نکات کلیدی
- پیش از اولین جلسه، پرسش‌هایتان را بنویسید و یکی از نزدیکانتان را همراه ببرید تا در شنیدن و به یاد سپردن توضیح‌ها کمک کند [۱].
- دست‌کم دو هفته پیش از شروع، به دندان‌پزشک بروید تا کارهای لازم دندان پیش از درمان انجام شود [۱].
- اگر در آینده فرزند می‌خواهید، پیش از اولین جلسه بگویید؛ هرچه زودتر مطرح شود، راه‌های بیشتری برای حفظ باروری باقی می‌ماند [۷].
- هنگام تزریق، هر احساس غیرعادی را فوراً به پرستار بگویید: درد یا سوزش محل سوزن، گرگرفتگی، خارش، تنگی نفس یا تپش قلب [۱، ۴].
- تب ۳۸ درجه یا بالاتر در روزهای پس از شیمی‌درمانی اورژانس است؛ پیش از خوردن هر تب‌بری با تیم درمان تماس بگیرید [۲].
پیش از اولین جلسه: چه کارهایی انجام دهم؟
آمادگی در روزهای قبل
- ۱
پرسش‌هایتان را بنویسید
چند پرسش مهم: هدف این درمان چیست؟ چند دوره و هر چند وقت یک بار؟ داروها چطور داده می‌شوند و هر جلسه چقدر طول می‌کشد؟ چه عوارضی زود و چه عوارضی دیرتر می‌آیند؟ کی باید تماس بگیرم؟ آیا کسی باید مرا به جلسه ببرد و برگرداند؟ [۱]
بپرسید در شب و روزهای تعطیل با چه کسی تماس بگیرید و آن شماره را در گوشی خود ذخیره کنید [۱].
- ۲
آزمایش خون
پیش از دوره‌های درمان، آزمایش خون انجام می‌شود تا تعداد سلول‌های خون بررسی شود [۱]. پیش از شروع، آزمایش هپاتیت B هم توصیه می‌شود. این ویروس ممکن است بی‌سروصدا در بدن باشد و با درمان دوباره فعال شود. اگر نتیجه مثبت بود، داروی ضدویروس جلوی فعال شدن آن را می‌گیرد. شروع درمان سرطان نباید به‌خاطر این آزمایش عقب بیفتد [۶].
- ۳
معاینه دندان
دست‌کم دو هفته پیش از شروع، به دندان‌پزشک بروید تا دهان تا حد ممکن سالم باشد و کارهای دندان پیش از درمان انجام شود. به دندان‌پزشک بگویید که شیمی‌درمانی در پیش دارید. اگر فرصت نشد، بپرسید در دوران درمان کی رفتن به دندان‌پزشکی بی‌خطر است [۱]. برای مراقبت از دهان، زخم دهان (موکوزیت) را ببینید.
- ۴
باروری و بارداری
اگر ممکن است در آینده بخواهید بچه‌دار شوید، همین حالا به پزشک بگویید. نگه‌داشتن اسپرم، تخمک یا جنین روش‌های جاافتاده‌اند و هرچه زودتر درباره آن صحبت شود، راه‌های بیشتری باقی می‌ماند [۷].
شیمی‌درمانی ممکن است به جنین آسیب بزند. در دوران درمان از بارداری پیشگیری کنید. اگر هنوز قاعده می‌شوید، ممکن است پیش از شروع آزمایش بارداری بخواهند [۱]. بیشتر بخوانید: باروری و رابطه جنسی در درمان سرطان.
- ۵
فهرست داروها و مکمل‌ها
همه داروهای خود را به پزشک بگویید، حتی مسکن، ملین، داروی حساسیت و سرماخوردگی، ویتامین‌ها و مکمل‌ها. ساده‌ترین راه، بردن خود قوطی‌هاست. برخی مکمل‌ها ممکن است اثر شیمی‌درمانی را تغییر دهند؛ در دوران درمان، چیز تازه‌ای را بدون مشورت شروع نکنید [۱].
- ۶
چه چیزهایی همراه ببرم؟
مدارک و فهرست‌ها
مدارک پزشکی و نتیجه آخرین آزمایش‌ها، فهرست داروها (یا خود قوطی‌ها) و فهرست پرسش‌هایتان [۱].
لباس راحت
لباس گشاد و چندلایه. اگر پورت دارید، لباسی بپوشید که باز کردن بالای سینه را آسان کند.
خوراکی سبک
بعضی‌ها با یک وعده سبک پیش از جلسه حالشان بهتر است و بعضی با معده خالی (۲ تا ۳ ساعت پیش از جلسه چیزی نخوردن). پس از جلسه دست‌کم یک ساعت صبر کنید و بعد بخورید یا بنوشید [۱].
سرگرمی
کتاب، موسیقی با هدفون یا گوشی شارژشده. تزریق برخی داروها چند ساعت طول می‌کشد؛ مثلاً پاکلی‌تاکسل اغلب در ۳ ساعت تزریق می‌شود [۴].
شماره‌های تماس
شماره بخش، پزشک و شماره تماس شب و تعطیلات را در گوشی ذخیره کنید و بدانید در اورژانس کجا بروید [۱].
روز درمان: چه اتفاقی می‌افتد؟
تزریق از راه رگ: بیشتر شیمی‌درمانی‌ها با یک سوزن نازک در رگ دست یا ساعد داده می‌شوند. پرستار سوزن را در شروع جلسه می‌گذارد و در پایان برمی‌دارد. ممکن است دارو از راه پورت یا کاتتر داده شود و گاهی یک پمپ کوچک و قابل حمل، تزریق را در خانه ادامه می‌دهد [۱].
داروهای پیش از شیمی‌درمانی: داروی ضدتهوع معمولاً حدود یک ساعت پیش از شیمی‌درمانی داده می‌شود [۱]. برای برخی داروها، مثل پاکلی‌تاکسل، کورتون و داروی ضدحساسیت هم پیش از تزریق لازم است تا جلوی واکنش حساسیتی گرفته شود [۴]. پیش از هر تزریق ریتوکسیماب هم استامینوفن و داروی ضدحساسیت داده می‌شود [۵].
جلسه اول ممکن است طولانی‌تر باشد: برخی داروها، مثل ریتوکسیماب، در اولین تزریق آهسته‌تر شروع می‌شوند و سرعت کم‌کم بالا می‌رود [۵]. مدت جلسه به داروهای شما بستگی دارد؛ آن را از پیش بپرسید [۱].
زیر نظر پرستار: در طول جلسه، پزشک و پرستار عوارض را زیر نظر دارند. اگر هنگام تزریق درد یا سوزش در محل سوزن حس کردید، فوراً بگویید [۱].
گاهی بدن به دارو واکنش نشان می‌دهد. برای برخی داروها، مثل ریتوکسیماب، واکنش شدید بیشتر در اولین تزریق و معمولاً نیم ساعت تا دو ساعت پس از شروع رخ می‌دهد [۵]. اگر یکی از این‌ها را حس کردید، همان لحظه پرستار را صدا کنید:
- گرگرفتگی، خارش یا کهیر [۴، ۵]
- تنگی نفس یا خس‌خس سینه [۴، ۵]
- تپش قلب یا سرگیجه (ممکن است فشار خون افت کرده باشد) [۴]
- تورم لب، زبان یا صورت [۴، ۵]
- درد، سوزش یا تورم محل سوزن [۱]
تیم درمان برای این وضعیت آماده است: بسته به شدت واکنش، تزریق ادامه می‌یابد یا فوراً قطع می‌شود و درمان لازم داده می‌شود [۴].
پس از جلسه: روزهای اول در خانه
- ۱
داروهای ضدتهوع را طبق برنامه بخورید
تهوع ممکن است هنگام جلسه، کمی بعد یا چند ساعت تا چند روز بعد شروع شود. داروهای ضدتهوع را طبق برنامه و تا چند روز پس از جلسه بخورید. اگر اثر نکرد، به پزشک بگویید تا داروی دیگری بنویسد [۱]. راهنمای کامل: تهوع و استفراغ در درمان سرطان.
- ۲
- ۳
از عفونت پیشگیری کنید
دست‌ها را مرتب با آب و صابون بشویید. از افراد بیمار و شلوغی دوری کنید. گوشت، مرغ، ماهی و تخم‌مرغ را کامل بپزید و میوه و سبزی را خوب بشویید [۱]. بیشتر بخوانید: کاهش گلبول‌ها و پیشگیری از عفونت.
- ۴
از دهان مراقبت کنید
پس از هر غذا و پیش از خواب با مسواک خیلی نرم مسواک بزنید، دهان‌شویه بدون الکل به کار ببرید و هر روز دهانتان را برای زخم یا لکه سفید نگاه کنید [۱].
- ۵
مراقب ترشحات بدن باشید
پس از شیمی‌درمانی، شما و خانواده باید مدتی از تماس با ترشحات بدن (ادرار، مدفوع، استفراغ، خون) دوری کنید: درِ توالت را ببندید و دو بار سیفون بکشید، نشسته ادرار کنید، دست‌ها را با آب و صابون بشویید، برای تمیز کردن ترشحات دستکش بپوشید، ملحفه و لباس آلوده را جدا بشویید و در رابطه جنسی از کاندوم استفاده کنید. مدت آن را از تیم درمان بپرسید [۱].
- ۶
استراحت و کمی تحرک
خستگی شایع است. شب‌ها دست‌کم ۸ ساعت بخوابید، استراحت‌های کوتاه داشته باشید و کارها را با دیگران تقسیم کنید. پیاده‌روی سبک، مثلاً ۱۵ دقیقه، به کم شدن خستگی کمک می‌کند [۱]. بیشتر بخوانید: خستگی ناشی از سرطان و درمان.
فهرست آمادگی برای اولین جلسه
| زمان | کار |
|---|---|
| دست‌کم دو هفته پیش | معاینه دندان و انجام کارهای لازم دندان [۱] |
| پیش از شروع | گفت‌وگو درباره حفظ باروری و پیشگیری از بارداری [۱، ۷]؛ آزمایش خون و آزمایش هپاتیت B [۱، ۶] |
| روز قبل | نوشتن پرسش‌ها، آماده کردن فهرست داروها، هماهنگی با همراه و رفت‌وآمد [۱] |
| روز جلسه | وعده سبک یا معده خالی (هرکدام برایتان بهتر است)، لباس راحت، سرگرمی، گفتن فوری هر سوزش یا واکنش [۱] |
| روزهای بعد | خوردن داروهای ضدتهوع طبق برنامه، اندازه‌گیری روزانه دما، شستن دست‌ها و پختن کامل غذا [۱] |
| همیشه | شماره تماس شب و تعطیلات در گوشی؛ تب ۳۸ درجه یا بالاتر را فوراً خبر دهید [۱، ۲] |
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
فوراً با تیم درمان تماس بگیرید یا به اورژانس بروید اگر:
- تب ۳۸ درجه یا بالاتر دارید، حتی اگر حالتان خوب است. در بیمارستان باید ظرف یک ساعت آنتی‌بیوتیک شروع شود [۲، ۳].
- لرز یا تعریق، سرفه، گلودرد، سوزش یا تکرر ادرار، گوش‌درد، سردرد یا خشکی گردن دارید [۱، ۲].
- اطراف پورت یا کاتتر قرمز، متورم یا دردناک شده یا ترشح دارد [۱].
- بیش از یک روز استفراغ می‌کنید یا هر چه می‌نوشید بالا می‌آورید [۱].
- اسهال بیش از ۲۴ ساعت طول کشیده یا با درد و دل‌پیچه همراه است [۱].
شب یا روز تعطیل بودن دلیل صبر کردن نیست [۱]. اگر حالتان ناگهان بد شد، مثلاً تنگی نفس شدید یا گیجی، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
پرسش‌های متداول
آیا اولین جلسه شیمی‌درمانی درد دارد؟
آیا پس از جلسه می‌توانم خودم رانندگی کنم؟
این را از پیش از تیم درمان بپرسید [۱]. اگر مطمئن نیستید، برای برگشتن کسی را همراه داشته باشید.
اگر عوارض نداشته باشم، یعنی شیمی‌درمانی اثر نکرده است؟
آیا در دوران شیمی‌درمانی می‌توانم کار کنم؟
بسیاری از بیماران می‌توانند کار کنند، به شرطی که برنامه کار را با حال خود هماهنگ کنند؛ مثلاً در روزهای سخت‌تر کمتر یا از خانه کار کنند [۱]. بیشتر بخوانید: بازگشت به کار و زندگی روزمره.
حالم خوب است؛ باز هم داروهای ضدتهوع را بخورم؟
بله، طبق برنامه. داروی ضدتهوع پیش از جلسه و تا چند روز بعد داده می‌شود، چون تهوع ممکن است چند ساعت یا چند روز بعد شروع شود [۱]. بیشتر بخوانید: تهوع و استفراغ در درمان سرطان.
آیا خانواده‌ام در خطرند؟
با چند کار ساده می‌توانید از آن‌ها محافظت کنید: خانواده مدتی از تماس با ترشحات بدن شما (ادرار، مدفوع، استفراغ، خون) دوری کنند، برای تمیز کردن آن‌ها دستکش بپوشند و پس از آن دست‌ها را بشویند. مدت لازم به داروهای شما و دستور مرکز درمان بستگی دارد [۱].
صفحه‌های مرتبط
پیش از شروع شیمی‌درمانی (ویژه پزشکان)
نمایش جزئیاتبستن
- هپاتیت B (ASCO ۲۰۲۰): پیش از هر درمان سیستمیک ضدسرطان، سه آزمایش HBsAg، anti-HBc (Ig کل یا IgG) و anti-HBs؛ درمان ضدسرطان نباید به‌خاطر آن به تأخیر بیفتد. در HBV مزمن (HBsAg مثبت) با هر درمان سیستمیک، پروفیلاکسی ضدویروسی در طول درمان و دست‌کم ۱۲ ماه پس از آن. در عفونت گذشته (HBsAg منفی، anti-HBc مثبت) با درمان پرخطر مانند آنتی‌بادی ضد CD20 یا پیوند سلول بنیادی، پروفیلاکسی در طول درمان و دست‌کم ۱۲ ماه پس از آن، یا پایش دقیق در صورت امکان پیگیری منظم. هورمون‌درمانی به‌تنهایی خطر قابل‌توجهی ندارد [۶]. جزئیات: هپاتیت B و شیمی‌درمانی.
- باروری (ASCO ۲۰۱۸): گفت‌وگو درباره خطر ناباروری با بیماران در سن باروری هرچه زودتر و ثبت آن؛ ارجاع به متخصص باروری. انجماد اسپرم، تخمک و جنین روش استاندارد است؛ GnRHa جایگزین روش‌های اثبات‌شده نیست [۷]. حفظ باروری پیش از درمان سرطان.
- کپسیتابین (برچسب FDA، ویرایش ۱۰/۲۰۲۵): پیش از شروع، آزمایش واریانت‌های ژن DPYD مگر درمان فوری لازم باشد؛ در کمبود کامل DPD از دارو پرهیز شود و نبودِ واریانت، عوارض شدید را رد نمی‌کند [۸]. آزمایش DPYD و UGT1A1.
- پیش‌داروی پاکلی‌تاکسل (برچسب FDA): دگزامتازون ۲۰ میلی‌گرم خوراکی حدود ۱۲ و ۶ ساعت پیش از دارو، دیفن‌هیدرامین (یا معادل) ۵۰ میلی‌گرم وریدی و سایمتیدین ۳۰۰ میلی‌گرم یا رانیتیدین ۵۰ میلی‌گرم وریدی، ۳۰ تا ۶۰ دقیقه پیش از دارو. آنافیلاکسی و حساسیت شدید در کارآزمایی‌ها در ۲ تا ۴٪ بیماران رخ داد و واکنش کشنده با وجود پیش‌دارو هم گزارش شده است. علائم خفیف (گرگرفتگی، واکنش پوستی، تنگی نفس، افت فشار یا تاکی‌کاردی) نیاز به قطع درمان ندارند؛ واکنش شدید قطع فوری و درمان علامتی می‌خواهد و دارو دوباره داده نمی‌شود [۴].
- ریتوکسیماب (برچسب FDA): پیش از هر تزریق، استامینوفن و آنتی‌هیستامین. اولین تزریق با سرعت ۵۰ میلی‌گرم در ساعت؛ در نبود واکنش، افزایش ۵۰ میلی‌گرم در ساعت هر ۳۰ دقیقه تا حداکثر ۴۰۰ میلی‌گرم در ساعت. واکنش شدید معمولاً در اولین تزریق با شروع ۳۰ تا ۱۲۰ دقیقه؛ حدود ۸۰٪ واکنش‌های کشنده با اولین تزریق بوده‌اند. پیش از اولین دوز، غربالگری HBsAg و anti-HBc و شمارش کامل خون با پلاکت [۵]. مدیریت واکنش: واکنش انفوزیون و حساسیت‌زدایی.
- تب و نوتروپنی (ASCO/IDSA ۲۰۱۸): نخستین دوز آنتی‌بیوتیک تجربی ظرف یک ساعت از تریاژ و پایش دست‌کم ۴ ساعته پیش از ترخیص؛ انتخاب درمان سرپایی با قضاوت بالینی یا ابزار معتبری مانند نمره MASCC [۳]. همچنین: تب و نوتروپنی و انتخاب رژیم ضدتهوع.
منابع علمی
۸ منبعنمایش همه منابع، ۲ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳Outpatient Management of Fever and Neutropenia in Adults Treated for Malignancy: American Society of Clinical Oncology and Infectious Diseases Society of America Clinical Practice Guideline Update
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸XELODA (capecitabine) tablets, for oral use — Prescribing Information
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/guides/first-chemotherapy-session/