نکات کلیدی
- لنفادم یعنی ورم ناشی از جمع شدن مایع لنف زیر پوست، وقتی جراحی غدد لنفاوی، پرتودرمانی یا خود تومور جریان لنف را مختل کند [۱].
- بعد از درمان سرطان سینه، بیش از یک زن از هر ۵ زن دچار لنفادم دست می‌شود؛ خطر بعد از برداشتن کامل غدد لنفاوی زیر بغل حدود ۴ برابر نمونه‌برداری از غده نگهبان است [۳].
- بعد از درمان سرطان‌های زنان، ملانوما، پروستات و سارکوم هم ممکن است پا، دست یا ناحیه تناسلی ورم کند [۱، ۴].
- با احساس سنگینی، سفتی یا ورم زود به پزشک بگویید؛ لنفادم هرچه زودتر درمان شود، آسان‌تر کنترل می‌شود [۱].
- ورزش، حتی وزنه‌زدن با شروع سبک و افزایش آرام زیر نظر مربی، در مطالعات لنفادم را بیشتر نکرد و علائم را بهتر کرد [۵، ۶، ۷].
- قرمزی، گرمی، درد و تب در اندام ورم‌کرده ممکن است عفونت پوست (سلولیت) باشد و همان روز درمان می‌خواهد [۱].
لنفادم چیست و چرا پیش می‌آید؟
دستگاه لنفاوی شبکه‌ای از غدد و رگ‌های لنفی است که مایعی به نام لنف را در بدن جابه‌جا می‌کند و در مبارزه با عفونت نقش دارد. اگر سرطان یا درمان آن این جریان را مختل کند، مایع لنف بین پوست و عضله جمع می‌شود و ورم ایجاد می‌کند؛ به این ورم لنفادم (یا لنفادم) می‌گویند [۱]. این اتفاق ممکن است وقتی بیفتد که [۱]:
- تومور جلوی جریان لنف را بگیرد
- جراحی سرطان، به‌ویژه برداشتن غدد لنفاوی، مسیر لنف را قطع کند
- پرتودرمانی بافت جای زخم (اسکار) بسازد و جریان لنف را ببندد
لنفادم ممکن است کمی بعد از درمان یا سال‌ها بعد شروع شود و بیشتر وقت‌ها آرام‌آرام در طول ماه‌ها یا سال‌ها پیش می‌رود. عفونت، دیر خوب شدن زخم جراحی، برداشتن غدد لنفاوی، جراحی یا پرتودرمانی قبلی، سرطان پیشرفته و اضافه‌وزن یا چاقی خطر آن را بیشتر می‌کنند [۱]. لنفادم وقتی ایجاد شود معمولاً ماندگار است و کاملاً از بین نمی‌رود، اما با درمان می‌توان ورم را کم کرد و کارهای روزانه را راحت‌تر انجام داد [۱].
بعد از کدام درمان‌ها بیشتر دیده می‌شود؟
| سرطان و درمان | جای ورم | چقدر شایع است؟ |
|---|---|---|
| سرطان سینه (جراحی یا پرتودرمانی زیر بغل) | دست، بازو، سینه یا قفسه سینه در همان سمت [۱] | بیش از ۱ نفر از هر ۵ نفر؛ بعد از برداشتن کامل غدد زیر بغل خیلی بیشتر از نمونه‌برداری غده نگهبان [۳] |
| سرطان‌های زنان (دهانه رحم، رحم، تخمدان، فرج و واژن) | پا، ناحیه تناسلی یا شکم [۱] | حدود ۱ نفر از هر ۵ نفر [۴] |
| ملانوما (جراحی غدد کشاله ران یا زیر بغل) | پا یا دست [۱] | حدود ۱ نفر از هر ۶ نفر؛ در پا بسیار بیشتر از دست [۴] |
| سرطان پروستات و دیگر سرطان‌های دستگاه ادراری و تناسلی | پا، ناحیه تناسلی یا شکم [۱] | حدود ۱ نفر از هر ۱۰ نفر [۴] |
| سارکوم (تومور بافت نرم) دست یا پا | همان دست یا پا [۱] | در یک مطالعه حدود ۱ نفر از هر ۳ نفر [۴] |
| سرطان سر و گردن | صورت، گردن، زیر چانه یا داخل گلو [۱] | کمتر بررسی شده است [۴] |
خطر بعد از برداشتن غدد لنفاوی لگن و بعد از پرتودرمانی بیشتر است. این اعداد تقریبی‌اند و به نوع جراحی، روش اندازه‌گیری و مدت پیگیری بستگی دارند [۴].
نشانه‌های اولیه را بشناسید
نشانه‌ها معمولاً آرام‌آرام می‌آیند؛ پس به تغییرهای کوچک در ناحیه‌ای که جراحی یا پرتودرمانی شده توجه کنید [۱]:
- احساس سنگینی، پری یا سفتی در دست، بازو، پا، انگشت‌ها یا ناحیه درمان
- ورمی که دست یا پا را بزرگ‌تر از طرف دیگر نشان می‌دهد؛ در مراحل اول، فشار انگشت روی ورم جای گودی می‌گذارد
- بی‌حسی یا گزگز، سختی در حرکت دادن یا ضعف دست یا پا
- در سر و گردن: ورم و سفتی صورت، گردن یا زیر چانه؛ درد یا بی‌حسی؛ سختی در حرف زدن، غذا خوردن، قورت دادن یا نفس کشیدن
- در ناحیه تناسلی یا شکم: ورم، ادرار سخت یا دردناک، یا درد هنگام راه رفتن و رابطه جنسی
در مراحل اول، استراحت و بالا نگه داشتن دست یا پا ورم را کم می‌کند. اگر درمان نشود، ورم سفت‌تر می‌شود، دیگر با بالا نگه داشتن کم نمی‌شود و در مرحله آخر پوست سخت و ضخیم می‌شود [۱]. به همین دلیل، با اولین نشانه به پزشک بگویید [۱].
چطور خطر را کم کنیم؟
هیچ راه قطعی برای پیشگیری از لنفادم نیست، اما این کارها خطر را کم می‌کنند یا جلوی بدتر شدنش را می‌گیرند [۱].
کارهایی که خطر را کم می‌کند
- ۱
حرکت و ورزش
ورزش مثل یک پمپ طبیعی جریان لنف را بهتر می‌کند [۱]. در یک مطالعه روی زنانی که بعد از سرطان سینه در معرض لنفادم بودند، یک سال وزنه‌زدن با شروع سبک و افزایش آرام، لنفادم را بیشتر نکرد؛ در زنانی که ۵ غده لنفاوی یا بیشتر برداشته بودند، موارد لنفادم حتی کمتر بود [۶]. متخصصان ورزش می‌گویند تمرین با وزنه زیر نظر مربی و با اصل «آرام شروع کن، آرام بیشتر کن» برای این زنان بی‌خطر است [۷]. (آیا در دوران درمان می‌توان ورزش کرد؟)
- ۲
- ۳
- ۴
فشار خون، آمپول، رگ‌گیری و سفر هوایی
شاید به شما گفته باشند از دستِ سمت جراحی فشار خون نگیرید یا آمپول نزنید. مطالعات کمی این موضوع را دقیق بررسی کرده‌اند و بیشتر شواهد ضعیف یا ناهمسوست [۸]. در یک مطالعه بزرگ که بازوی بیماران سرطان سینه را بارها اندازه گرفت، رگ‌گیری، تزریق، اندازه‌گیری فشار خون و سفر هوایی احتمالاً با بزرگ‌تر شدن دست همراه نبود [۹]. اگر ممکن است از دست دیگر استفاده کنید، اما آزمایش یا تزریق لازم را به خاطر این نگرانی عقب نیندازید. اگر خودِ لنفادم دارید، فشار خون و رگ‌گیری از دست بدون لنفادم انجام شود [۱].
- ۵
اگر لنفادم دارید
از گرمای زیاد و آفتاب شدید دوری کنید، لباس و زیورآلات گشاد بپوشید، کیف را با دست ورم‌کرده حمل نکنید، آب کافی بنوشید و نمک غذا را کم کنید [۱].
درمان لنفادم
لنفادم را معمولاً فیزیوتراپ یا کاردرمانگری که برای درمان لنفادم آموزش دیده درمان می‌کند [۱]. روش‌های اصلی:
- درمان ضدورم کامل: ترکیبی از ماساژ ملایم لنفاوی، باندپیچی فشاری، ورزش و مراقبت از پوست. در مرحله اول این کارها هر روز و معمولاً حدود ۲ هفته انجام می‌شود تا ورم کم شود؛ در مرحله دوم با جوراب یا آستین فشاری، ورزش و مراقبت از پوست، ورم کنترل می‌شود [۲].
- لباس فشاری: آستین، دستکش یا جوراب مخصوص که درمانگر اندازه‌اش را انتخاب می‌کند و طرز پوشیدنش را یاد می‌دهد [۱].
- ماساژ لنفاوی (تخلیه لنفاوی دستی): ماساژ بسیار ملایمی که لنف را جابه‌جا می‌کند؛ درمانگر می‌تواند انجام دادن آن در خانه را هم یادتان بدهد [۱].
- دستگاه پمپ فشاری: آستین یا جورابی که به دستگاه وصل است و به‌طور متناوب فشار می‌دهد [۱].
- ورزش: در زنانی که لنفادم دست داشتند، وزنه‌زدن تدریجی دو بار در هفته همراه با آستین فشاری، ورم را بیشتر نکرد، دفعات بدتر شدن لنفادم را کم کرد و علائم و قدرت عضلات را بهتر کرد [۵].
- جراحی: در لنفادم پیشرفته، جراحی‌هایی مثل وصل کردن رگ لنفی به سیاهرگ، پیوند غدد لنفاوی یا لیپوساکشن ممکن است پیشنهاد شود [۱]؛ معمولاً پس از امتحان کامل روش‌های غیرجراحی [۲].
لنفادم ممکن است بر حال روحی هم اثر بگذارد: شاید نتوانید بعضی کارهای مورد علاقه‌تان را انجام دهید یا لباس اندازه پیدا کنید، یا از ظاهرتان ناراحت باشید. از تیم درمان کمک بخواهید؛ کار با درمانگر لنفادم اغلب بهترین راه کنار آمدن با آن است [۱]. راهنمای اضطراب، افسردگی و ترس از برگشت سرطان را هم ببینید.
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
همان روز با پزشک تماس بگیرید اگر:
- دست یا پای ورم‌کرده قرمز، گرم، دردناک یا حساس شده یا تب دارید؛ ممکن است عفونت پوست (سلولیت) باشد که با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شود و اگر درمان نشود می‌تواند خطرناک شود [۱]. اگر تب بالا و لرز دارید یا حالتان خیلی بد است، به اورژانس بروید.
- یک دست یا پا ناگهان ورم کرده و دردناک است؛ پزشک ممکن است با سونوگرافی بررسی کند که لخته خون علت ورم نباشد [۱]. اگر همراه با تنگی نفس ناگهانی یا درد قفسه سینه است، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
- صورت یا گردنتان ورم کرده و نفس کشیدن یا قورت دادن سخت شده است [۱]؛ اگر نفس کشیدن سخت است، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
در اولین فرصت به پزشک بگویید اگر:
پرسش‌های متداول
آیا لنفادم خوب می‌شود؟
لنفادم معمولاً ماندگار است و کاملاً از بین نمی‌رود، اما درمان ورم را کم می‌کند و کارهای روزانه را راحت‌تر می‌کند. هرچه درمان زودتر شروع شود، کنترل آن آسان‌تر است [۱].
بعد از جراحی سینه می‌توانم وزنه بزنم؟
بله، با شروع سبک و افزایش آرام، و بهتر است اول زیر نظر مربی یا فیزیوتراپ [۷]. در مطالعات، وزنه‌زدن تدریجی نه در زنانی که در معرض لنفادم بودند لنفادم را بیشتر کرد و نه در زنانی که لنفادم داشتند ورم را بدتر کرد [۵، ۶]. اگر لنفادم دارید و آستین فشاری برایتان تجویز شده، هنگام ورزش آن را بپوشید؛ در آن مطالعه هم زنان هنگام وزنه‌زدن آستین فشاری می‌پوشیدند [۵].
آیا نباید از دستِ سمت جراحی فشار خون گرفت یا آمپول زد؟
آیا سفر با هواپیما لنفادم را بدتر می‌کند؟
در یک مطالعه بزرگ، تعداد و مدت پروازها با بزرگ‌تر شدن دست بعد از درمان سرطان سینه همراه نبود [۹]؛ شواهد دیگر درباره سفر هوایی هم ضعیف و ناهمسوست [۸]. اگر لنفادم دارید، درباره پوشیدن لباس فشاری در سفر از درمانگرتان بپرسید.
لنفادم ممکن است سال‌ها بعد شروع شود؟
ماساژ لنفاوی با ماساژ معمولی فرق دارد؟
بله. ماساژ لنفاوی بسیار ملایم است و بخشی از درمان ضدورم کامل است که درمانگر آموزش‌دیده انجام می‌دهد یا به شما یاد می‌دهد [۱]. پیش از هر نوع ماساژ دیگری روی اندام ورم‌کرده، با درمانگرتان مشورت کنید.
نکات برای پزشکان (ویژه پزشکان)
نمایش جزئیاتبستن
- بروز پس از سرطان سینه: متاآنالیز ۷۲ مطالعه: ۱۶٫۶٪ (۹۵٪ CI: ۱۳٫۶ تا ۲۰٫۲)؛ در کوهورت‌های آینده‌نگر ۲۱٫۴٪ (۱۴٫۹ تا ۲۹٫۸)؛ افزایش تا ۲ سال پس از تشخیص یا جراحی؛ ALND ۱۹٫۹٪ در برابر SLNB ۵٫۶٪. عوامل خطر با شواهد قوی: جراحی گسترده (ALND، تعداد بیشتر غدد برداشته‌شده، ماستکتومی) و اضافه‌وزن یا چاقی [۳].
- سایر سرطان‌ها: متاآنالیز ۴۷ مطالعه (۷۷۷۹ بیمار): بروز کلی ۱۵٫۵٪؛ ملانوما ۱۶٪ (اندام فوقانی ۵٪، تحتانی ۲۸٪)، ژنیکولوژیک ۲۰٪، ادراری‌تناسلی ۱۰٪، سر و گردن ۴٪ و سارکوم ۳۰٪؛ دیسکسیون لگن ۲۲٪ و پرتودرمانی ۳۱٪ [۴].
- کارآزمایی PAL، لنفادم پایدار (۱۴۱ نفر): وزنه‌زدن پیش‌رونده دو بار در هفته با لباس فشاری: افزایش ۵٪ یا بیشتر حجم اندام ۱۱٪ در برابر ۱۲٪ (نسبت بروز تجمعی ۱٫۰۰؛ ۹۵٪ CI: ۰٫۸۸ تا ۱٫۱۳)؛ تشدید لنفادم ۱۴٪ در برابر ۲۹٪ (P=۰٫۰۴)؛ بهبود شدت علائم (P=۰٫۰۳) و قدرت (P<۰٫۰۰۱)؛ بدون عارضه جدی مرتبط [۵].
- کارآزمایی PAL، در معرض خطر (۱۵۴ نفر، دست‌کم ۲ غده برداشته‌شده): لنفادم تازه ۱۱٪ در برابر ۱۷٪ (P هم‌ارزی=۰٫۰۴)؛ با ۵ غده یا بیشتر ۷٪ در برابر ۲۲٪ (P هم‌ارزی=۰٫۰۰۳) [۶].
- ACSM ۲۰۱۹: تمرین مقاومتی پیش‌رونده با نظارت برای BCRL یا در معرض آن بی‌خطر است (۶۰ تا ۷۰٪ 1RM، ۱ تا ۳ ست با ۸ تا ۱۵ تکرار، ۲ تا ۳ جلسه در هفته، ۵۲ هفته)؛ داده‌ها محدود به لنفادم اندام فوقانی پس از سرطان سینه است و ممکن است به لنفادم پس از سرطان سر و گردن، مثانه، ملانوما یا سرطان‌های ژنیکولوژیک تعمیم‌پذیر نباشد [۷].
- احتیاط‌ها: مرور ۳۱ مطالعه: شواهد درباره سفر هوایی، فشارسنجی، سوراخ شدن پوست و دمای شدید بیشتر سطح پایین (سطح ۳ تا ۵) یا ناهمسوست؛ عفونت پوست و عفونت یا التهاب قبلی اندام هم‌طرف روشن‌ترین عوامل خطرند؛ رویکرد مبتنی بر خطر پیشنهاد شده است [۸]. کوهورت آینده‌نگر (۳۰۴۱ اندازه‌گیری با پرومتر): رگ‌گیری (P=۰٫۶۲)، تزریق (P=۰٫۷۷) و تعداد یا مدت پروازها با افزایش حجم بازو ارتباط نداشتند؛ BMI ۲۵ یا بیشتر، ALND، پرتودرمانی غدد ناحیه‌ای و سلولیت ارتباط داشتند [۹].
- مرحله‌بندی و درمان: مرحله‌بندی ISL (۰ تا III)؛ CDT درمان استاندارد مرحله II است، هرچند برنامه بهینه مشخص نشده: فاز ۱ (کاهش ورم): مراقبت پوست، ورزش، MLD و باندپیچی فشاری روزانه به‌طور میانگین ۱۵ روز؛ فاز ۲ (نگه‌داری): مراقبت پوست، ورزش، MLD در صورت نیاز و لباس فشاری. در یک کارآزمایی تصادفی پس از ALND، آستین فشاری از روز اول پس از جراحی تا ۳ ماه پس از درمان کمکی تورم بازو را کم کرد (HR ۰٫۶۱ با BIS). روش‌های غیرجراحی پیش از جراحی (LVA، VLNT، لیپوساکشن) امتحان شوند [۲]. اجماع ISL ۲۰۲۰ یادآوری می‌کند که هیچ روش درمانی هنوز متاآنالیز رضایت‌بخش یا کارآزمایی تصادفی دقیق و طولانی‌مدت نداشته و توصیه‌ها بر سطوح مختلف شواهد استوارند [۱۰].
شواهد علمی
نمایش جزئیاتبستن
شواهد علمی
۱ موردراهنمای ورزش برای بازماندگان سرطان: بیانیه اجماع میزگرد چندرشته‌ای بین‌المللی
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۱۰ منبعنمایش همه منابع، ۱ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰The diagnosis and treatment of peripheral lymphedema: 2020 Consensus Document of the International Society of Lymphology
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/guides/lymphoedema/