نکات کلیدی
- در دوران شیمی‌درمانی، بدن ممکن است پروتئین و کالری بیشتری لازم داشته باشد؛ گوشت، مرغ، ماهی، تخم‌مرغ، لبنیات و حبوبات منابع خوب پروتئین‌اند [۱].
- به‌جای ۳ وعده بزرگ، روزی ۵ تا ۶ وعده کوچک بخورید و همیشه یک خوراکی سبک دم دست داشته باشید [۱].
- روزی ۸ تا ۱۲ لیوان مایعات بنوشید؛ در روزهایی که نمی‌توانید غذا بخورید، نوشیدن از همیشه مهم‌تر است [۱].
- میوه ممنوع نیست، به شرط شستن کامل؛ اگر قرص ضدسرطان می‌خورید، درباره گریپ‌فروت و نارنج از پزشک بپرسید [۱، ۵].
- اگر بیش از ۲ روز نتوانستید غذا بخورید یا تب ۳۸ درجه یا بالاتر دارید، با تیم درمان تماس بگیرید [۱، ۲].
قبل از شیمی‌درمانی چه بخوریم؟
آمادگی غذایی پیش از شروع و در روز جلسه
- ۱
تا شروع درمان، خوب بخورید
اگر پیش از شروع درمان غذای سالم بخورید و وزنتان را حفظ کنید، توان بیشتری دارید، کمتر دچار عفونت می‌شوید، عوارض را بهتر تحمل می‌کنید و احتمال وقفه‌های ناخواسته در درمان کمتر می‌شود [۱].
- ۲
یخچال و فریزر را آماده کنید
غذاهایی بخرید که حتی وقتی حالتان خوب نیست بتوانید بخورید، و غذاهایی که پختن زیادی نمی‌خواهند. غذا را از قبل بپزید و در ظرف‌های یک‌وعده‌ای فریز کنید؛ مثلاً سوپ یا خورش را در ظرف‌های کوچک. فهرست خرید همیشگی‌تان را بنویسید تا خانواده و دوستان راحت‌تر برایتان خرید کنند [۱].
- ۳
پیش از شروع، به دندان‌پزشک بروید
دهان سالم پیش از درمان مهم است؛ بهتر است دست‌کم ۲ هفته پیش از شروع درمان به دندان‌پزشک بروید و کارهای لازم دندان را پیش از درمان انجام دهید [۱]. بیشتر بخوانید: اولین جلسه شیمی‌درمانی: چه انتظاری داشته باشم؟
- ۴
- ۵
داروی ضدتهوع را طبق برنامه بخورید
اگر پزشک داروی ضدتهوع داده، آن را همان‌طور که گفته بخورید؛ ممکن است لازم باشد یک ساعت پیش از هر جلسه و تا چند روز بعد خورده شود. اگر کمکی نکرد، به پزشک بگویید تا داروی دیگری بنویسد [۱].
بعد از شیمی‌درمانی چه بخوریم؟
در روزها و هفته‌های بعد از جلسه، هدف این است که با وجود کم‌اشتهایی، پروتئین و کالری کافی به بدن برسد تا توانتان حفظ شود و بافت‌هایی که درمان به آن‌ها آسیب زده ترمیم شوند [۱]. تغذیه در دوران درمان ممکن است با «رژیم سالم» معمول فرق داشته باشد: گاهی لازم است بیشتر گوشت، ماهی، تخم‌مرغ، لبنیات و حبوبات بخورید، یا به‌جای غذای پرفیبر، غذای کم‌فیبر بخورید [۱].
- وعده‌های کوچک و زیاد: روزی ۵ تا ۶ وعده کوچک، و بزرگ‌ترین وعده وقتی که اشتهایتان بیشتر است؛ برای بسیاری، صبح بعد از یک خواب خوب [۱].
- طبق ساعت بخورید، نه فقط وقتی گرسنه‌اید [۱].
- پروتئین را بیشتر کنید: در فرنی و سوپ به‌جای آب شیر بریزید، روی غذا پنیر بریزید یا یک تخم‌مرغ آب‌پز کنار غذا بخورید [۱].
- کالری بیشتر بدون حجم زیاد: کمی روغن زیتون، کره بادام‌زمینی، ارده، عسل، مربا، گردو یا آووکادو به غذا اضافه کنید [۱].
- نوشیدنی‌های مغذی: اگر غذای جامد میل ندارید، شیر، شیرموز، اسموتی، سوپ یا آب‌میوه بنوشید [۱].
- سر غذا فقط چند جرعه: نوشیدن زیاد همراه غذا زود سیرتان می‌کند؛ نوشیدنی بیشتر را دست‌کم نیم ساعت پیش یا بعد از غذا بنوشید [۱].
| وعده | پیشنهاد |
|---|---|
| صبحانه | نان با پنیر پاستوریزه و گردو، یا تخم‌مرغ آب‌پز سفت، یا فرنی و شیربرنج با شیر [۱] |
| میان‌وعده صبح | شیرموز، یا یک لیوان شیر با چند خرما یا بیسکویت ساده [۱] |
| ناهار | برنج تازه‌پخته با مرغ یا گوشت کاملاً پخته، یا عدس‌پلو، با کمی ماست [۱] |
| عصرانه | ماست با کمپوت یا میوه نرم، یا نان با ارده و عسل [۱] |
| شام | سوپ جو با مرغ، کوکوی سبزی یا سیب‌زمینی، یا خوراک عدس [۱] |
| پیش از خواب | یک میان‌وعده کوچک مثل شیر گرم یا ماست؛ کالری بیشتری می‌رساند و اشتهای وعده بعد را کم نمی‌کند [۱] |
این فقط یک نمونه است. در روزهای سخت همان چیزی را بخورید که میل دارید، حتی اگر تکراری باشد [۱]. اگر دیابت یا بیماری کلیه یا قلب دارید، برنامه غذایی را با پزشک و کارشناس تغذیه تنظیم کنید [۱].
در دوران شیمی‌درمانی چه میوه‌هایی بخوریم؟ آب‌میوه چطور؟
میوه ممنوع نیست. میوه‌ها را می‌شود خورد، به شرط اینکه پیش از خوردن خوب شسته شوند: میوه خام را با برس و آب بشویید، و میوه‌های پوست‌کلفت یا پوست‌زبر، مثل طالبی و پرتقال، را هم پیش از بریدن یا پوست کندن بشویید [۱]. رهنمودها حذف میوه و سبزی خام را برای پیشگیری از عفونت توصیه نمی‌کنند [۴].
- وقتی گلبول‌های سفید پایین است: میوه‌هایی را که خوب شسته نمی‌شوند، مثل توت‌فرنگی، توت و انگور، کنار بگذارید و فقط آب‌میوه پاستوریزه بنوشید [۱]. بیشتر بخوانید: در دوران شیمی‌درمانی چه چیزهایی نخوریم؟
- زخم دهان: میوه نرم و کم‌ترش، مثل موز، کمپوت هلو و گلابی یا پوره سیب. مرکبات و آب آن‌ها (پرتقال، لیمو) و گوجه‌فرنگی دهان زخم را اذیت می‌کنند [۱].
- تهوع: موز، پوره سیب یا کمپوت؛ آب انگور یا آب زغال‌اخته هم معده را کمتر اذیت می‌کند [۱].
- اسهال: موز و کمپوت؛ موز پتاسیمی را که با اسهال از دست می‌رود جبران می‌کند. آب سیب و نوشیدنی‌های خیلی شیرین اسهال را بدتر می‌کنند [۱].
- یبوست: آلو خشک، برگه زردآلو، خرما و کشمش، همراه با آب کافی [۱].
گریپ‌فروت و آب آن جلوی تجزیه برخی داروها در روده را می‌گیرند؛ در نتیجه داروی بیشتری وارد خون می‌شود و مدت بیشتری در بدن می‌ماند. نارنج، پوملو و تانجلو هم ممکن است همین اثر را داشته باشند [۵]. برای نمونه، در برگه رسمی داروی ایماتینیب آمده که از آب گریپ‌فروت پرهیز شود [۶] و در برگه اولاپاریب، از گریپ‌فروت و نارنج و آب آن‌ها [۷]. آب نارنجی که روی غذا یا سالاد می‌ریزند هم همین حکم را دارد [۷].
اگر قرص ضدسرطان یا داروی دیگری می‌خورید، از پزشک یا داروساز بپرسید که آیا باید از این میوه‌ها پرهیز کنید [۵].
وقتی همه‌چیز بدمزه است یا حالت تهوع دارم، چه بخورم؟
تهوع
غذای سبک مثل نان برشته، بیسکویت ساده، برنج، موز و پوره سیب بخورید؛ غذای ترش‌مزه مثل لیمو هم به بعضی‌ها کمک می‌کند. وعده‌ها را جا نیندازید، چون معده خالی تهوع را بدتر می‌کند. غذا و نوشیدنی را هم‌دمای اتاق بخورید، از بوی غذای در حال پخت دور بمانید و بعد از غذا نشسته استراحت کنید، نه درازکش. غذای محبوبتان را در روزهای تهوع نخورید تا از آن بیزار نشوید [۱]. راهنمای کامل: تهوع و استفراغ در درمان سرطان.
مزه فلزی یا بدمزه شدن غذا
غذایی بخورید که بو و ظاهرش برایتان خوشایند است؛ اگر گوشت قرمز بدمزه شده، مرغ، ماهی، تخم‌مرغ یا حبوبات را امتحان کنید. گوشت و مرغ را پیش از پختن در آب‌میوه یا سس بخوابانید (در یخچال). سبزی‌های معطر مثل ریحان یا کمی پیاز به غذا طعم می‌دهند. اگر غذا تلخ یا شور به نظر می‌رسد، کمی شیرینی کمک می‌کند. اگر مزه فلزی دارید، با قاشق و چنگال پلاستیکی غذا بخورید. تمیز نگه داشتن دهان و مسواک زدن هم مزه غذا را بهتر می‌کند [۱]. این تغییرها معمولاً بعد از پایان درمان خیلی بهتر می‌شوند [۱].
زخم دهان یا گلودرد
غذای نرم و خنک یا هم‌دمای اتاق بخورید، مثل شیربرنج، فرنی، حلیم، پوره سیب‌زمینی، ماست و تخم‌مرغ همزده (کاملاً پخته). غذا را با آب خورش، سس یا ماست نرم کنید، ریز کنید یا در مخلوط‌کن بکوبید و نوشیدنی را با نی بنوشید. ترشی، آبلیمو، غذای تند یا شور، سبزی خام و خوراکی‌های سفت و ترد مثل چیپس را کنار بگذارید [۱]. بیشتر بخوانید: زخم دهان (موکوزیت).
خشکی دهان
در طول روز جرعه‌جرعه آب بنوشید. آدامس یا آبنبات بدون قند، یخ و میوه یخ‌زده بزاق را بیشتر می‌کنند. غذا را با آب خورش، سس یا ماست نرم کنید تا راحت‌تر قورت داده شود. نوشیدنی‌های خیلی شیرین یا ترش، مثل لیموناد، هم بزاق را بیشتر می‌کنند، مگر اینکه زخم دهان داشته باشید. الکل و دهان‌شویه الکل‌دار دهان را خشک‌تر می‌کنند [۱].
اسهال
مایعات زیاد بنوشید تا آب بدن جبران شود: آب، سوپ صاف‌شده یا آب مرغ (برای نمک) و نوشیدنی‌های ورزشی. غذاهای کم‌فیبر بخورید، مثل برنج سفید، نان سفید برشته، ماست ساده، سیب‌زمینی آب‌پز بی‌پوست و موز. غذای چرب و سرخ‌کرده، غذای تند، حبوبات و میوه و سبزی خام، شیر (مگر بدون لاکتوز)، نوشیدنی‌های کافئین‌دار مثل قهوه و چای، نوشیدنی‌های خیلی شیرین، آب سیب و آدامس بدون قند را کنار بگذارید [۱]. بیشتر بخوانید: یبوست و اسهال در دوره درمان سرطان.
یبوست
دست‌کم ۸ لیوان مایعات در روز بنوشید؛ نوشیدنی گرم مثل چای یا سوپ به بسیاری کمک می‌کند. غذای پرفیبر مثل نان سبوس‌دار، جو دوسر، حبوبات پخته و میوه خشک بخورید، ولی فیبر را کم‌کم اضافه کنید. در بعضی سرطان‌ها فیبر زیاد مناسب نیست، پس پیش از اضافه کردن فیبر با پزشک مشورت کنید. هر روز کمی تحرک داشته باشید [۱].
کم‌اشتهایی
وقتی غذا خوردن سخت است، شیک پروتئینی، شیرموز یا اسموتی بنوشید. غذای نرم و خنک مثل ماست و بستنی را امتحان کنید. خوراکی‌های کوچک مثل آجیل بوداده، خرما، کشمش و کراکر را همراه داشته باشید. غذا را در کنار کسانی که دوستشان دارید و در محیطی آرام بخورید. تحرک سبک روزانه، مثل یک پیاده‌روی کوتاه، هم اشتها را بهتر می‌کند [۱].
بیمار غذا نمی‌خورد؛ همراه بیمار چه کند؟
اگر از بیمار مراقبت می‌کنید، این نکته‌ها کمک می‌کند [۱]:
- تعجب نکنید اگر سلیقه غذایی بیمار هر روز عوض شود؛ ممکن است غذای محبوبش را نخواهد یا بگوید بدمزه شده است.
- خوراکی را در دسترس بگذارید؛ مثلاً کاسه کمپوت یا میوه خردشده با یک قاشق کنار تخت، آجیل بوداده روی میز، یا میوه و سبزی خردشده در یخچال.
- به‌جای اصرار برای خوردن، با مهربانی پیشنهاد کنید. وقتی اشتها ندارد، نوشیدنی‌های مغذی پیشنهاد کنید.
- آشپزی را به‌جای او انجام دهید تا بوی غذای در حال پخت حالش را بد نکند.
- از پزشک بخواهید شما را به کارشناس تغذیه معرفی کند و با هم به این جلسه بروید.
بیشتر بخوانید: راهنمای خانواده و مراقبان بیمار سرطانی.
بعد از پایان دوره درمان چه بخوریم؟
بیشتر مشکلات غذایی بعد از پایان درمان بهتر می‌شوند، هرچند کاهش وزن و تغییر مزه ممکن است مدتی بیشتر بمانند [۱]. غذای سالم به‌تنهایی جلوی برگشت سرطان را نمی‌گیرد، ولی به برگشتن توان، ترمیم بافت‌ها و حال بهتر کمک می‌کند. چند پیشنهاد [۱]:
- غذاهای متنوع بخورید؛ هیچ غذایی به‌تنهایی همه ویتامین‌ها و مواد مغذی لازم را ندارد.
- میوه و سبزی فراوان، خام و پخته.
- غلات کامل، مثل نان سبوس‌دار، جو دوسر و برنج قهوه‌ای.
- حبوبات، مثل عدس، لوبیا و نخود، را زیاد بخورید.
- چربی، نمک، شکر، غذاهای دودی، ترشی‌ها و گوشت‌های فرآوری‌شده (سوسیس و کالباس) را کم کنید.
- گوشت قرمز حداکثر ۳ وعده در هفته.
- بهتر است الکل ننوشید.
درباره اینکه کدام غذاها با خطر سرطان مرتبط‌اند، ببینید غذاهای سرطان‌زا و ضدسرطان: علم چه می‌گوید؟ و برای تحرک: آیا در دوران درمان سرطان می‌توان ورزش کرد؟
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
با تیم درمان تماس بگیرید اگر:
- بیش از ۲ روز نتوانسته‌اید چیزی بخورید [۱].
- استفراغ شدید دارید، بیش از ۱ تا ۲ روز طول کشیده یا هیچ مایعی در معده‌تان نمی‌ماند [۱].
- اسهال بیش از ۲۴ ساعت طول کشیده یا با درد و دل‌پیچه همراه است [۱].
- ۲ تا ۳ روز است اجابت مزاج نداشته‌اید [۱].
- زخم یا لکه سفید در دهان پیدا کرده‌اید، یا درد دهان و گلو نمی‌گذارد غذا بخورید [۱].
- بدون اینکه بخواهید وزن کم می‌کنید؛ پزشک می‌تواند شما را به کارشناس تغذیه معرفی کند [۱].
فوراً تماس بگیرید یا به اورژانس بروید اگر تب ۳۸ درجه یا بالاتر دارید [۲]. اگر حالتان ناگهان بد شد، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
پرسش‌های متداول
بیمار شیمی‌درمانی چه بخورد که جان بگیرد؟
غذاهای پرپروتئین و پرکالری، در وعده‌های کوچک و زیاد: گوشت، مرغ و ماهی کاملاً پخته، تخم‌مرغ، شیر و ماست و پنیر پاستوریزه، حبوبات، و افزودنی‌هایی مثل روغن زیتون، ارده، عسل و گردو [۱]. اگر با این‌ها وزنتان حفظ نمی‌شود، نوشیدنی‌های مکمل غذایی (پرانرژی و پرپروتئین) کمک می‌کنند؛ درباره نوع آن با کارشناس تغذیه صحبت کنید [۱، ۳].
آیا بیمار شیمی‌درمانی می‌تواند گوشت قرمز بخورد؟
بله، اگر کاملاً پخته باشد و داخل آن صورتی نمانده باشد [۱]. اگر مزه گوشت قرمز فلزی یا بد شده، مرغ، ماهی، تخم‌مرغ یا حبوبات را امتحان کنید [۱]. بعد از پایان درمان، گوشت قرمز را به حداکثر ۳ وعده در هفته برسانید [۱]؛ ببینید آیا گوشت قرمز و سوسیس و کالباس باعث سرطان می‌شوند؟
روزی چقدر آب و مایعات بخورم؟
آیا شیرینی و قند در دوران شیمی‌درمانی ممنوع است؟
نه. اگر کم‌اشتها هستید، عسل، مربا و دسرهایی مثل شیربرنج و فرنی کالری لازم را می‌رسانند [۱]. اگر دیابت دارید، برنامه غذایی را با پزشک تنظیم کنید [۱]. درباره این پرسش که آیا قند سرطان را تغذیه می‌کند، ببینید آیا قند و شکر باعث رشد سرطان می‌شود؟
آیا رژیم غذایی خاصی در دوران شیمی‌درمانی به درمان کمک می‌کند؟
پژوهش در این زمینه محدود است. رهنمود انجمن سرطان‌شناسی بالینی آمریکا می‌گوید شواهد برای توصیه به رژیم‌های خاص، مثل رژیم کم‌کربوهیدرات یا کم‌چربی، یا مخالفت با آن‌ها کافی نیست [۴]. رژیم‌هایی که کالری را کم می‌کنند برای کسی که لاغر شده یا در خطر سوءتغذیه است توصیه نمی‌شوند [۳]. پیش از شروع هر رژیم خاص، با پزشک یا کارشناس تغذیه صحبت کنید [۱].
ویتامین یا مکمل بخورم؟
هر ویتامین، مکمل یا فرآورده گیاهی را که می‌خورید یا می‌خواهید شروع کنید، به پزشک بگویید؛ برخی از آن‌ها ممکن است اثر درمان را تغییر دهند [۱]. ویتامین‌ها و املاح در حد نیاز روزانه کافی‌اند و اگر کمبودی ندارید، مقدار زیاد آن‌ها توصیه نمی‌شود [۳]. بیشتر بخوانید: در دوران شیمی‌درمانی چه چیزهایی نخوریم؟
صفحه‌های مرتبط
- در دوران شیمی‌درمانی چه چیزهایی نخوریم؟
- تغذیه در دوران درمان سرطان
- غذاهای سرطان‌زا و ضدسرطان: علم چه می‌گوید؟
- تهوع و استفراغ در درمان سرطان
- زخم دهان (موکوزیت)
- یبوست و اسهال در دوره درمان سرطان
- کاهش گلبول‌ها و پیشگیری از عفونت
- اولین جلسه شیمی‌درمانی: چه انتظاری داشته باشم؟
- راهنمای خانواده و مراقبان بیمار سرطانی
ارزیابی و حمایت تغذیه‌ای (ویژه پزشکان)
نمایش جزئیاتبستن
- غربالگری (ESPEN ۲۰۲۱): ارزیابی منظم دریافت غذایی، تغییر وزن و BMI از زمان تشخیص و تکرار آن بسته به ثبات وضعیت بالینی (B1-1)؛ در غربالگری غیرطبیعی، ارزیابی کمّی دریافت غذا، علائم مؤثر بر تغذیه، توده عضلانی، عملکرد جسمی و التهاب سیستمیک (B1-2) [۳].
- نیازها: انرژی کل، اگر اندازه‌گیری نشود، مشابه افراد سالم و معمولاً ۲۵ تا ۳۰ کیلوکالری به ازای هر کیلوگرم در روز (B2-1)؛ پروتئین بیش از ۱ و در صورت امکان تا ۱٫۵ گرم به ازای هر کیلوگرم در روز (B2-2)؛ ویتامین‌ها و املاح در حد نیاز روزانه و پرهیز از دوز بالا در نبود کمبود (B2-4) [۳].
- مداخله پلکانی: مشاوره غذایی، درمان علائم مؤثر بر خوردن و مکمل خوراکی (ONS) در بیمار دچار سوءتغذیه یا در خطر آن (B3-1)؛ پرهیز از رژیم‌های محدودکننده انرژی در این بیماران (B3-2)؛ تغذیه روده‌ای اگر دریافت خوراکی با وجود مداخله ناکافی بماند و تغذیه وریدی اگر تغذیه روده‌ای کافی یا ممکن نباشد (B3-3). تغذیه درمانی وقتی اندیکاسیون دارد که دریافت کمتر از ۵۰٪ نیاز برای بیش از یک هفته یا ۵۰ تا ۷۵٪ نیاز برای بیش از دو هفته باشد [۳].
- رژیم نوتروپنیک (ASCO ۲۰۲۲): رژیم‌هایی که میوه و سبزی خام را حذف می‌کنند برای پیشگیری از عفونت در درمان فعال توصیه نمی‌شوند (توصیه ۲٫۲؛ زیان احتمالاً بیشتر از سود؛ کیفیت شواهد پایین؛ توصیه ضعیف). برای رژیم‌های خاص مانند کتوژنیک یا کم‌کربوهیدرات، کم‌چرب و غذاهای عملکردی، شواهد برای توصیه له یا علیه کافی نیست (توصیه ۲٫۱) [۴].
- تداخل غذایی داروهای خوراکی: برچسب FDA ایماتینیب: پرهیز از آب گریپ‌فروت (افزایش غلظت پلاسمایی؛ مهار CYP3A4) [۶]؛ اولاپاریب: پرهیز از گریپ‌فروت و نارنج (Seville orange) و آب آن‌ها [۷]. همچنین: کاشکسی سرطان: ارزیابی و درمان.
منابع علمی
۷ منبعنمایش همه منابع، ۲ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/guides/what-to-eat-after-chemo/