در دوران شیمی‌درمانی بیشتر غذاها مجازند و مهم‌ترین کار، رعایت ایمنی غذاست، چون درمان ممکن است بدن را در برابر میکروب‌های غذا آسیب‌پذیرتر کند. گوشت، مرغ، ماهی و تخم‌مرغ خام یا نیم‌پز، شیر و پنیر غیرپاستوریزه، جوانه خام و میوه و سبزی شسته‌نشده را کنار بگذارید [۱، ۲]. اگر قرص ضدسرطان می‌خورید، درباره گریپ‌فروت و نارنج بپرسید، و هر ویتامین، مکمل یا فرآورده گیاهی را به پزشک بگویید، چون برخی از آن‌ها بر اثر درمان اثر می‌گذارند [۵، ۲].
نکات کلیدی
- ایمنی غذا مهم‌تر از فهرست بلند ممنوعه‌هاست: شستن دست‌ها و میوه و سبزی، پختن کامل گوشت و تخم‌مرغ، و نگه داشتن غذا در یخچال [۱، ۲].
- حذف کامل میوه و سبزی خام لازم نیست؛ در مطالعه‌ها، رژیم سخت‌گیرانه عفونت را کمتر از رژیم معمولی نکرد [۳، ۴].
- تخم‌مرغ منبع خوب پروتئین است؛ فقط زرده و سفیده باید کاملاً سفت شده باشد [۱، ۲].
- قهوه و چای در فهرست نوشیدنی‌های دوران درمان آمده‌اند، ولی اگر اسهال دارید، آن را بدتر می‌کنند [۲].
- گریپ‌فروت و نارنج ممکن است مقدار برخی قرص‌های ضدسرطان را در خون بالا ببرند [۵، ۶، ۷].
- هر مکمل یا فرآورده گیاهی را به پزشک نشان دهید؛ برای نمونه، گیاه علف چای مقدار برخی داروهای ضدسرطان را در خون کم می‌کند [۶، ۱۰].
غذاهای ممنوع در شیمی‌درمانی کدام‌اند؟
برخی درمان‌های سرطان بدن را در برابر میکروب‌هایی که از راه غذا منتقل می‌شوند آسیب‌پذیرتر می‌کنند؛ در این زمان باید در خرید، نگه‌داری و پختن غذا بیشتر دقت کرد [۲]. وقتی ایمنی بدن ضعیف است، مسمومیت غذایی ممکن است شدیدتر باشد [۱]. خطر همه غذاها یکسان نیست؛ جدول زیر غذاهای پرخطر را کنار جایگزین کم‌خطر آن‌ها نشان می‌دهد [۱].
| غذا | پرخطر: کنار بگذارید | کم‌خطر: بخورید |
|---|---|---|
| گوشت و مرغ | گوشت، مرغ یا جگر خام یا نیم‌پز؛ مثلاً کباب یا جگری که داخلش صورتی مانده [۱، ۲] | گوشت و مرغی که کاملاً پخته و داخلش صورتی نیست [۱، ۲] |
| ماهی و غذای دریایی | سوشی، ماهی خام یا نیم‌پز، ماهی دودی یخچالی، میگوی نیم‌پز [۱، ۲] | ماهی و میگوی کاملاً پخته، کنسرو ماهی [۱] |
| تخم‌مرغ | تخم‌مرغ عسلی، نیمروی زرده‌آبکی، سس یا دسر خانگی که تخم‌مرغ خام دارد (مثل مایونز خانگی) [۱، ۲] | تخم‌مرغی که زرده و سفیده‌اش سفت شده؛ تخم‌مرغ پاستوریزه برای دستورهایی که تخم‌مرغ خام می‌خواهند [۱، ۲] |
| شیر و لبنیات | شیر خام و پنیر نرم از شیر غیرپاستوریزه، مثل شیر و پنیر فله یا محلی؛ پنیر کپک‌دار [۱، ۲] | شیر، ماست، دوغ و پنیر پاستوریزه؛ پنیرهای سفت [۱، ۲] |
| سوسیس، کالباس و سالاد آماده | سوسیس و کالباس سرد که دوباره داغ نشده؛ سالادهای آماده مغازه یا رستوران، مثل الویه [۱] | سوسیس و کالباسی که تا بخار کردن داغ شده؛ سالاد تازه خانگی [۱] |
| جوانه | جوانه خام (ماش، گندم، یونجه و مانند آن‌ها) [۱] | جوانه پخته [۱] |
| میوه و سبزی | میوه و سبزی شسته‌نشده؛ و وقتی گلبول‌ها پایین است، میوه‌هایی که خوب شسته نمی‌شوند، مثل توت‌فرنگی و انگور [۱، ۲] | میوه و سبزی که خوب شسته یا پخته شده است [۱، ۲] |
| آب‌میوه | آب‌میوه غیرپاستوریزه، مثل آب‌میوه تازه‌گرفته‌شده (در خانه یا بیرون) [۱، ۲] | آب‌میوه پاستوریزه [۱، ۲] |
| آجیل و غذای فله | آجیل خام، خوراکی فله، هر غذایی که کپک زده یا تاریخ آن گذشته است [۲] | آجیل بوداده و پوست‌کنده [۲] |
این احتیاط‌ها به‌ویژه وقتی مهم‌اند که درمان، بدن را در برابر عفونت آسیب‌پذیر کرده است [۲، ۱۲]. از تیم درمان بپرسید در کدام روزها و تا کی باید آن‌ها را رعایت کنید.
در خانه غذا را چطور ایمن نگه دارم؟
تمیز کردن
پیش و پس از آماده کردن غذا، دست‌ها، چاقو و سطح کار را بشویید؛ به‌ویژه بعد از دست زدن به گوشت، مرغ یا ماهی خام. میوه و سبزی خام را با برس و آب بشویید [۲].
جدا نگه داشتن
پختن کامل
گوشت، مرغ و تخم‌مرغ را کامل بپزید؛ داخل گوشت نباید صورتی باشد و زرده تخم‌مرغ نباید آبکی باشد. گوشت را در یخچال یا مایکروویو یخ‌زدایی کنید، نه بیرون یخچال [۲].
سرد نگه داشتن و غذای مانده
غذای داغ را داغ و غذای سرد را سرد نگه دارید و باقی‌مانده غذا را بلافاصله بعد از غذا در یخچال بگذارید. غذایی که بیش از ۲ ساعت بیرون یخچال مانده و غذای مانده‌ای که بیش از ۳ روز در یخچال بوده را نخورید. برنج را تازه‌پخته بخورید و برنج یا غذای برنج‌دار مانده نخورید [۲].
رژیم نوتروپنیک چیست؟ آیا باید میوه و سبزی خام را کنار بگذارم؟
«رژیم نوتروپنیک» رژیمی است که سال‌ها به بیمارانی که گلبول سفید پایینی داشتند توصیه می‌شد؛ در این رژیم میوه و سبزی خام حذف می‌شود تا میکروب کمتری وارد بدن شود [۳].
در یک مطالعه روی ۱۵۳ بیمار سرطان خون (لوسمی میلوئید حاد) که شیمی‌درمانی قوی می‌گرفتند، گروهی که هیچ میوه و سبزی خامی نمی‌خوردند با گروهی که میوه و سبزی تازه می‌خوردند مقایسه شدند. از نظر عفونت جدی و طول عمر، تفاوت روشنی میان دو گروه نبود [۴]. وقتی نتیجه چند مطالعه کنار هم گذاشته شد، باز هم رژیم سخت‌گیرانه عفونت را کمتر نکرد [۳].
برای همین، رهنمود انجمن سرطان‌شناسی بالینی آمریکا این رژیم را برای پیشگیری از عفونت توصیه نمی‌کند؛ این رژیم خوشایند نیست و ممکن است بیمار را از مواد مغذی مهم محروم کند [۳]. به‌جای آن، همان قواعد ایمنی غذا کافی است: میوه و سبزی را خوب بشویید و گوشت و تخم‌مرغ را کامل بپزید [۲، ۱۲]. اگر پزشک شما، مثلاً در دوران پیوند مغز استخوان، دستور دیگری داده، طبق دستور او عمل کنید.
آیا تخم‌مرغ برای بیمار شیمی‌درمانی خوب است؟
بله. تخم‌مرغ منبع خوبی برای پروتئین است و در فهرست غذاهای آسان برای معده و برای دهان زخم هم آمده است [۲]. فقط آن را کامل بپزید: زرده و سفیده باید سفت شده باشند، نه آبکی [۱، ۲]. تخم‌مرغ آب‌پز سفت، املت و کوکوی کاملاً پخته و تخم‌مرغ همزده‌ای که خوب پخته شده انتخاب‌های خوبی‌اند؛ تخم‌مرغ عسلی و نیمروی زرده‌آبکی را کنار بگذارید [۱]. تخم‌مرغ را در یخچال نگه دارید [۱].
قهوه و چای در شیمی‌درمانی مجاز است؟
در راهنمای تغذیه مؤسسه ملی سرطان آمریکا، قهوه و چای جزو نوشیدنی‌های دوران درمان آمده‌اند و نوشیدنی گرم مثل قهوه و چای به بسیاری در یبوست کمک می‌کند [۲]. ولی در چند حالت بهتر است آن را کم کنید یا کنار بگذارید [۲]:
- اسهال: خوراکی‌ها و نوشیدنی‌های کافئین‌دار، مثل قهوه، چای، برخی نوشابه‌ها و شکلات، اسهال را بدتر می‌کنند.
- تهوع: بوی قهوه ممکن است حالت تهوع را بیشتر کند.
- زخم دهان: نوشیدنی داغ دهان زخم را بیشتر اذیت می‌کند؛ بگذارید خنک شود.
درباره ارتباط نوشیدنی خیلی داغ با سرطان مری ببینید آیا قهوه یا چای باعث سرطان می‌شود؟
گریپ‌فروت، نارنج و قرص‌های ضدسرطان
گریپ‌فروت و آب آن جلوی تجزیه برخی داروها در روده را می‌گیرند؛ در نتیجه داروی بیشتری وارد خون می‌شود و مدت بیشتری در بدن می‌ماند. نارنج، پوملو و تانجلو هم ممکن است همین اثر را داشته باشند [۵]. در برگه رسمی چند داروی خوراکی ضدسرطان به این موضوع اشاره شده است؛ برای نمونه:
- ایماتینیب: از آب گریپ‌فروت پرهیز شود [۶].
- ونتوکلاکس: از گریپ‌فروت و فرآورده‌های آن، نارنج و میوه ستاره‌ای پرهیز شود [۷].
- اولاپاریب: از گریپ‌فروت، نارنج و آب آن‌ها پرهیز شود [۸].
این فهرست کامل نیست. اگر قرص ضدسرطان یا هر داروی دیگری می‌خورید، از پزشک یا داروساز بپرسید آیا باید از این میوه‌ها پرهیز کنید [۵]. آب نارنجی که روی غذا یا سالاد می‌ریزند هم حساب می‌شود [۵، ۸].
الکل در دوران شیمی‌درمانی
الکل زخم و خشکی دهان و اسهال را بدتر می‌کند؛ برای همین در این حالت‌ها باید کنار گذاشته شود [۲]. بعد از پایان درمان هم بهتر است الکل ننوشید [۲]. درباره ارتباط الکل با سرطان ببینید آیا الکل باعث سرطان می‌شود؟
ویتامین، مکمل و داروهای گیاهی در دوران شیمی‌درمانی
بسیاری از بیماران دوست دارند با ویتامین، مکمل یا داروی گیاهی به درمان کمک کنند. برخی از این فرآورده‌ها ممکن است اثر درمان را تغییر دهند؛ برای همین هر چیزی را که می‌خورید یا می‌خواهید شروع کنید، به پزشک، پرستار یا کارشناس تغذیه بگویید [۲]. چند نمونه از آنچه می‌دانیم:
- علف چای (گیاهی که برای افسردگی مصرف می‌شود) مقدار داروهایی مثل ایرینوتکان و ایماتینیب را در خون کم می‌کند [۱۰، ۶].
- در یک مطالعه روی بیش از ۱۰۰۰ زن مبتلا به سرطان سینه که شیمی‌درمانی می‌گرفتند، نشانه‌هایی دیده شد که مصرف مکمل‌های آنتی‌اکسیدان (مثل ویتامین A، C و E) پیش و در طول درمان با احتمال بیشتر برگشت سرطان همراه است. مصرف ویتامین B12 و آهن هم با نتیجه بدتر همراه بود، ولی مولتی‌ویتامین معمولی چنین ارتباطی نداشت [۹]. این نوع مطالعه علت را ثابت نمی‌کند، ولی پژوهشگران نتیجه گرفتند که در مصرف مکمل‌ها احتیاط لازم است [۹].
- ویتامین‌ها و املاح در حد نیاز روزانه کافی‌اند و اگر کمبودی ندارید، مقدار زیاد آن‌ها توصیه نمی‌شود [۱۱].
اگر پزشک برای کمبود مشخصی مکملی نوشته، پیش از قطع آن با خود او صحبت کنید.
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
- تب ۳۸ درجه یا بالاتر: فوراً با تیم درمان تماس بگیرید یا به اورژانس بروید [۱۲].
- تهوع، استفراغ، اسهال، دل‌پیچه یا تب، به‌ویژه بعد از غذایی که به آن شک دارید؛ وقتی ایمنی بدن ضعیف است، مسمومیت غذایی ممکن است شدید باشد [۱].
- اسهال بیش از ۲۴ ساعت یا همراه با درد و دل‌پیچه [۲].
- استفراغ بیش از ۱ تا ۲ روز، یا اینکه هیچ مایعی در معده‌تان نمی‌ماند [۲].
اگر حالتان ناگهان بد شد، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
پرسش‌های متداول
بعد از شیمی‌درمانی چه چیزهایی نباید خورد و تا کی؟
همان غذاهای پرخطر جدول بالا: غذای خام یا نیم‌پز، لبنیات غیرپاستوریزه، جوانه خام و میوه و سبزی شسته‌نشده [۱، ۲]. این احتیاط‌ها به‌ویژه وقتی مهم‌اند که درمان، بدن را در برابر عفونت آسیب‌پذیر کرده است، مثلاً وقتی گلبول‌های سفید پایین است [۲، ۱۲]. مدت آن به درمان شما بستگی دارد؛ آن را از تیم درمان بپرسید.
می‌توانم سوشی یا ماهی دودی بخورم؟
ماست، دوغ و پنیر بخورم؟
آجیل و خشکبار چطور؟
آجیل بوداده و پوست‌کنده مناسب است، ولی آجیل خام و خوراکی‌های فله را کنار بگذارید [۲]. خشکبار مثل آلو خشک، خرما و کشمش به یبوست کمک می‌کند [۲]. بیشتر بخوانید: قبل و بعد از شیمی‌درمانی چه بخوریم؟
غذای بیرون یا رستوران بخورم؟
پس چه بخورم؟
بیشتر غذاهای معمولی، اگر ایمن آماده شوند، مجازند و بدن در این دوران ممکن است به پروتئین و کالری بیشتری نیاز داشته باشد [۲]. برنامه غذایی روزانه و غذاهای مناسب برای تهوع، زخم دهان و اسهال را در قبل و بعد از شیمی‌درمانی چه بخوریم؟ ببینید.
صفحه‌های مرتبط
جزئیات شواهد (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
- Gardner ۲۰۰۸ (JCO): ۱۵۳ بیمار AML تازه‌تشخیص در درمان القایی، بستری در اتاق با فیلتر HEPA و با پروفیلاکسی ضدباکتری و ضدقارچ؛ رژیم پخته بدون میوه و سبزی خام (۷۸ نفر) در برابر رژیم دارای میوه و سبزی تازه (۷۵ نفر). عفونت عمده (پنومونی، باکتریمی یا فونژمی) ۲۹٪ در برابر ۳۵٪ (P=۰٫۶۰)؛ زمان تا عفونت عمده و بقا مشابه؛ تب با منشأ نامعلوم ۵۱٪ در برابر ۳۶٪ [۴].
- ASCO ۲۰۲۲ (Ligibel): در متاآنالیز ۵ کارآزمایی تصادفی (۳۸۸ بیمار، کودک و بزرگسال)، عفونت در ۵۳٫۷٪ با رژیم نوتروپنیک در برابر ۵۰٫۰٪ با رژیم بدون محدودیت (RR ۱٫۱۳؛ ۹۵٪ CI: ۰٫۹۸ تا ۱٫۳۰). توصیه ۲٫۲: رژیم نوتروپنیک (حذف میوه و سبزی خام) برای پیشگیری از عفونت در درمان فعال توصیه نمی‌شود (زیان احتمالاً بیشتر از سود؛ کیفیت شواهد پایین؛ توصیه ضعیف). رژیم‌های بررسی‌شده سخت‌گیرانه‌تر از قواعد ایمنی غذای FDA و CDC برای جمعیت عمومی بودند [۳].
- SWOG S0221 (Ambrosone ۲۰۲۰): ۱۱۳۴ بیمار سرطان سینه در کارآزمایی سیکلوفسفامید، دوکسوروبیسین و پاکلی‌تاکسل؛ آنتی‌اکسیدان پیش و حین شیمی‌درمانی: HR تعدیل‌شده عود ۱٫۴۱ (۹۵٪ CI: ۰٫۹۸ تا ۲٫۰۴؛ P=۰٫۰۶). ویتامین B12 پیش و حین درمان: DFS بدتر (HR ۱٫۸۳؛ ۱٫۱۵ تا ۲٫۹۲) و OS بدتر (HR ۲٫۰۴؛ ۱٫۲۲ تا ۳٫۴۰). آهن حین شیمی‌درمانی: عود (HR ۱٫۷۹؛ ۱٫۲۰ تا ۲٫۶۷). مولتی‌ویتامین با پیامد ارتباطی نداشت [۹].
- تداخل‌ها در برچسب FDA: ونتوکلاکس: پرهیز از فرآورده‌های گریپ‌فروت، نارنج (Seville orange) و میوه ستاره‌ای به دلیل مهارکننده‌های CYP3A [۷]. ایماتینیب: آب گریپ‌فروت ممکن است غلظت پلاسمایی را بالا ببرد؛ مصرف همزمان علف چای (St John's wort) AUC ایماتینیب را ۳۰٪ کاهش داد [۶]. ایرینوتکان: مواجهه با ایرینوتکان و SN-38 با القاکننده‌های قوی CYP3A4 از جمله علف چای به‌طور چشمگیر کم می‌شود؛ دوز شروع مناسب در این بیماران تعریف نشده و جایگزینی با درمان‌های غیرالقاکننده دست‌کم ۲ هفته پیش از شروع پیشنهاد می‌شود [۱۰].
منابع علمی
۱۲ منبعنمایش همه منابع، ۴ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰
- ۱۱ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in cancer
- ۱۲
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/foods-to-avoid-during-chemo/