خلاصه نکات کلیدی
- دوکسوروبیسین (Doxorubicin) یک داروی شیمی‌درمانی از خانواده آنتراسیکلین‌هاست که به‌صورت تزریق وریدی داده می‌شود و ادرار را تا ۱ تا ۲ روز قرمز می‌کند [۱].
- در درمان کمکی سرطان سینه، لوسمی‌های حاد، لنفوم هوچکین و غیرهوچکین، سارکوم‌ها و چند سرطان دیگر کاربرد دارد [۱].
- مهم‌ترین عارضه دیررس، آسیب عضله قلب است که با دوز تجمعی بیشتر می‌شود: حدود ۱ تا ۲٪ در دوز تجمعی ۳۰۰ و ۶ تا ۲۰٪ در ۵۰۰ میلی‌گرم بر متر مربع [۱].
- پیش از شروع، در طول و پس از درمان، عملکرد قلب (معمولاً با اکوکاردیوگرافی) ارزیابی می‌شود [۱، ۲].
- نشت دارو به بیرون رگ می‌تواند آسیب شدید بافتی ایجاد کند؛ هر سوزش یا درد محل تزریق را فوراً اطلاع دهید [۱].
این دارو چیست و چگونه عمل می‌کند؟
دوکسوروبیسین (Doxorubicin) با نام تجاری قدیمی آدریامایسین (Adriamycin)، یک آنتی‌بیوتیک ضدسرطان از گروه آنتراسیکلین‌ها و مهارکننده توپوایزومراز است [۱]. این دارو بین رشته‌های DNA قرار می‌گیرد، کار آنزیم‌های سازنده DNA و RNA را مختل می‌کند و با آنزیم توپوایزومراز II کمپلکس‌هایی می‌سازد که به شکستن DNA و مرگ سلول سرطانی منجر می‌شود [۱].
نخستین تأیید این دارو در آمریکا در سال ۱۹۷۴ بوده است [۱]. دوکسوروبیسین معمولاً جزئی از رژیم‌های ترکیبی است؛ مانند AC (همراه سیکلوفسفامید) در سرطان سینه، R-CHOP در لنفوم و ABVD در لنفوم هوچکین [۱، ۳، ۴]. این صفحه درباره شکل معمولی (غیرلیپوزومی) دوکسوروبیسین است.
در چه سرطان‌هایی استفاده می‌شود؟
| سرطان | موقعیت درمانی |
|---|---|
| سرطان سینه | درمان کمکی (ادجوانت) پس از جراحی در زنان با درگیری غدد لنفاوی زیر بغل، در رژیم‌های چنددارویی (مانند AC) [۱] |
| سرطان سینه سه‌گانه منفی زودرس | پیش از جراحی (نئوادجوانت): AC یا EC پس از پاکلی‌تاکسل و کربوپلاتین، همراه پمبرولیزوماب [۶] |
| سرطان سینه متاستاتیک | درمان بیماری متاستاتیک [۱] |
| لنفوم غیرهوچکین (لنفوم منتشر سلول B بزرگ) | رژیم R-CHOP یا Pola-R-CHP [۳، ۷] |
| لنفوم هوچکین | رژیم ABVD یا A+AVD (همراه برنتوکسیماب ودوتین) در مرحله پیشرفته [۴] |
| لوسمی حاد | لوسمی لنفوبلاستیک حاد و لوسمی میلوبلاستیک حاد [۱] |
| سایر تومورهای جامد | متاستاتیک: سارکوم بافت نرم و استخوان، تومور ویلمز، نوروبلاستوم، تخمدان، مثانه، تیروئید، معده و ریه [۱] |
ویژه پزشکان
| سرطان | شواهد کلیدی |
|---|---|
| سرطان سینه | متاآنالیز برچسب FDA: رژیم‌های دارای دوکسوروبیسین در برابر CMF، نسبت خطر بقای بدون بیماری ۰٫۹۱ [۱]؛ EBCTCG: رژیم‌های آنتراسیکلینی با دوز تجمعی بالاتر (CAF یا CEF) نسبت به CMF مرگ ناشی از سرطان سینه را کاهش دادند (RR ۰٫۷۸) [۵] |
| سرطان سینه سه‌گانه منفی زودرس | KEYNOTE-522: پاسخ کامل پاتولوژیک ۶۴٫۸٪ در برابر ۵۱٫۲٪ با افزودن پمبرولیزوماب [۶] |
| لنفوم غیرهوچکین (لنفوم منتشر سلول B بزرگ) | R-CHOP در برابر CHOP: پاسخ کامل ۷۶٪ در برابر ۶۳٪ و نسبت خطر مرگ ۰٫۶۴ [۳]؛ POLARIX: بقای بدون پیشرفت ۲ ساله ۷۶٫۷٪ با Pola-R-CHP در برابر ۷۰٫۲٪ با R-CHOP [۷] |
| لنفوم هوچکین | ECHELON-1: نسبت خطر مرگ ۰٫۵۹ و بقای کلی ۶ ساله ۹۳٫۹٪ با A+AVD در برابر ۸۹٫۴٪ با ABVD [۴] |
RR = نسبت میزان مرگ؛ CMF = سیکلوفسفامید، متوترکسات و فلوئورواوراسیل.
نحوه مصرف و دوز
فهرست رژیم‌های درمانی و دوز۳ رژیم
دوکسوروبیسین در مرکز درمانی و توسط پرستار آموزش‌دیده، به‌صورت تزریق وریدی چنددقیقه‌ای یا انفوزیون از طریق کاتتر مرکزی داده می‌شود [۱]. فاصله دوره‌ها معمولاً ۳ تا ۴ هفته است [۱]. پیش از هر نوبت، آزمایش خون و آزمایش‌های کبدی انجام می‌شود و عملکرد قلب پیش از شروع، در طول درمان و پس از پایان آن بررسی می‌شود [۱].
اگر هنگام تزریق احساس سوزش، درد یا تورم در محل سوزن داشتید، فوراً به پرستار بگویید [۱]. تعداد دوره‌ها به نوع سرطان و رژیم بستگی دارد (برای مثال ۴ دوره AC در درمان کمکی سرطان سینه) و نباید درمان را خودسرانه قطع یا به تأخیر انداخت [۱].
- پیش از شروع: ارزیابی LVEF (اکو یا MUGA، با همان روش در همه نوبت‌ها)، CBC و آزمون‌های کبدی (ALT، AST، ALP، بیلی‌روبین). دوزهای قبلی سایر آنتراسایکلین‌ها و آنتراسندیون‌ها در دوز تجمعی محاسبه شود [۱].
- منع مصرف: نارسایی شدید میوکارد، انفارکتوس اخیر (۴ تا ۶ هفته)، سرکوب شدید و پایدار مغز استخوان ناشی از دارو، نارسایی شدید کبد (Child-Pugh C یا بیلی‌روبین بیش از ۵ میلی‌گرم/دسی‌لیتر)، حساسیت شدید [۱].
- تجویز: رقیق در سدیم کلراید ۰٫۹٪ یا دکستروز ۵٪، محافظت از نور، مصرف ظرف ۱ ساعت؛ تزریق وریدی طی ۳ تا ۱۰ دقیقه از ورید مرکزی یا ورید محیطی مطمئن با جریان آزاد (در ورید محیطی ۱۰ دقیقه یا کمتر)؛ انفوزیون مداوم فقط از ورید مرکزی. با هپارین یا فلوئورواوراسیل مخلوط نشود (رسوب) [۱].
- نشت دارو: قطع فوری؛ سوزن تا تلاش برای آسپیراسیون خارج نشود، فلاش و فشار ممنوع؛ یخ متناوب ۱۵ دقیقه، ۴ بار در روز به مدت ۳ روز؛ در بزرگسالان دکسرازوکسان در محل هرچه زودتر و ظرف ۶ ساعت در نظر گرفته شود [۱].
- قلب: دوز تجمعی بیش از ۵۵۰ میلی‌گرم/مترمربع با افزایش خطر کاردیومیوپاتی همراه است؛ پس از ۳۰۰ میلی‌گرم/مترمربع ارزیابی LVEF مکررتر شود؛ با علائم کاردیومیوپاتی قطع. دکسرازوکسان برای بیمارانی که به دوز تجمعی ۳۰۰ میلی‌گرم/مترمربع رسیده‌اند و ادامه درمان لازم است، در نظر گرفته شود. همراه تراستوزوماب تجویز نشود [۱].
- نارسایی کبد (بیلی‌روبین تام): ۱٫۲ تا ۳ میلی‌گرم/دسی‌لیتر: کاهش ۵۰٪ دوز؛ ۳٫۱ تا ۵: کاهش ۷۵٪؛ بیش از ۵: شروع نشود یا قطع شود [۱].
- مغز استخوان: CBC پیش از هر دوز (نادیر نوتروفیل روز ۱۰ تا ۱۴)؛ در سرکوب شدید بهبودنیافته دوز بعد به تأخیر افتد و در سرکوب طولانی کاهش دوز در نظر گرفته شود [۱].
- سندرم لیز تومور: در تومورهای با رشد سریع، پس از درمان اول اسید اوریک، پتاسیم، کلسیم، فسفات و کراتینین بررسی شود [۱].
ویژه پزشکان
رژیم‌های درمانی و دوز (برچسب FDA)
AC ادجوانت
سرطان سینه با درگیری غدد لنفاوی زیر بغل پس از جراحیطول هر دوره: هر ۲۱ روز
سرطان سینه با درگیری غدد لنفاوی زیر بغل پس از جراحی
پیش از تجویز: نکات ایمنی مشترک| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| دوکسوروبیسین | ۶۰ میلی‌گرم/مترمربع | وریدی (بولوس، ۳ تا ۱۰ دقیقه) | روز ۱ |
| سیکلوفسفامید | ۶۰۰ میلی‌گرم/مترمربع | وریدی | روز ۱ |
دوز سیکلوفسفامید از داده‌های ایمنی همین رژیم در برچسب (۱۴۹۲ زن) [۱].
دوکسوروبیسین تک‌دارویی
سایر سرطان‌های اندیکاسیون برچسب (لوسمی‌های حاد، لنفوم‌ها، سینه متاستاتیک، سارکوم‌ها، تومورهای جامد متاستاتیک)طول هر دوره: هر ۲۱ روز
سایر سرطان‌های اندیکاسیون برچسب (لوسمی‌های حاد، لنفوم‌ها، سینه متاستاتیک، سارکوم‌ها، تومورهای جامد متاستاتیک)
پیش از تجویز: نکات ایمنی مشترک| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| دوکسوروبیسین | ۶۰ تا ۷۵ میلی‌گرم/مترمربع | وریدی | روز ۱ |
دوکسوروبیسین در رژیم ترکیبی
همراه سایر داروهای شیمی‌درمانیطول هر دوره: هر ۲۱ تا ۲۸ روز
همراه سایر داروهای شیمی‌درمانی
پیش از تجویز: نکات ایمنی مشترک| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| دوکسوروبیسین | ۴۰ تا ۷۵ میلی‌گرم/مترمربع | وریدی | روز ۱ |
در بیماران با درمان قبلی سنگین، سالمندان یا افراد چاق، دوز پایین‌تر محدوده یا فاصله طولانی‌تر در نظر گرفته شود [۱].
دوزها مطابق پروتکل کارآزمایی، رهنمود یا برچسب رسمی دارو (منبع در یادداشت هر رژیم) است. پیش از تجویز، شمارش سلول‌های خون، عملکرد کلیه و کبد، تداخلات دارویی و شرایط بیمار را بررسی کنید و دوز را بر اساس برچسب دارو تعدیل کنید.
عوارض جانبی
| عارضه | شیوع با AC |
|---|---|
| ریزش مو | ۹۲٪ |
| استفراغ طی ۱۲ ساعت اول | ۳۴٪ |
| استفراغ بیش از ۱۲ ساعت | ۳۷٪ |
| استفراغ غیرقابل کنترل | ۵٪ |
| کاهش گلبول سفید درجه ۳ | ۳٫۴٪ |
| کاهش گلبول سفید درجه ۴ | ۰٫۳٪ |
| شوک یا سپسیس | ۲٪ |
| عفونت سیستمیک | ۲٪ |
| اختلال علامت‌دار عملکرد قلب | ۰٫۱٪ |
منبع: جدول ۲ برچسب FDA [۱]. سایر عوارض گزارش‌شده پس از ورود به بازار: زخم و التهاب دهان، تیره شدن پوست و ناخن، حساسیت به نور، اسهال و التهاب ملتحمه [۱].
عوارض جدی
برچسب FDA دوکسوروبیسین هشدار جعبه‌ای (Boxed Warning) درباره چهار خطر دارد [۱]:
- آسیب عضله قلب (کاردیومیوپاتی): ممکن است در طول درمان یا تا سال‌ها پس از آن ایجاد شود. احتمال آن حدود ۱ تا ۲٪ در دوز تجمعی ۳۰۰، ۳ تا ۵٪ در ۴۰۰، ۵ تا ۸٪ در ۴۵۰ و ۶ تا ۲۰٪ در ۵۰۰ میلی‌گرم بر متر مربع (با تجویز هر ۳ هفته) است. پرتودرمانی ناحیه قفسه سینه و داروهای دیگر آسیب‌رسان به قلب مانند سیکلوفسفامید و تراستوزوماب این خطر را بیشتر می‌کنند. آریتمی، پریکاردیت و میوکاردیت نیز گزارش شده است [۱].
- سرطان‌های ثانویه: خطر لوسمی میلوئید حاد و سندرم میلودیسپلاستیک افزایش می‌یابد؛ بروز تجمعی در دو کارآزمایی درمان کمکی سرطان سینه از ۰٫۲٪ در ۵ سال تا ۱٫۵٪ در ۱۰ سال بود و معمولاً ۱ تا ۳ سال پس از درمان رخ می‌دهد [۱].
- نشت دارو و نکروز بافت: نشت دارو به بیرون رگ می‌تواند تاول، زخم و مرگ بافت ایجاد کند که گاهی به جراحی و پیوند پوست نیاز دارد [۱].
- سرکوب شدید مغز استخوان: ممکن است به عفونت جدی، شوک سپتیک، نیاز به تزریق خون و مرگ منجر شود؛ کمترین تعداد نوتروفیل معمولاً ۱۰ تا ۱۴ روز پس از تزریق است [۱].
سایر هشدارها: سمیت بیشتر در اختلال کبدی، سندرم لیز تومور و تشدید عوارض پرتودرمانی یا بازگشت واکنش پرتویی (radiation recall) [۱]. رهنمود ۲۰۲۲ انجمن قلب اروپا (ESC) ارزیابی خطر قلبی-عروقی پیش از شروع آنتراسیکلین و پایش قلب در طول درمان و ۱۲ ماه پس از آن را توصیه می‌کند و در بیماران پرخطر، دکسرازوکسان یا دوکسوروبیسین لیپوزومی را به‌عنوان راهبرد محافظت از قلب مطرح می‌کند [۲].
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
در این موارد فوراً با تیم درمان تماس بگیرید یا به اورژانس مراجعه کنید [۱]:
- تب، لرز یا هر نشانه عفونت
- تنگی نفس جدید یا بدترشونده، تورم مچ پا یا ساق، تپش قلب یا ضربان نامنظم، سرگیجه یا غش (در طول درمان یا حتی سال‌ها بعد)
- سوزش، درد، قرمزی یا تورم در محل تزریق، هنگام تزریق یا پس از آن
- تهوع، استفراغ، اسهال یا زخم دهان شدید که مانع خوردن و نوشیدن شود
- کبودی یا خونریزی غیرعادی
- احتمال یا اطمینان از بارداری
تداخلات، بارداری و احتیاط‌ها
- ادرار قرمز: رنگ قرمز ادرار تا ۱ تا ۲ روز پس از تزریق طبیعی است و ناشی از رنگ داروست [۱].
- تداخل دارویی: از مصرف هم‌زمان مهارکننده‌ها یا القاکننده‌های آنزیم‌های CYP3A4، CYP2D6 و P-gp پرهیز شود؛ اگر پاکلی‌تاکسل هم‌زمان داده می‌شود، دوکسوروبیسین باید پیش از آن تزریق شود؛ دوکسوروبیسین ممکن است سمیت کبدی ۶-مرکاپتوپورین را تشدید کند [۱].
- تراستوزوماب: مصرف هم‌زمان با تراستوزوماب خطر آسیب قلبی را افزایش می‌دهد؛ تا حد امکان تا ۷ ماه پس از قطع تراستوزوماب از آنتراسیکلین پرهیز شود [۱].
- بارداری: دارو می‌تواند به جنین آسیب برساند. زنان در طول درمان و تا ۶ ماه پس از آن، و مردان دارای همسر در سن باروری تا ۳ ماه پس از آن از روش مؤثر پیشگیری استفاده کنند؛ مردانی که همسرشان باردار است تا دست‌کم ۱۰ روز پس از آخرین دوز از کاندوم استفاده کنند [۱].
- شیردهی: دارو وارد شیر می‌شود؛ در طول درمان و تا ۱۰ روز پس از آخرین دوز شیر ندهید [۱].
- باروری: ممکن است باعث قطع قاعدگی، یائسگی زودرس یا کاهش یا توقف تولید اسپرم شود؛ پیش از درمان درباره حفظ باروری صحبت کنید [۱].
پرسش‌های متداول
پرسش‌های متداول
چرا بعد از تزریق ادرارم قرمز شده است؟
دوکسوروبیسین رنگ قرمز دارد و ادرار تا ۱ تا ۲ روز پس از تزریق قرمز دیده می‌شود؛ این موضوع خطرناک نیست [۱]. اگر قرمزی ادرار بیشتر طول کشید یا با درد همراه بود، به پزشک اطلاع دهید.
آیا دوکسوروبیسین به قلبم آسیب می‌زند؟
آیا موهایم می‌ریزد؟
بله، ریزش مو بسیار شایع است؛ در زنانی که رژیم AC گرفتند ۹۲٪ بود [۱]. موها معمولاً پس از پایان شیمی‌درمانی دوباره رشد می‌کنند.
درمان چند جلسه است؟
شواهد علمی
مطالعات کلیدی
۵ موردنیولوماب + AVD در لنفوم هوچکین کلاسیک مرحله پیشرفته
ارزیابی اثربخشی و تحمل‌پذیری BrECADD هدایت‌شده با PET در برابر eBEACOPP در لنفوم هوچکین کلاسیک مرحله پیشرفته (HD21): کارآزمایی فاز ۳ تصادفی، چندمرکزی، موازی و باز
بقای کلی با برنتوکسیماب ودوتین در لنفوم هوچکین مرحله ۳ یا ۴
پمبرولیزوماب برای سرطان سینه سه‌گانه منفی مراحل اولیه
پولاتوزوماب ودوتین در لنفوم منتشر سلول B بزرگ درمان‌نشده
رهنمودهای بالینی
۳ موردسرطان سینه، نسخه ۴٫۲۰۲۶؛ رهنمودهای بالینی NCCN در انکولوژی (بخش سرطان سینه عودکننده/متاستاتیک)
رهنمودهای بالینی ESMO تطبیق‌یافته برای آسیا (پان‌آسیایی) برای تشخیص، درمان و پیگیری بیماران مبتلا به سرطان سینه زودرس
توصیه‌ها برای ارزیابی اولیه، مرحله‌بندی و ارزیابی پاسخ در لنفوم هوچکین و غیرهوچکین: طبقه‌بندی لوگانو
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۷ منبعنمایش همه منابع، ۶ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵Comparisons between different polychemotherapy regimens for early breast cancer: meta-analyses of long-term outcome among 100 000 women in 123 randomised trials
- ۶Pembrolizumab for Early Triple-Negative Breast Cancer
- ۷Polatuzumab Vedotin in Previously Untreated Diffuse Large B-Cell Lymphoma
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۲۸ مهر ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.