خلاصه نکات کلیدی
- نوروپاتی محیطی ناشی از شیمی‌درمانی آسیب به اعصاب محیطی است و بیشتر به شکل بی‌حسی، گزگز، سوزن‌سوزن شدن یا درد در دست‌ها و پاها ظاهر می‌شود [۱].
- حدود ۳۰ تا ۴۰٪ بیمارانی که شیمی‌درمانی آسیب‌رسان به عصب می‌گیرند دچار آن می‌شوند [۶]؛ داروهای پلاتینی، تاکسان‌ها و آلکالوئیدهای وینکا از شایع‌ترین علت‌ها هستند [۷].
- علائم اغلب با گذشت زمان کمتر می‌شود: در یک متاآنالیز، شیوع در ماه اول پس از شیمی‌درمانی ۶۸٫۱٪، در ماه سوم ۶۰٫۰٪ و پس از ۶ ماه یا بیشتر ۳۰٫۰٪ بود [۵].
- هیچ دارویی برای پیشگیری توصیه نمی‌شود؛ اگر نوروپاتی غیرقابل تحمل شود، پزشک ممکن است دوز را کم یا درمان را به تأخیر بیندازد یا تغییر دهد [۲].
- دولوکستین تنها دارویی است که شواهد کافی برای درمان نوروپاتی دردناک تثبیت‌شده دارد، هرچند اثر آن محدود است [۲].
- علائم را زود گزارش کنید؛ تشخیص و مدیریت زودهنگام بهترین راه جلوگیری از آسیب بیشتر است [۱].
نوروپاتی چرا و چگونه رخ می‌دهد؟
اعصاب محیطی پیام‌ها را میان مغز و نخاع و بقیه بدن جابه‌جا می‌کنند. برخی داروهای ضدسرطان این اعصاب را آسیب می‌زنند و علائم به نوع عصب آسیب‌دیده بستگی دارد [۱]:
- اعصاب حسی: گزگز، بی‌حسی یا سوزن‌سوزن شدن در پاها و دست‌ها که ممکن است به ساق و بازو گسترش یابد؛ احساس نکردن گرما و سرما یا درد (مثلاً بریدگی پا).
- اعصاب حرکتی: ضعف یا درد عضلات، از دست دادن تعادل، زمین خوردن، دشواری در بستن دکمه یا باز کردن در شیشه، گرفتگی عضلات.
- اعصاب خودکار: یبوست یا اسهال، سرگیجه به دلیل افت فشار خون، مشکلات جنسی، تعریق کم یا زیاد و مشکلات ادراری.
این عارضه بیشتر حسی و همراه با درد است و می‌تواند در بازماندگان مشکلات طولانی‌مدت ایجاد کند [۶]. داروهای پلاتینی (مانند اگزالی‌پلاتین و سیس‌پلاتین)، تاکسان‌ها (مانند پاکلی‌تاکسل و دوستاکسل) و آلکالوئیدهای وینکا (مانند وینکریستین) از علت‌های اصلی‌اند [۶، ۷]؛ برخی داروهای مولتیپل میلوما مانند بورتزومیب و تالیدومید هم ممکن است نوروپاتی ایجاد کنند [۶]. نوروپاتی از پیش موجود، سیگار کشیدن و کاهش کارکرد کلیه از عوامل خطر گزارش‌شده‌اند [۵].
اگزالی‌پلاتین علاوه بر نوروپاتی تجمعی، می‌تواند در ساعات و روزهای پس از تزریق علائم حادِ وابسته به سرما ایجاد کند، مانند گزگز دست‌ها و دهان یا ناراحتی گلو هنگام تماس با سرما [۶]. در این روزها از نوشیدنی‌ها و غذاهای سرد و تماس مستقیم با اشیای سرد پرهیز کنید و دستکش بپوشید.
چه کارهایی کمک می‌کند؟
ایمنی و مراقبت روزانه
پیشگیری از زمین خوردن
فرش‌ها و موانع را از مسیر بردارید، در حمام و راهروها دستگیره نصب کنید، کف حمام از کفپوش ضدلغزش استفاده کنید، کفش محکم با کف نرم بپوشید و پس از نشستن یا خوابیدن آرام بلند شوید [۱].
آشپزخانه و حمام
از دستگیره عایق برای ظرف داغ استفاده کنید، با چاقو و اشیای تیز با احتیاط کار کنید و از کسی بخواهید دمای آب را بررسی کند تا دچار سوختگی نشوید [۱].
از دست و پا محافظت کنید
در خانه و بیرون کفش بپوشید، هر روز دست‌ها، ساق‌ها و پاها را از نظر بریدگی یا خراش بررسی کنید و در هوای سرد دست و پا را گرم نگه دارید [۱].
کمک بگیرید و آهسته‌تر پیش بروید
برای کارهای دشوار کمک بخواهید و برای انجام کارها زمان بیشتری بگذارید [۱].
ورزش
در یک کارآزمایی تصادفی ۳۵۵ بیمار تحت شیمی‌درمانی، برنامه ۶ هفته‌ای پیاده‌روی و تمرین مقاومتی در خانه، علائم گرما و سرما در دست و پا را کمی کاهش داد [۷]. با پزشک یا فیزیوتراپیست برنامه‌ای ایمن بسازید.
درمان‌های مکمل
گاهی فیزیوتراپی، طب سوزنی، ماساژ یا یوگا برای کاهش درد پیشنهاد می‌شود؛ پیش از شروع با تیم درمان مشورت کنید [۱].
پزشک چه کارهایی می‌تواند انجام دهد؟
- تنظیم درمان: در صورت نوروپاتی غیرقابل تحمل یا اختلال در عملکرد، پزشک تأخیر، کاهش دوز، جایگزینی یا قطع داروی مسئول را بررسی می‌کند [۲]. به همین دلیل گزارش زودهنگام علائم مهم است.
- دولوکستین برای درد عصبی: در یک کارآزمایی تصادفی دوسوکور، بیمارانی که به مدت ۵ هفته دولوکستین گرفتند، کاهش درد بیشتری نسبت به دارونما داشتند؛ ۵۹٪ در برابر ۳۸٪ دست‌کم مقداری کاهش درد گزارش کردند [۴].
- سرما در حین تزریق تاکسان: در یک مطالعه کوچک خودکنترلی، پوشیدن دستکش و جوراب یخ‌زده در حین تزریق هفتگی پاکلی‌تاکسل، بروز علائم نوروپاتی را در اندام درمان‌شده کاهش داد [۸]؛ این روش هنوز در همه مراکز استاندارد نیست.
- ارجاع به فیزیوتراپی، کاردرمانی یا متخصص درد در صورت نیاز [۱].
ویژه پزشکان
خلاصه رهنمودها برای پزشکان
- ASCO ۲۰۲۰: داده‌ها دوباره تأیید کرد که هیچ عاملی برای پیشگیری از CIPN توصیه نمی‌شود و استفاده از استیل-ال-کارنیتین برای پیشگیری باید منع شود. در نوروپاتی غیرقابل تحمل یا اختلال عملکرد، تأخیر دوز، کاهش دوز، جایگزینی یا قطع شیمی‌درمانی ارزیابی شود. دولوکستین تنها عامل با شواهد کافی برای CIPN دردناک تثبیت‌شده است، اما میزان سود آن محدود است [۲]. در این به‌روزرسانی، شواهد مربوط به سرمادرمانی، فشرده‌سازی و ورزش برای پیشگیری برای صدور توصیه کافی دانسته نشد [۲].
- ESMO–EONS–EANO ۲۰۲۰: رهنمود تشخیص، پیشگیری، درمان و پیگیری نوروتوکسیسیتی محیطی و مرکزی درمان‌های ضدسرطان [۳].
- کارآزمایی دولوکستین (CALGB 170601): ۲۳۱ بیمار با درد ≥۴ از ۱۰ پس از پاکلی‌تاکسل، سایر تاکسان‌ها یا اگزالی‌پلاتین؛ دولوکستین به مدت ۵ هفته (۳۰ میلی‌گرم در هفته اول و سپس ۶۰ میلی‌گرم روزانه) در برابر دارونما؛ کاهش میانگین درد ۱٫۰۶ در برابر ۰٫۳۴ (P=۰٫۰۰۳؛ اندازه اثر ۰٫۵۱۳) [۴].
- اپیدمیولوژی: متاآنالیز ۳۱ مطالعه (۴۱۷۹ بیمار): شیوع ۶۸٫۱٪ در ماه اول، ۶۰٫۰٪ در ماه سوم و ۳۰٫۰٪ پس از ۶ ماه؛ عوامل خطر بالینی شامل نوروپاتی پایه، سیگار، کلیرانس کراتینین غیرطبیعی و تغییرات حسی خاص در حین درمان [۵].
- سرمادرمانی: در مطالعه Hanai (۳۶ بیمار قابل ارزیابی، پاکلی‌تاکسل ۸۰ میلی‌گرم بر متر مربع هفتگی)، کاهش حساسیت لمسی دست ۲۷٫۸٪ در سمت درمان‌شده در برابر ۸۰٫۶٪ در سمت کنترل بود [۸].
باورهای نادرست و واقعیت‌ها
| باور رایج | واقعیت |
|---|---|
| اگر به پزشک بگویم، درمانم قطع می‌شود؛ بهتر است تحمل کنم. | گزارش زودهنگام اجازه می‌دهد دوز به‌موقع تنظیم شود و از آسیب دائمی پیشگیری شود [۱، ۲]. |
| ویتامین‌ها و مکمل‌ها از نوروپاتی پیشگیری می‌کنند. | هیچ عاملی برای پیشگیری توصیه نمی‌شود و رهنمود ASCO استفاده از استیل-ال-کارنیتین را برای پیشگیری منع کرده است [۲]. |
| داروهای معمولی مسکن، درد عصبی را برطرف می‌کنند. | درد عصبی پاسخ متفاوتی دارد؛ دولوکستین تنها دارو با شواهد کافی است [۲]. |
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
- بی‌حسی، گزگز یا درد تازه یا رو به بدتر شدن در دست و پا، به‌ویژه پیش از دوره بعدی شیمی‌درمانی [۱، ۲].
- ضعف عضلانی، زمین خوردن، از دست دادن تعادل یا دشواری در راه رفتن، بستن دکمه یا نوشتن [۱].
- دشواری در بلع یا تنفس؛ فوراً به اورژانس مراجعه کنید [۱].
- سرگیجه یا احساس غش هنگام برخاستن، یبوست شدید یا دشواری در تخلیه ادرار [۱].
- بریدگی، زخم یا سوختگی روی پا که متوجه آن نشده بودید یا علائم عفونت (قرمزی، تورم، تب ۳۸ درجه یا بالاتر) دارد [۱، ۹].
پرسش‌های متداول
نوروپاتی چه زمانی شروع می‌شود و چقدر طول می‌کشد؟
آیا رانندگی برایم بی‌خطر است؟
اگر حس پاها کم شده یا در تشخیص پدال‌ها یا گرفتن فرمان مشکل دارید، با پزشک صحبت کنید. ضعف و کاهش حس می‌تواند ایمنی شما را تهدید کند [۱].
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۹ منبعنمایش همه منابع، ۶ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳Systemic anticancer therapy-induced peripheral and central neurotoxicity: ESMO–EONS–EANO Clinical Practice Guidelines for diagnosis, prevention, treatment and follow-up
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸Effects of Cryotherapy on Objective and Subjective Symptoms of Paclitaxel-Induced Neuropathy: Prospective Self-Controlled Trial
- ۹Infection and Neutropenia during Cancer Treatment
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۲۷ مهر ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.