خلاصه نکات کلیدی
- بیش از ۸۰٪ افرادی که شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی می‌گیرند خستگی را تجربه می‌کنند؛ این خستگی با استراحت و خواب به‌طور کامل برطرف نمی‌شود [۱].
- ورزش، درمان شناختی‌رفتاری (CBT) و برنامه‌های ذهن‌آگاهی مؤثرترین روش‌ها هم در حین درمان و هم پس از آن هستند [۲].
- داروها در یک متاآنالیز ۱۱۳ کارآزمایی اثر معناداری بر خستگی نداشتند [۴] و رهنمود ASCO استفاده از ال‌کارنیتین، داروهای ضدافسردگی یا داروهای بیدارکننده را برای درمان خستگی توصیه نمی‌کند [۲].
- علت‌های قابل درمان مانند کم‌خونی، درد، افسردگی، بی‌خوابی، کم‌کاری تیروئید و تغذیه نامناسب باید بررسی و درمان شوند [۱، ۳].
- خستگی ناگهانی و شدید همراه با تب، تنگی نفس یا خونریزی نیاز به تماس فوری با پزشک دارد [۱، ۸].
خستگی سرطان چیست و چرا رخ می‌دهد؟
خستگی ناشی از سرطان با خستگی معمولی فرق دارد: ممکن است حتی پس از فعالیت کم یا بدون فعالیت ظاهر شود و با خواب و استراحت کاملاً از بین نرود. افراد آن را به شکل بی‌انرژی بودن، سنگینی، دشواری در فکر کردن و تمرکز، و خستگی جسمی و عاطفی توصیف می‌کنند [۱]. خستگی می‌تواند پیش، حین یا پس از درمان شروع شود و برای برخی افراد ماه‌ها یا سال‌ها پس از درمان ادامه یابد [۱].
علت آن معمولاً چندعاملی است [۱، ۶]:
- خود سرطان: سلول‌های سرطانی انرژی مصرف می‌کنند و بدن موادی به نام سیتوکین آزاد می‌کند که در مقادیر بالا خستگی ایجاد می‌کند. التهاب یکی از سازوکارهای اصلی خستگی است [۱، ۶].
- درمان: جراحی، شیمی‌درمانی، پرتودرمانی، هورمون‌درمانی، ایمنی‌درمانی و درمان هدفمند همگی می‌توانند خستگی بیاورند. در پرتودرمانی، خستگی معمولاً تا نیمه دوره افزایش می‌یابد و سپس تا پایان درمان ثابت می‌ماند [۱].
- عوارض درمان: کم‌خونی، کم‌اشتهایی، اسهال و استفراغ (کم‌آبی)، گرگرفتگی و تعریق شبانه، عفونت، درد و اختلال خواب [۱].
- عوامل روانی: اضطراب، نگرانی و افسردگی [۱].
چه کارهایی کمک می‌کند؟
گام‌های عملی برای مدیریت خستگی
- ۱
حرکت کنید، حتی کم
ورزش (از جمله پیاده‌روی) یکی از مؤثرترین روش‌های کاهش خستگی است [۲، ۴]. شواهد نشان می‌دهد ورزش هوازی با شدت متوسط (مانند پیاده‌روی تند یا دوچرخه) حدود سه بار در هفته، به‌تنهایی یا همراه با تمرین مقاومتی، خستگی را کم می‌کند؛ مهم‌ترین پیام این است که «از بی‌تحرکی پرهیز کنید» [۵]. ورزشی را انتخاب کنید که از آن لذت می‌برید تا بتوانید ادامه دهید [۱] و با پزشک یا فیزیوتراپیست برنامه‌ای متناسب با وضعیت خود بسازید.
- ۲
انرژی خود را مدیریت کنید
کارهای مهم‌تر را در ساعاتی انجام دهید که انرژی بیشتری دارید و کارهایی را که خستگی را بیشتر می‌کنند محدود کنید. انجام کارهای سنگین مانند خرید، پخت‌وپز و رانندگی را به خانواده و دوستان بسپارید [۱].
- ۳
- ۴
ذهن و بدن
تای‌چی و چی‌گونگ در حین درمان، و یوگا پس از پایان درمان، به کاهش خستگی کمک کرده‌اند [۲].
- ۵
خوب بخورید و آب کافی بنوشید
با یک متخصص تغذیه درباره غذاهایی که انرژی شما را حفظ می‌کنند مشورت کنید. وعده‌های کوچک و مکرر را امتحان کنید، آب کافی بنوشید و کافئین و الکل را محدود کنید [۱].
- ۶
دفترچه خستگی داشته باشید
سطح انرژی خود را هر روز یادداشت کنید. این اطلاعات به پزشک کمک می‌کند الگوی خستگی و علت‌های احتمالی آن را بیابد [۱].
اجماع بین‌المللی متخصصان نتیجه گرفته است که ورزش و آزمون‌های ورزشی برای بیشتر بازماندگان سرطان بی‌خطر است و می‌تواند خستگی، اضطراب، افسردگی، عملکرد جسمی و کیفیت زندگی را بهبود دهد [۵]. اگر متاستاز استخوانی، پلاکت یا گلبول‌های سفید بسیار پایین، یا مشکل قلبی دارید، پیش از شروع با پزشک خود مشورت کنید.
پزشک چه کارهایی می‌تواند انجام دهد؟
تیم درمان ابتدا علت‌های قابل درمان را جست‌وجو می‌کند: معاینه و آزمایش خون برای بررسی کم‌خونی یا عفونت، ارزیابی درد، خواب، خلق و تغذیه [۱، ۳]. سپس [۱، ۲]:
- درمان کم‌خونی با اصلاح رژیم غذایی، دارو یا تزریق خون، بسته به علت.
- کنترل درد و تنظیم داروهای مسکن، چون برخی مسکن‌ها خود خستگی‌آورند.
- درمان اضطراب و افسردگی، به‌ویژه با درمان شناختی‌رفتاری.
- ارجاع به فیزیوتراپی یا برنامه ورزشی نظارت‌شده.
- مصرف جینسنگ آمریکایی ممکن است در حین درمان پیشنهاد شود [۲]. پیش از مصرف هر مکمل با پزشک مشورت کنید، زیرا ممکن است با داروهای شما تداخل داشته باشد.
ویژه پزشکان
خلاصه رهنمودها برای پزشکان
- ASCO–SIO ۲۰۲۴ (۱۱۳ کارآزمایی تصادفی): در حین درمان، ورزش، CBT، برنامه‌های مبتنی بر ذهن‌آگاهی و تای‌چی یا چی‌گونگ توصیه می‌شوند؛ آموزش روانی و جینسنگ آمریکایی ممکن است توصیه شوند. پس از پایان درمان، ورزش، CBT و ذهن‌آگاهی (به‌ویژه برای خستگی متوسط تا شدید) توصیه می‌شوند و یوگا، طب فشاری و موکسیبوسشن ممکن است توصیه شوند. در پایان عمر، CBT و کورتیکواستروئیدها قابل پیشنهادند. ال‌کارنیتین، داروهای ضدافسردگی و داروهای بیدارکننده نباید توصیه شوند و محرک‌های روانی نیز به‌طور روتین توصیه نمی‌شوند. قطعیت شواهد کم تا متوسط است [۲].
- ESMO ۲۰۲۰: غربالگری منظم خستگی در همه بیماران و ارزیابی و درمان عوامل همراه قابل اصلاح (کم‌خونی، درد، دیسترس عاطفی، اختلال خواب، اختلالات غدد و تغذیه) پیش از مداخلات اختصاصی [۳].
- جینسنگ آمریکایی (کارآزمایی دوسوکور N07C2): ۲۰۰۰ میلی‌گرم روزانه به مدت ۸ هفته خستگی را بیش از دارونما کاهش داد، بدون تفاوت در عوارض [۷].
- متاآنالیز Mustian: اندازه اثر وزنی ورزش ۰٫۳۰، مداخلات روانی ۰٫۲۷، ترکیب ورزش و روان‌درمانی ۰٫۲۶ و دارو ۰٫۰۹ (P=۰٫۰۵؛ غیرمعنادار) [۴].
باورهای نادرست و واقعیت‌ها
| باور رایج | واقعیت |
|---|---|
| وقتی خسته‌ام، باید تا می‌توانم استراحت کنم. | استراحت زیاد و بی‌تحرکی می‌تواند خستگی را بدتر کند؛ ورزش متناسب یکی از مؤثرترین درمان‌هاست [۴، ۵]. |
| خستگی بخشی اجتناب‌ناپذیر از سرطان است و کاری نمی‌شود کرد. | علت‌های قابل درمان (کم‌خونی، درد، افسردگی، بی‌خوابی) باید بررسی شوند و ورزش، CBT و ذهن‌آگاهی اثر ثابت‌شده دارند [۲، ۳]. |
| خستگی بعد از پایان درمان یعنی سرطان برگشته است. | خستگی ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها پس از درمان ادامه یابد [۱]؛ با این حال هر تغییر تازه را با پزشک در میان بگذارید. |
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
- تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر، لرز یا علائم عفونت در دوران شیمی‌درمانی؛ این وضعیت اورژانسی است [۸].
- تنگی نفس، تپش قلب، درد قفسه سینه، سرگیجه یا غش؛ ممکن است نشانه کم‌خونی شدید یا مشکل دیگری باشد [۱].
- خستگی ناگهان بسیار بدتر شده، یا دیگر نمی‌توانید کارهای روزانه (حمام، غذا خوردن، راه رفتن) را انجام دهید [۱].
- احساس ناامیدی، غمگینی مداوم یا بی‌علاقگی به همه چیز؛ افسردگی قابل درمان است [۱].
پرسش‌های متداول
خستگی بعد از پایان درمان چقدر طول می‌کشد؟
آیا قهوه برای خستگی خوب است؟
NCI توصیه می‌کند مصرف کافئین را محدود کنید [۱]، زیرا کافئین زیاد، به‌ویژه در عصر، می‌تواند خواب شب را مختل کند و خستگی روز بعد را بدتر کند.
آیا داروی مخصوصی برای خستگی سرطان وجود دارد؟
هیچ داروی استانداردی برای خستگی سرطان وجود ندارد [۱]. ASCO مصرف روتین محرک‌های روانی، داروهای ضدافسردگی (برای خستگی) و داروهای بیدارکننده را توصیه نمی‌کند و ال‌کارنیتین و سایر مکمل‌ها را هم، به جز جینسنگ آمریکایی در حین درمان، مؤثر نیافت [۲]؛ در پایان عمر، کورتیکواستروئیدها ممکن است پیشنهاد شوند [۲].
منابع علمی
۸ منبعنمایش همه منابع، ۶ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶Cancer-related fatigue—mechanisms, risk factors, and treatments
- ۷Wisconsin Ginseng (Panax quinquefolius) to Improve Cancer-Related Fatigue: A Randomized, Double-Blind Trial, N07C2
- ۸
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۲۷ مهر ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.