درمان هدفمند به داروهایی گفته می‌شود که پروتئین‌های کنترل‌کننده رشد، تقسیم و گسترش سلول‌های سرطانی را هدف می‌گیرند؛ برخلاف شیمی‌درمانی که اغلب همه سلول‌های سریع‌التقسیم را می‌کشد [۱]. برای بیشتر این داروها ابتدا باید با «آزمایش بیومارکر» روی نمونه تومور یا خون بررسی شود که تومور هدف دارویی دارد یا نه [۱]. نمونه‌های موفق آن ایماتینیب در لوسمی میلوئید مزمن (بقای کلی ۱۰ ساله ۸۳٫۳٪) و اوسیمرتینیب در سرطان ریه با جهش EGFR است [۲، ۳].
درمان‌های هدفمند چگونه عمل می‌کنند؟
| سازوکار | توضیح |
|---|---|
| قطع پیام‌های رشد | برخی سلول‌های سرطانی پروتئین‌های سطحی تغییریافته‌ای دارند که بدون پیام بیرونی دستور تقسیم می‌دهند؛ دارو این پروتئین‌ها را مهار می‌کند |
| مهار رگ‌زایی | مهارکننده‌های رگ‌زایی جلوی تشکیل رگ‌های خونی تغذیه‌کننده تومور را می‌گیرند |
| رساندن ماده کشنده به سلول سرطانی | آنتی‌بادی‌هایی که به سم، داروی شیمی‌درمانی یا ماده پرتوزا متصل‌اند و فقط سلول‌های دارای هدف را از بین می‌برند |
| القای مرگ برنامه‌ریزی‌شده (آپوپتوز) | برخی داروها سلول سرطانی را وادار به مرگ طبیعی سلولی می‌کنند |
| محروم کردن سرطان از هورمون | هورمون‌درمانی در برخی سرطان‌های سینه و پروستات، تولید یا اثر هورمون را مهار می‌کند |
| کمک به دستگاه ایمنی | برخی داروها سلول‌های سرطانی را برای دستگاه ایمنی نشانه‌گذاری می‌کنند |
آزمایش بیومارکر: چه کسی درمان هدفمند می‌گیرد؟
در برخی سرطان‌ها مثل لوسمی میلوئید مزمن (CML)، تقریباً همه بیماران هدف دارویی را دارند. اما بیشتر اوقات باید تومور برای یافتن هدف‌های دارویی آزمایش شود؛ این کار «آزمایش بیومارکر» نام دارد و ممکن است به نمونه‌برداری (بیوپسی) نیاز داشته باشد [۱]. آزمایش بیومارکر روی سلول‌های سرطانی (تکه‌ای از تومور یا نمونه خون) انجام می‌شود و با آزمایش ژنتیکی برای یافتن جهش‌های ارثی متفاوت است [۵].
ویژه پزشکان
به‌روزرسانی ۲۰۲۴ گروه پزشکی دقیق ESMO، انجام NGS تومور را در سرطان ریه غیرسلول کوچک غیرسنگفرشی پیشرفته، سرطان پروستات، روده بزرگ، کلانژیوکارسینوم و تخمدان توصیه کرده و آن را به سرطان سینه پیشرفته و تومورهای نادری مثل GIST، سارکوم، سرطان تیروئید و سرطان با منشأ نامعلوم گسترش داده است؛ همچنین NGS برای یافتن تغییرات مستقل از نوع تومور در سرطان‌های متاستاتیک، در صورت دسترسی به درمان متناسب، توصیه می‌شود [۴].
| دارو | هدف | سرطان | نتیجه کلیدی |
|---|---|---|---|
| ایماتینیب | BCR-ABL1 | لوسمی میلوئید مزمن (فاز مزمن) | بقای کلی ۱۰ ساله ۸۳٫۳٪ در کارآزمایی IRIS [۲] |
| تراستوزوماب | HER2 | سرطان سینه متاستاتیک HER2 مثبت (۲۵ تا ۳۰٪ سرطان‌های سینه HER2 را بیش‌ازحد بیان می‌کنند) | افزودن به شیمی‌درمانی: میانه بقا ۲۵٫۱ در برابر ۲۰٫۳ ماه [۶] |
| اوسیمرتینیب | جهش EGFR | سرطان ریه غیرسلول کوچک پیشرفته | میانه بقای بدون پیشرفت ۱۸٫۹ در برابر ۱۰٫۲ ماه با مهارکننده‌های قدیمی‌تر EGFR [۳] |
محدودیت‌ها و عوارض
«هدفمند» به معنای «بی‌عارضه» نیست: دانشمندان در ابتدا فکر می‌کردند این داروها کم‌عارضه‌تر از شیمی‌درمانی باشند، اما معلوم شد آن‌ها هم می‌توانند عوارض جدی ایجاد کنند [۱]. سلول‌های سرطانی ممکن است مقاوم شوند؛ یا هدف تغییر می‌کند یا سلول راه دیگری برای رشد پیدا می‌کند. به همین دلیل گاهی درمان هدفمند همراه درمان‌های دیگر داده می‌شود [۱]. شایع‌ترین عوارض اسهال و مشکلات کبدی‌اند و عوارض دیگر شامل اختلال انعقاد و ترمیم زخم، فشار خون بالا، خستگی، زخم دهان، تغییرات ناخن، کم‌رنگ شدن مو و مشکلات پوستی است؛ به‌ندرت سوراخ شدن دیواره دستگاه گوارش رخ می‌دهد [۱]. برخی داروها عوارض اختصاصی دارند؛ برای مثال در کارآزمایی تراستوزوماب، اختلال عملکرد قلب کلاس III یا IV در ۲۷٪ گروه دریافت‌کننده آنتراسایکلین، سیکلوفسفامید و تراستوزوماب دیده شد [۶]. بیشتر عوارض پس از پایان درمان برطرف می‌شوند [۱].
پرسش‌های مرتبط
آیا همه بیماران می‌توانند درمان هدفمند بگیرند؟
خیر. درمان هدفمند فقط وقتی مفید است که تومور هدف دارویی را داشته باشد؛ معمولاً این موضوع با آزمایش بیومارکر مشخص می‌شود [۱].
درمان هدفمند چگونه مصرف می‌شود؟
داروهای مولکول کوچک قرص یا کپسول خوراکی‌اند و آنتی‌بادی‌های مونوکلونال معمولاً از راه ورید تزریق می‌شوند؛ ممکن است روزانه، هفتگی یا ماهانه و گاهی به‌صورت دوره‌ای باشند [۱].
چرا گاهی دارو پس از مدتی اثرش را از دست می‌دهد؟
به دلیل مقاومت؛ هدف دارویی تغییر می‌کند یا سلول سرطانی راه رشد دیگری پیدا می‌کند که به آن هدف وابسته نیست [۱].
شواهد علمی
مطالعات کلیدی در کتابخانه شواهد
۱ موردپیامدهای بلندمدت درمان با ایماتینیب در لوسمی میلوئید مزمن
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۶ منبعنمایش همه منابع، ۴ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲Long-Term Outcomes of Imatinib Treatment for Chronic Myeloid Leukemia
- ۳Osimertinib in Untreated EGFR -Mutated Advanced Non–Small-Cell Lung Cancer
- ۴Recommendations for the use of next-generation sequencing (NGS) for patients with advanced cancer in 2024: a report from the ESMO Precision Medicine Working Group
- ۵The Genetics of Cancer
- ۶Use of Chemotherapy plus a Monoclonal Antibody against HER2 for Metastatic Breast Cancer That Overexpresses HER2
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۲۷ مهر ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.