عوارض شیمی‌درمانی ممکن است از همان جلسه اول شروع شوند، اما هر عارضه زمان خودش را دارد: تهوع در ۲۴ ساعت اول یا در روزهای بعد تا حدود یک هفته [۳]، و خستگی بیشتر در چند روز بعد از هر جلسه [۴]. گلبول‌های سفید با بسیاری از داروهای شیمی‌درمانی حدود یک تا دو هفته بعد از تزریق به کمترین مقدار می‌رسند و خطر عفونت در این روزها بیشتر است [۱، ۷، ۸، ۹]؛ ریزش مو معمولاً ۲ تا ۳ هفته بعد از شروع درمان آغاز می‌شود [۱]. بیشتر عوارض پیش از جلسه بعد یا بعد از پایان درمان بهتر می‌شوند، ولی برخی، مثل گزگز و بی‌حسی دست و پا، ممکن است با هر دوره بیشتر شوند و ماه‌ها بمانند [۱، ۸، ۱۱].
نکات کلیدی
- هیچ دو نفری دقیقاً یکسان نیستند: اینکه چه عوارضی و چقدر داشته باشید به نوع و دوز داروها، نوع سرطان و سلامت شما پیش از درمان بستگی دارد [۲].
- روزهای سخت معمولاً چند روز اول بعد از هر جلسه‌اند: تهوع دیررس، بیشترین خستگی و، اگر کورتون گرفته‌اید، بی‌خوابی [۳، ۴، ۶].
- حدود یک تا دو هفته بعد از هر جلسه، حساس‌ترین زمان برای عفونت است: تب ۳۸ درجه یا بالاتر را همان موقع خبر دهید [۱، ۷، ۸].
- گزگز و بی‌حسی دست و پا با برخی داروها با هر دوره بیشتر می‌شود؛ آن را زود بگویید تا پیش از جدی شدن، دوز یا برنامه تنظیم شود [۸، ۱۰].
عوارض شیمی‌درمانی روز به روز (در یک دوره ۳ هفته‌ای)
این جدول الگوی رایج یک دوره شیمی‌درمانی را نشان می‌دهد که هر ۳ هفته تکرار می‌شود. برنامه شما ممکن است فرق کند؛ از تیم درمان بپرسید با داروهای شما کدام روزها حساس‌ترند و هر روز را در تقویم شیمی‌درمانی علامت بزنید.
| زمان | چه چیزی ممکن است پیش بیاید؟ | چه کار کنم؟ |
|---|---|---|
| روز تزریق (روز ۱) | تهوع زودرس در ۲۴ ساعت اول [۳]؛ درد یا سوزش محل سوزن [۱]؛ با اگزالی‌پلاتین، گزگز یا حساسیت به سرما از چند ساعت تا ۲ روز بعد [۱۰] | داروی ضدتهوع را طبق برنامه بخورید و برای برگشت کسی را همراه ببرید [۱، ۲]؛ درد یا سوزش محل سوزن را همان لحظه به پرستار بگویید [۱]؛ با اگزالی‌پلاتین از نوشیدنی سرد، یخ و تماس پوست با سرما دوری کنید [۱۰] |
| روزهای ۲ تا ۵ | تهوع دیررس، که ممکن است تا حدود یک هفته ادامه یابد [۳]؛ بیشترین خستگی [۴]؛ اگر کورتون (دگزامتازون) گرفته‌اید: بی‌خوابی، سوزش معده، بی‌قراری و اشتهای بیشتر [۶]؛ گاهی حالتی شبیه سرماخوردگی برای ۱ تا ۳ روز [۱] | داروی ضدتهوع را همان‌طور که پزشک گفته، در روزهای بعد از جلسه هم بخورید [۱]؛ در روز جلسه و روز بعد برای استراحت و کمک در کارهای خانه برنامه‌ریزی کنید [۲]؛ استراحت‌های کوتاه ۱۰ تا ۱۵ دقیقه‌ای [۱] |
| روزهای ۷ تا ۱۴ | کمترین گلبول‌های سفید و بیشترین خطر عفونت با بسیاری از داروها [۷، ۸، ۹]؛ زخم دهان: نشانه‌های اول از روز ۳ یا ۴ و بیشترین شدت در روزهای ۷ تا ۱۴ [۵] | روزی یک بار دما را بگیرید [۱]؛ دست‌ها را مرتب بشویید و از افراد بیمار و شلوغی دوری کنید [۱]؛ هر روز دهان را نگاه کنید و با مسواک بسیار نرم و دهان‌شویه بدون الکل از آن مراقبت کنید [۱] |
| ۲ تا ۳ هفته بعد از شروع درمان | شروع ریزش مو با داروهایی که مو را می‌ریزند؛ ریختن کامل مو حدود یک هفته طول می‌کشد [۱] | اگر بخواهید، مو را پیش از ریزش کوتاه کنید؛ ممکن است احساس کنترل بیشتری به شما بدهد [۱] |
| روزهای ۱۵ تا ۲۱ | گلبول‌ها دوباره بالا می‌آیند؛ مثلاً با دوکسوروبیسین معمولاً تا روز ۲۱ [۷]؛ خستگی تا جلسه بعد کمتر می‌شود [۴] | آزمایش خون پیش از جلسه بعد انجام می‌شود؛ اگر گلبول‌ها هنوز پایین باشند یا عارضه‌ای شدید باشد، پزشک ممکن است جلسه را عقب بیندازد [۱، ۲] |
این الگو تقریبی است و از دارویی به داروی دیگر و از فردی به فرد دیگر فرق می‌کند؛ همه این عوارض برای همه پیش نمی‌آید.
عوارض جلسه اول شیمی‌درمانی
عوارض ممکن است از همان جلسه اول شروع شوند: تهوع در همان روز یا چند روز بعد [۳]، خستگی در روزهای بعد [۴] و کم شدن گلبول‌ها حدود یک تا دو هفته بعد [۷، ۸، ۹]. اما ریزش مو چند هفته بعد شروع می‌شود [۱] و برخی عوارض، مثل گزگز دست و پا، بعد از جلسه‌های بیشتر پیدا می‌شوند؛ با پاکلی‌تاکسل، علائم عصبی بعد از دوره اول در حدود یک نفر از هر ۴ نفر و در دوره‌های بعد در یک‌سوم تا نیمی از بیماران دیده شد [۸].
جلسه اول به تیم درمان نشان می‌دهد بدن شما چطور واکنش نشان می‌دهد. هر عارضه‌ای را بگویید؛ اگر داروی ضدتهوع خوب اثر نکرد، پزشک می‌تواند داروی دیگری بنویسد [۱]. برای آماده شدن بخوانید: اولین جلسه شیمی‌درمانی: چه انتظاری داشته باشم؟
عوارض شیمی‌درمانی از جلسه چندم بیشتر می‌شود؟
- گزگز و بی‌حسی دست و پا (نوروپاتی): با برخی داروها، مثل پاکلی‌تاکسل و اگزالی‌پلاتین، هرچه دوره‌ها بیشتر شود شایع‌تر می‌شود [۸، ۱۰]. با اگزالی‌پلاتین دو نوع دیده می‌شود: نوع زودگذر که چند ساعت تا ۲ روز بعد از هر جلسه می‌آید، با سرما بدتر می‌شود و ظرف ۲ هفته از بین می‌رود؛ و نوع ماندگار که بیشتر بعد از چندین دوره پیدا می‌شود [۱۰]. اگر گزگز ماندگار شد، پزشک ممکن است دوز را کم یا دارو را قطع کند [۱۰]. بیشتر بخوانید: بی‌حسی و گزگز دست و پا (نوروپاتی).
- خستگی: در هر دوره، چند روز بعد از جلسه بیشترین است و تا جلسه بعد کمتر می‌شود [۴]. در یک مطالعه، خستگی در میانه دوره‌های شیمی‌درمانی به بیشترین حد رسید و ۳۰ روز بعد از آخرین جلسه هنوز کاملاً به حالت قبل برنگشته بود [۴]. بیشتر بخوانید: خستگی ناشی از سرطان و درمان.
- کم شدن گلبول‌ها: با برخی داروها، مثل پاکلی‌تاکسل، با تکرار دوره‌ها بیشتر نشد [۸]؛ آزمایش خون پیش از هر دوره این را بررسی می‌کند [۱].
- تهوع پیش از جلسه: اگر در جلسه‌های قبل تهوع داشته‌اید، بو، صدا یا دیدن محیط درمان ممکن است پیش از جلسه بعد هم تهوع بیاورد [۳]. به پزشک بگویید؛ داروی دیگری می‌تواند کمک کند [۱]. بیشتر بخوانید: تهوع و استفراغ در درمان سرطان.
شیمی‌درمانی هفتگی، هر ۲ هفته یا هر ۳ هفته: الگوی عوارض چه فرقی دارد؟
هر ۳ هفته: معمولاً چند روز اول هر دوره روزهای تهوع و خستگی است [۳، ۴]، حدود هفته دوم گلبول‌ها کمترین‌اند و تا هفته سوم بدن پیش از جلسه بعد ترمیم می‌شود [۷].
هفتگی یا هر ۲ هفته: فاصله جلسه‌ها کوتاه‌تر است و روزهای حساس هر دوره به هم نزدیک‌ترند. در یک مطالعه بزرگ روی سرطان سینه، پاکلی‌تاکسل هفتگی نسبت به پاکلی‌تاکسل هر ۳ هفته نتیجه درمان بهتری داشت، اما گزگز و بی‌حسی دست و پا کمی بیشتر بود [۱۲].
با قرص‌های شیمی‌درمانی که هر روز خورده می‌شوند، الگوی عوارض به برنامه همان دارو بستگی دارد؛ آن را از پزشک یا داروساز بپرسید. تعداد دوره‌ها را هم اینجا بخوانید: شیمی‌درمانی چند جلسه است؟
عوارض شیمی‌درمانی تا کی ادامه دارد؟ (بعد از آخرین جلسه)
بیشتر عوارض بعد از پایان شیمی‌درمانی از بین می‌روند، ولی گاهی ماه‌ها یا حتی سال‌ها طول می‌کشد [۱].
| عارضه | معمولاً کی بهتر می‌شود؟ |
|---|---|
| تهوع و استفراغ | تهوع دیررس ممکن است تا حدود یک هفته بعد از جلسه ادامه یابد [۳] |
| زخم دهان | بیشتر مشکلات دهان چند روز بعد از پایان شیمی‌درمانی خوب می‌شوند [۱، ۵] |
| ریزش مو | مو تقریباً همیشه ۲ تا ۳ ماه بعد دوباره رشد می‌کند؛ ممکن است اول نازک‌تر، فرفری‌تر یا به رنگ دیگری باشد [۱] |
| خستگی | بعد از درمان بهتر می‌شود، ولی در برخی افراد ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها کمی باقی بماند [۴] |
| گزگز و بی‌حسی دست و پا | در یک بررسی بزرگ، در ماه اول بعد از شیمی‌درمانی حدود ۷ نفر از هر ۱۰ نفر و ۶ ماه یا بیشتر بعد، حدود ۳ نفر از هر ۱۰ نفر آن را داشتند [۱۱]؛ بسیاری از مشکلات عصبی ظرف یک سال بهتر می‌شوند، ولی برخی ماندگارند [۱] |
| عوارض دیررس | گاهی آسیب به قلب، ریه، اعصاب، کلیه یا باروری ماندگار است و برخی داروها سال‌ها بعد ممکن است سرطان دوم ایجاد کنند [۱] |
درباره احتمال عوارض درازمدت داروهای خودتان از پزشک بپرسید.
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
در این موارد همان موقع با تیم درمان تماس بگیرید، حتی شب یا روز تعطیل [۱]:
- تب ۳۸ درجه یا بالاتر (یا هر عددی که تیم درمان گفته است)، لرز یا تعریق، به‌ویژه یک تا دو هفته بعد از جلسه؛ پیش از خوردن هر تب‌بری، حتی استامینوفن یا ایبوپروفن، تماس بگیرید [۱، ۷]
- سرفه، سوزش یا تکرر ادرار، یا قرمزی و تورم اطراف پورت یا کاتتر [۱]
- استفراغ بیش از یک روز، یا بالا آوردن هر چه می‌نوشید [۱]
- اسهال بیش از ۲۴ ساعت، یا اسهال همراه درد و دل‌پیچه [۱]
- زخم، لکه سفید یا عفونت در دهان [۱]
- کبودی بی‌دلیل، خونریزی از بینی یا لثه، یا لکه‌های ریز قرمز روی پوست [۱]
- گزگز یا بی‌حسی که در نوشتن، بستن دکمه، بلعیدن یا راه رفتن اختلال ایجاد کرده است [۱۰]
اگر حالتان ناگهان بد شد، مثلاً تنگی نفس شدید، گیجی یا بی‌حالی شدید همراه تب، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. بیشتر بخوانید: تب و علائم خطر بعد از شیمی‌درمانی و کاهش گلبول‌ها و پیشگیری از عفونت.
پرسش‌های متداول
عوارض شیمی‌درمانی از جلسه چندم شروع می‌شود؟
عوارض شیمی‌درمانی تا چند روز ادامه دارد؟
به عارضه بستگی دارد: تهوع دیررس ممکن است تا حدود یک هفته بعد از جلسه بماند [۳]، خستگی در چند روز بعد از جلسه بیشترین است و تا جلسه بعد کمتر می‌شود [۴]، و گلبول‌ها معمولاً تا جلسه بعد دوباره بالا می‌آیند؛ مثلاً با دوکسوروبیسین تا حدود روز ۲۱ [۷].
بدترین روزهای بعد از شیمی‌درمانی کدام‌اند؟
چرا بعد از شیمی‌درمانی خوابم نمی‌برد و اشتهایم زیاد شده است؟
کورتون (دگزامتازون) که برای پیشگیری از تهوع داده می‌شود، در هفته بعد از شیمی‌درمانی ممکن است بی‌خوابی، سوزش معده، بی‌قراری، اشتهای بیشتر و افزایش وزن بدهد؛ در یک مطالعه، تقریباً نیمی از بیماران بی‌خوابی متوسط تا شدید داشتند [۶]. به تیم درمان بگویید و داروها را خودتان قطع نکنید.
اگر این دوره عوارض کمتری داشتم، یعنی دارو اثر نکرده است؟
نه. عوارض ربطی به اینکه شیمی‌درمانی چقدر با سرطان مبارزه می‌کند ندارند؛ اثر درمان با معاینه، آزمایش و تصویربرداری سنجیده می‌شود [۲].
زمان‌بندی عوارض در برچسب داروها و مطالعه‌ها (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
- نادیر نوتروفیل (برچسب FDA): دوکسوروبیسین هر ۲۱ روز: نادیر روز ۱۰ تا ۱۴ و بازگشت معمولاً تا روز ۲۱ [۷]. پاکلی‌تاکسل: میانه نادیر روز ۱۱؛ نوتروپنی با مواجهه تجمعی بیشتر نشد [۸]. دوستاکسل: میانه زمان تا نادیر ۷ روز و میانه مدت نوتروپنی شدید (کمتر از ۵۰۰ سلول در میلی‌متر مکعب) ۷ روز [۹]. ارزیابی تب و نوتروپنی: تب و نوتروپنی و نمره MASCC.
- نوروپاتی: پاکلی‌تاکسل: نوروپاتی محیطی در ۶۰٪ همه بیماران (۳٪ شدید) که با دوز تجمعی شایع‌تر شد؛ علائم عصبی پس از دوره اول در ۲۷٪ و از دوره ۲ تا ۱۰ در ۳۴ تا ۵۱٪ [۸]. اگزالی‌پلاتین: نوروپاتی حاد ظرف چند ساعت تا ۲ روز پس از دوز که ظرف ۱۴ روز برطرف می‌شود، با سرما تحریک می‌شود و با دوزهای بعدی تکرار می‌شود (در ۵۶٪ بیماران با فلوئورواوراسیل/لکوورین؛ در هر دوره حدود ۳۰٪)؛ نوروپاتی تأخیری پایدار (بیش از ۱۴ روز) در ۴۸٪؛ میانه زمان تا نوروپاتی حسی درجه ۳: ۹ دوره در درمان ادجوانت و ۶ دوره در سرطان روده بزرگ پیشرفته پیش‌درمان‌شده؛ برای علائم پایدار، کاهش دوز یا قطع دائم [۱۰]. در E1199، نوروپاتی درجه ۲ تا ۴ با پاکلی‌تاکسل هفتگی ۲۷٪ در برابر ۲۰٪ با پاکلی‌تاکسل هر ۳ هفته بود، همراه بهبود بقای بدون بیماری (OR ۱٫۲۷) و بقای کلی (OR ۱٫۳۲) [۱۲]. شیوع CIPN در متاآنالیز ۳۱ مطالعه (۴۱۷۹ بیمار): ۶۸٫۱٪ در ماه اول پس از شیمی‌درمانی، ۶۰٫۰٪ در ۳ ماه و ۳۰٫۰٪ در ۶ ماه یا بیشتر [۱۱].
- تهوع: حاد ظرف ۲۴ ساعت از شروع درمان و تأخیری ۱ تا ۷ روز پس از درمان [۳]؛ انتخاب رژیم پیشگیری: انتخاب رژیم ضدتهوع.
- دگزامتازون: در ۶۰ بیمار با شیمی‌درمانی متوسط تهوع‌زا، مشکلات متوسط تا شدید در هفته پس از شیمی‌درمانی: بی‌خوابی ۴۵٪، سوءهاضمه یا ناراحتی اپی‌گاستر ۲۷٪، بی‌قراری ۲۷٪، افزایش اشتها ۱۹٪، افزایش وزن ۱۶٪ و آکنه ۱۵٪ [۶].
- موکوزیت: در شیمی‌درمانی دوره‌ای، نخستین نشانه‌ها ۳ تا ۴ روز پس از انفوزیون، زخم از هفته دوم با بیشترین شدت در روز ۷ تا ۱۴، و بهبود خودبه‌خود در هفته پس از قطع شیمی‌درمانی [۵].
- خستگی: در رژیم‌های دوره‌ای، اوج خستگی در روزهای پس از درمان و سپس کاهش تا دوره بعد [۴].
منابع علمی
۱۲ منبعنمایش همه منابع، ۱ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰
- ۱۱
- ۱۲
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/chemo-side-effects-timeline/