می‌توانم کار کنم؟
بسیاری از افراد می‌توانند، به شرط اینکه برنامه کاری را با حال خود تنظیم کنند؛ مثلاً در روزهای سخت‌تر کار پاره‌وقت یا از خانه [۱].
شواهد علمی
مطالعات کلیدی در کتابخانه شواهد
۲ موردمدت شیمی‌درمانی کمکی در سرطان کولون مرحله ۳
درمان شیمیایی-هورمونی در سرطان پروستات متاستاتیک حساس به هورمون
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۵ منبعنمایش همه منابع، ۳ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴Chemohormonal Therapy in Metastatic Hormone-Sensitive Prostate Cancer
- ۵
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۲۷ مهر ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.