تشخیص سرطان معمولاً قدم‌به‌قدم انجام می‌شود: پزشک شرح حال می‌گیرد و معاینه می‌کند، آزمایش خون یا ادرار می‌خواهد و تصویربرداری مناسب همان علامت را انتخاب می‌کند، مثل سونوگرافی، سی‌تی‌اسکن، MRI یا پت اسکن [۱، ۴]. اسکن‌ها نشان می‌دهند توده‌ای هست یا نه، چقدر بزرگ است و پخش شده یا نه؛ اما در بیشتر موارد فقط نمونه‌برداری (بیوپسی) با اطمینان می‌گوید سرطان است [۱، ۲]. بعد از تشخیص، آزمون‌های مرحله‌بندی و آزمایش‌های ویژه تومور، درمان را تعیین می‌کنند [۱، ۳].
نکات کلیدی
- هیچ آزمایش خون یا اسکنی به‌تنهایی معمولاً سرطان را قطعی نمی‌کند؛ در بیشتر موارد نمونه‌برداری لازم است [۱].
- آزمون اول به علامت بستگی دارد: مثلاً عکس قفسه سینه برای سرفه طولانی، سونوگرافی برای علائم بیضه یا تخمدان، MRI برای علائم مغزی و سی‌تی‌اسکن برای شک به سرطان پانکراس [۴].
- پت اسکن فعالیت سلول‌ها را نشان می‌دهد و بیشتر برای مرحله‌بندی و پیگیری درمان است؛ عفونت و التهاب هم در آن روشن دیده می‌شوند [۱، ۹، ۱۰].
- هیچ اسکنی کامل نیست؛ اگر جواب سالم بود ولی علامت ماند یا بدتر شد، دوباره به پزشک مراجعه کنید [۵، ۱۱، ۱۲].
- بیشتر کسانی که برای بررسی سرطان ارجاع می‌شوند، در پایان سرطان ندارند [۵].
سرطان چگونه تشخیص داده می‌شود؟ مراحل تشخیص
- ۱
گفت‌وگو و معاینه
پزشک درباره علائم، مدت آن‌ها، سابقه خانوادگی و عادت‌هایی مثل سیگار می‌پرسد و شما را معاینه می‌کند. همین قدم تعیین می‌کند کدام آزمون لازم است [۴]. علائم هشدار را در علائم سرطان چیست؟ ببینید.
- ۲
آزمایش خون، ادرار یا مدفوع
این آزمایش‌ها سرنخ می‌دهند، ولی به‌تنهایی نمی‌گویند سرطان دارید یا نه؛ جواب غیرطبیعی هم همیشه به معنای سرطان نیست [۱]. بیشتر بخوانید: آیا سرطان در آزمایش خون مشخص می‌شود؟ و تومور مارکر چیست؟
- ۳
- ۴
نمونه‌برداری (بیوپسی)
تکه کوچکی از بافت مشکوک با سوزن، با آندوسکوپ یا با جراحی برداشته می‌شود و پاتولوژیست آن را زیر میکروسکوپ بررسی می‌کند. در بیشتر موارد فقط همین قدم سرطان را قطعی می‌کند [۱]. بیشتر بخوانید: بیوپسی چیست و جواب آن چند روز طول می‌کشد؟
- ۵
- ۶
آزمایش‌های ویژه تومور و برنامه درمان
آزمایش‌های ژنی یا نشانگرهای تومور روی نمونه، گرید و مرحله با هم درمان را تعیین می‌کنند [۱]. بیشتر بخوانید: جواب پاتولوژی را چطور بخوانیم؟ و تازه فهمیده‌ام سرطان دارم؛ حالا چه کنم؟
هر آزمون تصویربرداری چه چیزی را نشان می‌دهد؟
| آزمون | چطور کار می‌کند | بیشتر برای چه به کار می‌رود | محدودیت |
|---|---|---|---|
| عکس ساده (رادیوگرافی) | اشعه ایکس با دوز کم [۱] | قدم اول در سرفه یا تنگی نفس طولانی (عکس قفسه سینه) و درد یا تورم استخوان در کودکان و نوجوانان [۴] | ممکن است سرطان را نبیند؛ جواب سالم همیشه کافی نیست [۵] |
| سونوگرافی | امواج صوتی و پژواک آن‌ها [۱] | علائم بیضه، توده بافت نرم، کبد و کیسه صفرا، تخمدان؛ هدایت سوزن نمونه‌برداری [۲، ۴] | گاهی جواب روشن نیست و آزمون دیگری لازم است [۴] |
| سی‌تی‌اسکن | اشعه ایکس و کامپیوتر؛ تصویرهای سه‌بعدی، گاهی با ماده حاجب [۱، ۲] | قفسه سینه و شکم، مرحله‌بندی، هدایت نمونه‌برداری، دیدن پاسخ به درمان و عود [۲] | در بیشتر موارد جای نمونه‌برداری را نمی‌گیرد [۱]؛ پرتوی آن از عکس ساده بیشتر است [۲، ۱۲] |
| MRI | آهنربای قوی و امواج رادیویی؛ گاهی با ماده حاجب [۱] | مغز، پروستات و کبد [۴، ۷، ۸] | مثل سی‌تی‌اسکن، در بیشتر موارد جای نمونه‌برداری را نمی‌گیرد [۱] |
| پت اسکن (معمولاً همراه سی‌تی‌اسکن) | قند نشان‌دار تزریق می‌شود و جاهایی که قند زیادی مصرف می‌کنند، روشن دیده می‌شوند [۱] | مرحله‌بندی و دیدن پاسخ به درمان در بعضی سرطان‌ها [۲، ۱۰] | عفونت، التهاب و آسیب هم روشن دیده می‌شوند [۹] |
| اسکن استخوان | ماده رادیواکتیوی که در استخوان جمع می‌شود [۱] | دیدن پخش شدن سرطان به استخوان [۱] | هر نقطه روشن سرطان نیست؛ آسیب استخوان هم دیده می‌شود [۱] |
انتخاب آزمون را پزشک بر اساس علامت و عضو مشکوک انجام می‌دهد؛ «بهترین اسکن» برای همه وجود ندارد.
آیا سی‌تی‌اسکن سرطان را نشان می‌دهد؟
سی‌تی‌اسکن بسیاری از تومورها را نشان می‌دهد و اندازه و جای آن‌ها و پخش شدنشان را معلوم می‌کند؛ برای همین در تشخیص، مرحله‌بندی و پیگیری درمان زیاد به کار می‌رود [۲]. اما هر لکه‌ای در سی‌تی‌اسکن سرطان نیست [۱۲] و در بیشتر موارد فقط نمونه‌برداری با اطمینان می‌گوید یک توده سرطان است یا نه [۱]. نمونه خوبش ندول‌های ریه‌اند که بیشترشان سرطان نیستند: ندول ریه در سی‌تی‌اسکن: چه اندازه‌ای خطرناک است؟ معنی اصطلاحات گزارش را هم در معنی اصطلاحات گزارش سی‌تی و سونوگرافی بخوانید.
آیا ممکن است سرطان در سی‌تی‌اسکن دیده نشود؟
آیا MRI سرطان را نشان می‌دهد؟
MRI با آهنربا و امواج رادیویی از بدن عکس‌های لایه‌لایه می‌گیرد و گاهی با تزریق ماده حاجب، تومور روشن‌تر دیده می‌شود [۱]. MRI در بعضی جاها از سی‌تی‌اسکن بهتر است:
- مغز: برای علائم مغزی و عصبی که کم‌کم بدتر می‌شوند، MRI آزمون پیشنهادی است و سی‌تی‌اسکن فقط وقتی که MRI ممکن نباشد [۴].
- پروستات: در مردانی که به سرطان پروستات مشکوک بودند، انجام MRI پیش از نمونه‌برداری سرطان‌های مهم بیشتری پیدا کرد و بیش از یک نفر از هر ۴ مرد چون MRI نشانه‌ای از سرطان نداشت، اصلاً نمونه‌برداری نشد [۷].
- کبد: MRI یا سی‌تی‌اسکن با ماده حاجب، در کسی که سیروز کبد دارد، اغلب سرطان کبد را بدون نمونه‌برداری تشخیص می‌دهد [۸].
MRI سینه هم برای زنان پرخطر به کار می‌رود: ماموگرافی بهتر است یا سونوگرافی سینه؟
تشخیص سرطان با سونوگرافی
سونوگرافی با امواج صوتی کار می‌کند و برای بسیاری از توده‌ها آزمون خوب و ساده‌ای است [۱، ۴]. رهنمود ملی انگلستان سونوگرافی را قدم اول می‌داند برای [۴]:
- علائم بی‌علت یا ماندگار بیضه، مثل تورم یا توده
- توده بافت نرم که بزرگ‌تر می‌شود
- توده بالای شکم که به کبد یا کیسه صفرا مربوط است
- علائم ماندگار تخمدان، مثل نفخ مداوم یا زود سیر شدن (از ۴۰ سالگی، بسته به جواب آزمایش خون CA125)
سونوگرافی توده را نشان می‌دهد و می‌تواند سوزن نمونه‌برداری را راهنمایی کند، اما اگر جواب آن روشن نباشد، آزمون یا ارجاع دیگری لازم است [۴]. برای سینه و تیروئید بخوانید: ماموگرافی بهتر است یا سونوگرافی؟ و ندول تیروئید و TIRADS
پت اسکن بهتر است یا سی‌تی‌اسکن؟
این دو کار متفاوتی می‌کنند. سی‌تی‌اسکن شکل، اندازه و جای اعضا و توده‌ها را نشان می‌دهد [۲]. پت اسکن نشان می‌دهد کجای بدن قند بیشتری مصرف می‌کند؛ سلول‌های سرطانی معمولاً قند بیشتری مصرف می‌کنند [۱]. امروز پت اسکن معمولاً همراه سی‌تی‌اسکن انجام می‌شود و این ترکیب تصویر کامل‌تری از جای تومور و پخش شدن آن می‌دهد [۲].
پت اسکن آزمون اول برای همه نیست؛ بیشتر برای مرحله‌بندی و دیدن پاسخ به درمان در بعضی سرطان‌ها به کار می‌رود [۲، ۱۰]. در یک مطالعه، در بیش از یک چهارم پت اسکن‌ها نقطه روشنی دیده شد که سرطان نبود و بیشترشان التهاب بودند [۹]. بیشتر بخوانید: پت اسکن چیست و چه کاربردی در سرطان دارد؟
چرا فقط نمونه‌برداری تشخیص قطعی می‌دهد؟
اسکن سایه و شکل را نشان می‌دهد، ولی خود سلول‌ها را نه. پاتولوژیست با میکروسکوپ می‌بیند سلول‌ها سرطانی‌اند یا نه، چه نوع سرطانی‌اند و چقدر تهاجمی‌اند؛ همین نمونه برای آزمایش‌های ژنی تومور هم به کار می‌رود [۱]. نمونه را می‌توان با سوزن (اغلب با راهنمایی سونوگرافی یا سی‌تی‌اسکن)، با آندوسکوپ یا با جراحی گرفت [۱، ۲].
استثنای مهم سرطان کبد در کسی است که سیروز دارد: اینجا شکل خاص تومور در MRI یا سی‌تی‌اسکن با ماده حاجب اغلب برای تشخیص کافی است [۸]. نگران نمونه‌برداری هستید؟ بخوانید: آیا نمونه‌برداری باعث پخش شدن سرطان می‌شود؟ و برای فهم جواب آن: گرید سرطان چیست؟
تشخیص سرطان چقدر طول می‌کشد و چرا آزمون‌ها به این ترتیب انجام می‌شوند؟
آزمون‌ها معمولاً از ساده و کم‌خطر به سمت دقیق‌تر پیش می‌روند: اول آزمونی که بیشترین ارتباط را با علامت شما دارد، بعد تصویربرداری دقیق‌تر و در پایان نمونه‌برداری [۱، ۴]. هر قدم تصمیم می‌گیرد قدم بعدی لازم است یا نه؛ برای همین گاهی چند آزمون پشت سر هم لازم می‌شود.
در انگلستان هدف این است که وقتی پزشک خانواده کسی را با شک به سرطان فوری ارجاع می‌دهد، ظرف ۲۸ روز سرطان تأیید یا رد شود [۶]. زمان آماده شدن جواب نمونه‌برداری را در بیوپسی چیست و جواب آن چند روز طول می‌کشد؟ بخوانید.
انتظار سخت است. به یاد داشته باشید که بیشتر کسانی که برای بررسی سرطان ارجاع می‌شوند، سرطان ندارند [۵]. اگر در این فاصله سؤال یا نگرانی تازه‌ای داشتید، با پزشک خود تماس بگیرید [۵].
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
منتظر نمانید و زودتر به پزشک مراجعه کنید اگر [۴، ۵]:
- زردی پوست یا چشم دارید، یا در خلط، ادرار یا مدفوع خون دیده‌اید
- توده تازه‌ای پیدا کرده‌اید که بزرگ‌تر می‌شود
- بی‌دلیل وزن کم می‌کنید
- جواب آزمونی سالم بوده ولی علامت شما ماند، دوباره آمد یا بدتر شد
- جواب آزمون یا نوبت ارجاعتان به دستتان نرسیده است
تنگی نفس شدید، خونریزی زیاد، ضعف ناگهانی یک طرف بدن یا تشنج اورژانسی است؛ با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
پرسش‌های متداول
آیا با آزمایش خون می‌شود سرطان را تشخیص داد؟
معمولاً نه. آزمایش خون سرنخ می‌دهد، ولی به‌تنهایی نمی‌گوید سرطان دارید یا نه [۱]. بیشتر بخوانید: آیا سرطان در آزمایش خون مشخص می‌شود؟
سی‌تی‌اسکن تمام بدن برای چکاپ خوب است؟
شواهدی نیست که اسکن تمام بدن در کسی که علامتی ندارد، بیشتر از ضررش فایده داشته باشد [۱۲]. این اسکن ممکن است چیزهای بی‌خطری پیدا کند که به آزمون‌های بیشتر و بی‌مورد می‌کشد، و هم‌زمان بعضی بیماری‌ها را نبیند [۱۲]. برای پیدا کردن زودهنگام سرطان، آزمون‌های غربالگری مناسب سن خود را انجام دهید.
سونوگرافی سرطان را نشان می‌دهد؟
MRI بهتر است یا سی‌تی‌اسکن؟
اسکنم سالم بود؛ یعنی مطمئناً سرطان ندارم؟
اشعه این همه اسکن برایم خطر ندارد؟
سی‌تی‌اسکن پرتوی بیشتری از عکس ساده دارد و ممکن است خطر سرطان را در آینده خیلی کم بالا ببرد [۱۲]. درباره سنجیدن فایده و خطر آن بخوانید: آیا سی‌تی‌اسکن باعث سرطان می‌شود؟
انتخاب آزمون و مسیر ارجاع (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
تعاریف NICE NG12. ارجاع در مسیر مشکوک به سرطان: تشخیص یا رد سرطان ظرف ۲۸ روز از ارجاع فوری؛ urgent یعنی پیش از ۲ هفته و very urgent یعنی ظرف ۴۸ ساعت؛ direct access یعنی آزمونی که مسئولیت بالینی و اقدام بر اساس جواب آن با مراقبت اولیه می‌ماند [۶]. نمونه‌های آزمون اول با دسترسی مستقیم: عکس قفسه سینه urgent در ۴۰ سال و بالاتر با ۲ علامت بی‌علت یا بیشتر (یا ۱ علامت در سیگاری فعلی یا قبلی) از سرفه، خستگی، تنگی نفس، درد قفسه سینه، کاهش وزن و کاهش اشتها؛ MRI مغز urgent (یا CT اگر MRI منع دارد) در بزرگسالان با از دست رفتن پیشرونده و تحت‌حاد عملکرد عصبی مرکزی؛ CT urgent (یا سونوگرافی اگر CT در دسترس نیست) برای سرطان پانکراس در ۶۰ سال و بالاتر با کاهش وزن همراه اسهال، کمردرد، درد شکم، تهوع، استفراغ، یبوست یا دیابت تازه؛ سونوگرافی urgent برای توده بزرگ‌شونده بافت نرم، علائم بی‌علت یا ماندگار بیضه، توده بالای شکم مطرح‌کننده کبد یا کیسه صفرای بزرگ، و سونوگرافی شکم و لگن در علائم ماندگار تخمدان، از ۴۰ سالگی بر اساس آستانه وابسته به سن CA125 و در ۳۹ سال و کمتر بدون تکیه بر CA125 به‌تنهایی [۴]. Safety netting: جواب آزمون‌ها بازبینی و پیگیری شود؛ احتمال منفی کاذب عکس قفسه سینه و آزمایش خون مخفی مدفوع را در نظر داشته باشید؛ برای علائمی که معیار ارجاع ندارند، بازبینی برنامه‌ریزی‌شده یا با شروع بیمار در صورت تداوم، عود یا بدتر شدن [۵].
شواهد منتخب. PRECISION (۵۰۰ مرد بدون بیوپسی قبلی): در بازوی MRI ± بیوپسی هدفمند، ۲۸٪ MRI غیرمطرح داشتند و بیوپسی نشدند؛ سرطان مهم بالینی ۳۸٪ در برابر ۲۶٪ با بیوپسی سیستماتیک TRUS (تفاوت تعدیل‌شده ۱۲ واحد درصد؛ ۹۵٪ CI: ۴ تا ۲۰) و سرطان غیرمهم ۱۳ واحد درصد کمتر [۷]. در HCC، در بیماران پرخطر (سیروز) معیارهای تصویربرداری چندفازی CT یا MRI (LI-RADS) امکان تشخیص غیرتهاجمی را می‌دهند [۸]. برداشت غیرفیزیولوژیک خوش‌خیم FDG در بیش از ۲۵٪ PET/CTهای انکولوژی دیده شد که در نیمی از آن‌ها شدت متوسط یا زیاد، مشابه کانون بدخیم، داشت؛ ۷۳٪ التهابی بودند و تطبیق با CT می‌تواند در بیش از یک سوم یافته‌های مبهم نیاز به ارزیابی بیشتر یا بیوپسی را برطرف کند [۹]. FDG PET/CT برای تشخیص، پیش‌آگهی، مرحله‌بندی و ارزیابی پاسخ به کار می‌رود و پروتکل استاندارد EANM (نسخه ۲٫۰) برای هماهنگی SUV لازم است [۱۰]. بیشتر تشخیص‌های ازدست‌رفته رادیولوژیک ناشی از خطای تفسیر (ادراکی یا شناختی) است، نه محدودیت فنی، و شیوع آن از دهه ۱۹۶۰ تغییر چندانی نکرده است [۱۱].
منابع علمی
۱۲ منبعنمایش همه منابع، ۴ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰
- ۱۱
- ۱۲
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/how-is-cancer-diagnosed/