خلاصه نکات کلیدی
- تهوع و استفراغ از شایع‌ترین عوارض شیمی‌درمانی و پرتودرمانی هستند، اما داروهای ضدتهوعی که پیش از درمان داده می‌شوند در بیشتر بیماران از بروز آن جلوگیری می‌کنند یا آن را کاهش می‌دهند [۱].
- پیشگیری از تهوع بسیار آسان‌تر از درمان آن پس از شروع است؛ به همین دلیل رهنمودها توصیه می‌کنند مؤثرترین ترکیب دارویی از همان دوره اول درمان استفاده شود [۱، ۸].
- داروی ضدتهوع بر اساس «میزان تهوع‌زایی» داروی شیمی‌درمانی انتخاب می‌شود؛ برای داروهای بسیار تهوع‌زا ترکیبی از چهار دارو شامل اولانزاپین توصیه می‌شود [۳].
- تهوع ممکن است در ۲۴ ساعت اول (حاد)، از روز دوم تا هفتم (تأخیری) یا حتی پیش از جلسه درمان (پیش‌بینی‌کننده) رخ دهد؛ داروها را دقیقاً طبق برنامه مصرف کنید، حتی اگر حالتان خوب است [۱].
- وعده‌های کوچک و مکرر، غذاهای ساده و سرد، پرهیز از بوهای تند و نوشیدن جرعه‌جرعه مایعات به کاهش تهوع کمک می‌کند [۱].
- اگر نمی‌توانید مایعات یا داروهایتان را نگه دارید، یا علائم کم‌آبی (سرگیجه، ضعف شدید، گیجی) دارید، فوراً با تیم درمان تماس بگیرید [۱].
چرا درمان سرطان تهوع ایجاد می‌کند؟
برخی داروهای شیمی‌درمانی باعث آزاد شدن مواد شیمیایی مانند سروتونین از سلول‌های روده و ماده P در مغز می‌شوند. این مواد به گیرنده‌هایی در دستگاه گوارش و مرکز استفراغ مغز متصل می‌شوند و احساس تهوع و استفراغ را به راه می‌اندازند. داروهای ضدتهوع جدید دقیقاً همین گیرنده‌ها را مسدود می‌کنند [۶].
تهوع و استفراغ در زمان‌های مختلفی ممکن است رخ دهند [۱]:
- حاد: در ۲۴ ساعت اول پس از شروع درمان.
- تأخیری: از روز اول تا هفتم پس از درمان.
- پیش‌بینی‌کننده: پیش از جلسه درمان؛ وقتی فرد در دوره‌های قبل تهوع داشته و بو، صدا یا دیدن محیط درمان آن را دوباره تحریک می‌کند.
علاوه بر شیمی‌درمانی، پرتودرمانی (به‌ویژه به مغز، بالای شکم یا کل بدن)، برخی داروهای هدفمند و ایمنی‌درمانی، داروهای مسکن، اضطراب، یبوست و خود بیماری (مثلاً سرطان‌های شکم یا مغز) هم می‌توانند تهوع ایجاد کنند [۱].
| گروه خطر | احتمال استفراغ بدون پیشگیری | نمونه‌ها |
|---|---|---|
| بالا | بیش از ۹۰٪ | سیس‌پلاتین؛ ترکیب سیکلوفسفامید و آنتراسایکلین (AC) در سرطان سینه [۳] |
| متوسط | ۳۰ تا ۹۰٪ | کربوپلاتین، اگزالی‌پلاتین و بسیاری از رژیم‌های دیگر [۴] |
| کم | ۱۰ تا ۳۰٪ | بسیاری از داروهای هدفمند و برخی شیمی‌درمانی‌ها [۲] |
| حداقل | کمتر از ۱۰٪ | ایمنی‌درمانی با مهارکننده‌های ایست بازرسی به‌تنهایی [۲] |
دسته‌بندی بر اساس رهنمودهای ASCO و MASCC/ESMO [۲، ۷]. پزشک شما با توجه به داروهای دقیق و عوامل فردی (مثلاً سن کمتر، جنس زن، سابقه تهوع بارداری یا بیماری حرکت) برنامه را تنظیم می‌کند.
چه کارهایی کمک می‌کند؟
برنامه عملی برای روزهای درمان
- ۱
داروها را طبق برنامه بخورید
داروهای ضدتهوع معمولاً پیش از شیمی‌درمانی و سپس چند روز پس از آن تجویز می‌شوند. آن‌ها را سر وقت مصرف کنید، حتی اگر تهوع ندارید؛ هدف پیشگیری است [۱]. اگر داروی «در صورت نیاز» هم گرفته‌اید، با اولین نشانه تهوع آن را بخورید.
- ۲
وعده‌های کوچک و مکرر
به جای سه وعده بزرگ، پنج تا شش وعده کوچک در روز بخورید. غذاهای ساده و نشاسته‌ای (نان برشته، برنج، ماکارونی ساده، بیسکویت ساده) و غذاهای سرد (ماست، ژله، بستنی یخی) معمولاً بهتر تحمل می‌شوند. از غذاهای چرب، سرخ‌کرده، خیلی شیرین یا تند پرهیز کنید [۱].
- ۳
از بوهای تند دوری کنید
بوی قهوه، ماهی، پیاز، سیر، عطر یا شمع معطر می‌تواند تهوع را بدتر کند. در اتاقی با تهویه خوب غذا بخورید و اگر بوی پخت‌وپز اذیتتان می‌کند، از دیگران بخواهید غذا را آماده کنند [۱].
- ۴
مایعات را جرعه‌جرعه بنوشید
در طول روز آب، آب‌گوشت صاف‌شده، آب‌میوه، چای یا نوشیدنی‌های حاوی زنجبیل را کم‌کم بنوشید تا دچار کم‌آبی نشوید. اگر وزن کم می‌کنید، نوشیدنی‌های کالری‌دار را به آب ساده ترجیح دهید [۱].
- ۵
بعد از غذا استراحت کنید
پس از غذا حدود ۳۰ دقیقه به حالت نشسته یا با سر بالا استراحت کنید و بلافاصله دراز نکشید [۱].
- ۶
آرام‌سازی و طب فشاری
تنفس عمیق، تصویرسازی ذهنی، موسیقی و مراقبه به کاهش تهوع کمک می‌کنند. فشار دادن نقطه‌ای روی مچ دست یا مچ‌بندهای فشاری هم ممکن است در کنار دارو مفید باشد؛ پیش از امتحان، با پزشک مشورت کنید [۱].
- ۷
دفترچه تهوع داشته باشید
یادداشت کنید تهوع کی شروع شد، چقدر طول کشید و پیش از آن چه خوردید یا چه کردید. این اطلاعات به پزشک کمک می‌کند داروها را برای دوره بعد تنظیم کند [۱].
پیش از مصرف هر مکمل یا داروی گیاهی برای تهوع، حتماً با پزشک خود مشورت کنید؛ برخی از آن‌ها ممکن است اثر داروهای ضدسرطان را کم کنند [۱].
پزشک چه کارهایی می‌تواند انجام دهد؟
گروه‌های اصلی داروهای ضدتهوع
مهارکننده‌های گیرنده ۵-HT3
مهارکننده‌های گیرنده NK1
کورتیکواستروئیدها
دگزامتازون در کنار سایر داروها اثر ضدتهوع را تقویت می‌کند. حتی وقتی ایمنی‌درمانی همراه شیمی‌درمانی داده می‌شود، شواهدی برای حذف دگزامتازون از رژیم ضدتهوع وجود ندارد [۲].
اولانزاپین
دارویی که چند گیرنده مغزی را مسدود می‌کند. در یک کارآزمایی فاز ۳، افزودن آن به رژیم استاندارد، سهم بیمارانی را که در ۱۲۰ ساعت پس از شیمی‌درمانی بسیار تهوع‌زا هیچ تهوعی نداشتند از ۲۲٪ به ۳۷٪ رساند؛ مهم‌ترین عارضه آن خواب‌آلودگی بود [۵].
ویژه پزشکان
خلاصه رهنمودها برای پزشکان
- شیمی‌درمانی بسیار تهوع‌زا (HEC): به‌روزرسانی ۲۰۲۳ MASCC/ESMO، اولانزاپین را بخش ثابت رژیم چهاردارویی (آنتاگونیست NK1 + آنتاگونیست 5-HT3 + دگزامتازون + اولانزاپین) هم در HEC غیر AC و هم در AC می‌داند. پس از رژیم AC نیازی به دگزامتازون پس از روز اول نیست، اما در HEC غیر AC رژیم ۴روزه دگزامتازون توصیه می‌شود. تفاوت عمده‌ای میان داروهای یک گروه (5-HT3 یا NK1) دیده نشد [۳].
- شیمی‌درمانی با تهوع‌زایی متوسط (MEC): ترکیب 5-HT3 و استروئید استاندارد است؛ برای کربوپلاتین با AUC ≥ ۵ و زنان زیر ۵۰ سال تحت رژیم‌های مبتنی بر اگزالی‌پلاتین، ترکیب سه‌دارویی با آنتاگونیست NK1 توصیه می‌شود. استروئید در MEC به روز اول محدود شود. ساسیتوزوماب گویتکان و تراستوزوماب دروکستکان تهوع‌زایی در حد کربوپلاتین AUC بالای ۵ نشان داده‌اند [۴].
- ASCO ۲۰۲۰: امکان دوز ۵ میلی‌گرمی اولانزاپین در بزرگسالان افزوده شد؛ مهارکننده‌های ایست بازرسی ایمنی به‌تنهایی یا به‌صورت ترکیب دو ایمنی‌درمانی به پیشگیری روتین ضدتهوع نیاز ندارند [۲].
- از همان دوره اول، مؤثرترین رژیم متناسب با خطر را به کار ببرید و منتظر ارزیابی پاسخ به رژیم ضعیف‌تر نمانید؛ اولانزاپین برای تهوع و استفراغ «شکست‌دهنده» (breakthrough) نیز گزینه است [۸].
باورهای نادرست و واقعیت‌ها
| باور رایج | واقعیت |
|---|---|
| شیمی‌درمانی یعنی حتماً استفراغ شدید. | با رژیم‌های ضدتهوع امروزی بیشتر بیماران استفراغ شدید ندارند؛ داروهای پیشگیری پیش از درمان در بیشتر افراد خوب عمل می‌کنند [۱]. |
| وقتی حالم خوب است، لازم نیست داروی ضدتهوع بخورم. | تهوع تأخیری ممکن است تا ۷ روز پس از درمان رخ دهد و پیشگیری از آن ساده‌تر از درمانش است؛ داروها را طبق برنامه ادامه دهید [۱]. |
| اگر داروی ضدتهوع بخورم، نشانه این است که درمان اثر نمی‌کند. | داروهای ضدتهوع بخش استاندارد درمان هستند و بر اثربخشی شیمی‌درمانی اثر منفی ندارند؛ حتی در ترکیب با ایمنی‌درمانی، حذف دگزامتازون توصیه نمی‌شود [۲]. |
| تهوع ایمنی‌درمانی همانند شیمی‌درمانی است. | مهارکننده‌های ایست بازرسی به‌تنهایی معمولاً تهوع‌زایی کمی دارند و به داروی پیشگیری روتین نیاز ندارند؛ تهوع تازه در این بیماران باید بررسی شود [۲]. |
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
در این موارد بی‌درنگ با تیم درمان تماس بگیرید یا به اورژانس مراجعه کنید:
- نمی‌توانید مایعات یا داروهای خوراکی (از جمله داروهای ضدتهوع) را در معده نگه دارید.
- علائم کم‌آبی دارید: سرگیجه، ضعف شدید، گیجی، خشکی دهان یا ادرار بسیار کم و تیره [۱].
- تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر در دوران شیمی‌درمانی؛ این وضعیت ممکن است نشانه عفونت جدی باشد و اورژانسی است [۹].
- تهوع با وجود مصرف منظم داروها ادامه دارد یا مانع خوردن و آشامیدن شما شده است؛ پزشک می‌تواند داروها را تغییر دهد [۱].
پرسش‌های متداول
تهوع پیش از جلسه شیمی‌درمانی (حتی با دیدن بیمارستان) طبیعی است؟
زنجبیل واقعاً مؤثر است؟
نوشیدنی‌ها و غذاهای حاوی زنجبیل ممکن است تهوع را کمی آرام کنند و می‌توانند در کنار داروها استفاده شوند [۱]؛ اما جایگزین داروهای ضدتهوع تجویزشده نیستند. پیش از مصرف مکمل‌های زنجبیل (کپسول یا عصاره) با پزشک مشورت کنید.
اولانزاپین داروی روان‌پزشکی است؛ چرا برای من تجویز شده؟
اگر بعد از خوردن قرص ضدتهوع استفراغ کنم، دوباره بخورم؟
از پیش از تیم درمان بپرسید در این حالت چه کنید [۱]. برخی داروهای ضدتهوع به شکل قرص زیرزبانی، شیاف یا تزریقی هم وجود دارند که پزشک می‌تواند در صورت نیاز تجویز کند.
منابع علمی
۹ منبعنمایش همه منابع، ۷ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴2023 updated MASCC/ESMO Consensus recommendations: Prevention of nausea and vomiting following moderately emetic risk antineoplastic agents
- ۵
- ۶Antiemetic Prophylaxis for Chemotherapy-Induced Nausea and Vomiting
- ۷
- ۸Antiemetics: American Society of Clinical Oncology Clinical Practice Guideline Update
- ۹Infection and Neutropenia during Cancer Treatment
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۲۷ مهر ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.