آزمایش خون به‌تنهایی نمی‌تواند بگوید سرطان دارید یا نه: جواب غیرطبیعی همیشه به معنای سرطان نیست و جواب طبیعی هم سرطان را رد نمی‌کند [۱]. آزمایش شمارش کامل خون (CBC) بیشتر به پیدا کردن سرطان‌های خون مثل لوسمی کمک می‌کند [۱]؛ گاهی هم کم‌خونی فقر آهن یا پلاکت بالا، پزشک را به بررسی سرطان‌هایی مثل سرطان روده یا ریه می‌کشاند [۳، ۴]. برای پیدا کردن زودهنگام سرطان روده، کولونوسکوپی یا آزمایش مدفوع از آزمایش خون بهتر است [۱۰] و آزمایش‌های تازه خون برای پیدا کردن چند سرطان با هم هنوز در حال بررسی‌اند [۲، ۷].
نکات کلیدی
- آزمایش خون معمولی سرطان را ثابت یا رد نمی‌کند؛ در بیشتر موارد، برای اطمینان از سرطان نمونه‌برداری (بیوپسی) لازم است [۱].
- CBC بیشتر برای سرطان‌های خون مثل لوسمی به کار می‌آید؛ در بسیاری از سرطان‌های دیگر ممکن است کاملاً طبیعی باشد [۱].
- کم‌خونی فقر آهن در هر سنی، و کم‌خونی بعد از ۶۰ سالگی، دلیلی است برای بررسی روده با آزمایش مدفوع [۳].
- تومور مارکرها برای چکاپ افراد سالم خوب کار نمی‌کنند [۲]؛ استثناها PSA بعد از گفت‌وگو با پزشک [۱۱] و AFP در کسانی است که سیروز کبد دارند [۱۲].
- آزمایش‌های تازه خون برای چند سرطان در یک مطالعه بزرگ در انگلستان، از هر ۱۰ سرطان حدود ۳ تا را پیدا کردند و تعداد سرطان‌های پیشرفته را کم نکردند [۷، ۸]؛ هنوز جای غربالگری‌های معمول را نمی‌گیرند.
آزمایش خون معمولی (CBC) سرطان را نشان می‌دهد؟
آزمایش شمارش کامل خون (CBC) تعداد گلبول‌های قرمز، گلبول‌های سفید و پلاکت‌ها و مقدار هموگلوبین را می‌سنجد. این آزمایش بخشی از چکاپ معمول است و به تشخیص بعضی سرطان‌ها، به‌ویژه لوسمی (سرطان خون)، کمک می‌کند [۱].
اما مقدار طبیعی این آزمایش‌ها از فردی به فرد دیگر و حتی از روزی به روز دیگر فرق می‌کند. ممکن است کسی سرطان داشته باشد و جوابش طبیعی باشد، یا سالم باشد و جوابش کمی بیرون از محدوده طبیعی باشد [۱]. برای همین پزشک جواب آزمایش را همیشه کنار علائم، معاینه و تصویربرداری می‌خواند. اگر برگه آزمایش CBC خود را دارید، راهنمای تفسیر آزمایش CBC را ببینید.
| سرطان | چه چیزی در آزمایش خون دیده می‌شود | قدم بعدی |
|---|---|---|
| لوسمی (سرطان خون) | تعداد گلبول‌های سفید، گلبول‌های قرمز یا پلاکت‌ها اغلب غیرطبیعی است و CBC به تشخیص آن کمک می‌کند [۱] | آزمایش‌های تکمیلی خون و مغز استخوان [۱] |
| مولتیپل میلوما | CBC معمولی کافی نیست؛ آزمایش‌های ویژه پروتئین خون (الکتروفورز پروتئین و زنجیره‌های سبک آزاد) لازم است [۳] | اگر جواب‌ها مشکوک بود، ارجاع به متخصص خون [۳] |
| سرطان روده بزرگ | کم‌خونی فقر آهن ممکن است نشانه خون‌ریزی پنهان از روده باشد [۳] | آزمایش خون مخفی در مدفوع و در صورت لزوم کولونوسکوپی [۳] |
| سرطان ریه و روده | پلاکت بالا گاهی تنها نشانه است [۴] | اگر پلاکت در آزمایش تکراری هم بالا بود، بررسی بیشتر [۴] |
| سرطان کبد | آزمایش AFP در کسانی که سیروز کبد دارند، گاهی همراه سونوگرافی منظم انجام می‌شود [۱۲] | سونوگرافی کبد هر ۶ ماه در افراد پرخطر [۱۲] |
| سرطان پروستات | آزمایش PSA؛ بالا بودن آن همیشه به معنای سرطان نیست [۱۱] | تصمیم درباره انجام آن بعد از گفت‌وگو با پزشک [۱۱] |
| بیشتر سرطان‌های دیگر (مثل سینه، تخمدان و پانکراس) | آزمایش خونی که آن‌ها را در افراد سالم مطمئن پیدا کند وجود ندارد [۲] | غربالگری‌های مناسب سن و جدی گرفتن علائم |
این جدول جایگزین معاینه پزشک نیست؛ بیشتر جواب‌های غیرطبیعی آزمایش خون علت‌های ساده‌تری دارند.
آزمایش خونم طبیعی است؛ یعنی سرطان ندارم؟
نه لزوماً. ممکن است کسی سرطان داشته باشد و آزمایش خون معمولی‌اش طبیعی باشد [۱]. در یک مطالعه بزرگ در انگلستان، آزمایش‌های التهاب مثل ESR و CRP در کمتر از نیمی از کسانی که سرطان داشتند بالا بود. پس طبیعی بودن آن‌ها سرطان را رد نمی‌کند [۵].
از طرف دیگر، بعضی جواب‌های غیرطبیعی ارزش پیگیری دارند. در مطالعه بزرگ دیگری در انگلستان، از افراد ۴۰ سال یا بیشتر که پلاکت بالا داشتند، در حدود ۱ نفر از هر ۹ مرد و ۱ نفر از هر ۱۶ زن، ظرف یک سال سرطان تشخیص داده شد؛ بیشتر سرطان ریه یا روده. وقتی پلاکت در آزمایش دوم هم بالا بود، این احتمال بیشتر شد [۴]. یعنی بیشتر این افراد سرطان نداشتند، ولی بررسی آن‌ها لازم بود.
اگر علامتی دارید که شما را نگران کرده، مثل خون در مدفوع، توده یا کاهش وزن بی‌دلیل، منتظر آزمایش خون نمانید و به پزشک مراجعه کنید [۳]. بیشتر بخوانید: علائم سرطان روده بزرگ و علائم سرطان خون.
تومور مارکر در آزمایش خون سرطان را نشان می‌دهد؟
تومور مارکرها موادی‌اند که سلول‌های سرطانی، و گاهی سلول‌های سالم در بیماری‌های خوش‌خیم، می‌سازند. پژوهشگران امید داشتند با آن‌ها سرطان را در افراد بی‌علامت پیدا کنند. اما مطالعه‌ها نشان دادند برای این کار خوب نیستند: بسیاری از مبتلایان را پیدا نمی‌کنند و در بسیاری از افراد سالم هم بالا می‌روند [۲]. کاربرد اصلی آن‌ها پیگیری درمان سرطانی است که قبلاً تشخیص داده شده [۲].
دو استثنای مهم:
- PSA برای سرطان پروستات: برای مردان ۵۵ تا ۶۹ ساله، تصمیم درباره این آزمایش بعد از گفت‌وگو با پزشک درباره فایده‌ها و ضررهایش گرفته می‌شود [۱۱]. بخوانید: بالا بودن PSA یعنی سرطان پروستات؟
- AFP برای سرطان کبد: در کسانی که سیروز کبد دارند، سونوگرافی کبد هر ۶ ماه توصیه می‌شود و AFP گاهی همراه آن انجام می‌شود [۱۲].
بیشتر بخوانید: تومور مارکر چیست و چه زمانی ارزش دارد؟ و بالا بودن CEA یعنی چه؟
آیا سرطان روده با آزمایش خون قابل تشخیص است؟
آزمایش خون تازه‌ای برای غربالگری سرطان روده ساخته شده که تکه‌های DNA تومور را در خون جست‌وجو می‌کند. در یک مطالعه بزرگ روی نزدیک به ۸ هزار نفر، این آزمایش از هر ۱۰ سرطان روده حدود ۸ تا را پیدا کرد. اما از هر ۸ پولیپ پیشرفته (توده‌هایی که ممکن است بعدها سرطان شوند) فقط حدود ۱ تا را پیدا کرد. از هر ۱۰ نفری هم که توده پیشرفته‌ای نداشتند، حدود ۱ نفر جواب مثبت گرفت [۹].
آزمایش‌های مدفوع، پولیپ‌های پیشرفته و سرطان‌های مرحله اول را بهتر از آزمایش خون پیدا می‌کنند و انتظار می‌رود بیشتر از آن جلوی سرطان روده و مرگ از آن را بگیرند. برای همین انجمن سرطان آمریکا در رهنمود ۲۰۲۶ خود، آزمایش خون را فقط برای کسانی پیشنهاد می‌کند که کولونوسکوپی یا آزمایش مدفوع را نمی‌پذیرند یا انجام نمی‌دهند. هر جواب مثبت هم باید با کولونوسکوپی پیگیری شود [۱۰].
بیشتر بخوانید: کولونوسکوپی غربالگری از چه سنی لازم است؟ و آزمایش خون مخفی مدفوعم مثبت شد؛ چه کنم؟
تست سرطان با آزمایش خون (آزمایش چندسرطانی) چقدر دقیق است؟
آزمایش‌های «چندسرطانی» با یک نمونه خون، نشانه‌های DNA چند نوع سرطان را با هم جست‌وجو می‌کنند و حدس می‌زنند سرطان از کدام عضو است. یکی از آن‌ها آزمایش گالری (Galleri) است که در مطالعه‌های بزرگ بررسی شده [۶، ۸].
- در یک مطالعه در آمریکا روی بیش از ۶ هزار نفر ۵۰ ساله یا بیشتر و بی‌علامت، آزمایش در حدود ۱ نفر از هر ۷۰ نفر نشانه سرطان پیدا کرد. از این افراد، حدود ۴ نفر از هر ۱۰ نفر واقعاً سرطان داشتند و بقیه بعد از چند ماه آزمایش و تصویربرداری، سرطانی نداشتند [۶].
- در مطالعه‌ای بسیار بزرگ‌تر در انگلستان با بیش از ۱۴۰ هزار نفر، آزمایش سالانه در ۳ سال، تعداد سرطان‌های پیشرفته (مرحله ۳ و ۴) را کمتر نکرد. نشانه‌هایی از کمتر شدن سرطان‌های مرحله ۴ دیده شد، اما هنوز قطعی نیست و پیگیری ادامه دارد [۷].
- در همین مطالعه، آزمایش از هر ۱۰ سرطانی که در این افراد پیدا شد، حدود ۳ تا را تشخیص داد. وقتی جواب مثبت بود، حدود نیمی از افراد واقعاً سرطان داشتند [۸].
پس این آزمایش‌ها بیشتر سرطان‌ها را نمی‌بینند و جواب منفی آن‌ها به معنای نداشتن سرطان نیست. هنوز معلوم نیست پیدا کردن سرطان با آن‌ها جان افراد را نجات می‌دهد یا نه [۲]. اگر به آن فکر می‌کنید، با پزشک صحبت کنید و غربالگری‌های معمول را کنار نگذارید [۲، ۷].
پس برای پیدا کردن زودهنگام سرطان چه کنم؟
- ۱
غربالگری‌های مناسب سن خود را انجام دهید
برای سرطان روده، کولونوسکوپی یا آزمایش مدفوع بهترین انتخاب‌اند [۱۰]. ببینید در سن شما کدام غربالگری‌ها لازم است: کدام غربالگری‌ها برای من لازم است؟
- ۲
- ۳
اگر آزمایش خونتان غیرطبیعی است، پیگیری کنید
کم‌خونی بی‌دلیل، پلاکت بالا یا تغییر گلبول‌های سفید را با پزشک پیگیری کنید؛ گاهی تکرار آزمایش کافی است و گاهی بررسی بیشتر لازم است [۳، ۴]. بخوانید: علائم سرطان خون در آزمایش CBC.
- ۴
اگر در گروه پرخطر هستید، به پزشک بگویید
کسانی که سیروز کبد دارند به سونوگرافی منظم کبد نیاز دارند [۱۲]. مردان ۵۵ تا ۶۹ ساله درباره آزمایش PSA با پزشک گفت‌وگو کنند [۱۱]. بیشتر بخوانید: ۵ کار برای پیدا کردن زودهنگام سرطان.
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
بیشتر جواب‌های غیرطبیعی آزمایش خون علت ساده‌ای دارند. اما در این موارد زود به پزشک مراجعه کنید:
- کم‌خونی فقر آهن که علتش معلوم نیست، یا هر کم‌خونی بعد از ۶۰ سالگی [۳]
- پلاکت بالا که در آزمایش تکراری هم بالا مانده است [۴]
- رنگ‌پریدگی، خستگی پایدار، تب بی‌دلیل یا عفونت‌های پشت‌سرهم، کبودی یا خون‌ریزی بی‌دلیل، نقطه‌های ریز قرمز زیر پوست یا غدد لنفاوی بزرگ؛ این‌ها نیاز به آزمایش CBC در یکی دو روز آینده دارند [۳]
- درد پایدار استخوان یا کمر، یا شکستگی بی‌دلیل بعد از ۶۰ سالگی [۳]
- خون در مدفوع، تغییر پایدار اجابت مزاج یا کاهش وزن بی‌دلیل [۳]
خون‌ریزی که بند نمی‌آید، تب بالا همراه لرز یا تنگی نفس نیاز به مراجعه فوری دارد؛ با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
پرسش‌های متداول
با یک آزمایش خون ساده (چکاپ) می‌شود فهمید سرطان دارم؟
CBC من غیرطبیعی است؛ یعنی سرطان خون دارم؟
بیشتر وقت‌ها نه. جواب غیرطبیعی آزمایش، نشانه قطعی سرطان نیست و یک مقدار کمی بالا یا پایین در افراد سالم هم دیده می‌شود [۱]. پزشک معمولاً آزمایش را تکرار می‌کند و علت‌های شایع‌تر را بررسی می‌کند. CBC در سرطان‌های دیگر هم ممکن است طبیعی باشد یا فقط کم‌خونی نشان دهد [۱، ۳]. بخوانید: علائم سرطان خون در آزمایش CBC و تفسیر آزمایش CBC.
ESR یا CRP من بالاست؛ یعنی سرطان دارم؟
بیشتر وقت‌ها نه. این آزمایش‌ها نشانه التهاب در بدن‌اند و مخصوص سرطان نیستند. در یک مطالعه بزرگ، از هر ۱۰۰ نفر که این آزمایش‌ها را بالا داشتند، برای کمتر از ۴ نفر ظرف یک سال سرطان تشخیص داده شد. این احتمال در افراد مسن‌تر، در مردان و وقتی آزمایش تکراری هم بالا بود بیشتر بود [۵]. اگر علت بالا بودن آن معلوم نیست، با پزشک پیگیری کنید.
آیا آزمایش خونی برای سرطان سینه وجود دارد؟
نه. هیچ آزمایش خونی برای پیدا کردن سرطان سینه در زنان سالم توصیه نمی‌شود؛ تومور مارکرهای خونی برای این کار به اندازه کافی دقیق نیستند [۲]. درباره غربالگری سرطان سینه بخوانید: ماموگرافی از چه سنی لازم است؟
بیوپسی مایع جای نمونه‌برداری از بافت را می‌گیرد؟
بیوپسی مایع، آزمایشی روی نمونه خون است که سلول‌های سرطانی یا تکه‌های DNA تومور را جست‌وجو می‌کند. از آن برای انتخاب درمان، دیدن اثر درمان یا پیدا کردن برگشت سرطان هم استفاده می‌شود [۱]. اما در بیشتر موارد، برای اطمینان از سرطان باید نمونه‌ای از خود بافت برداشته شود [۱]. بیشتر بخوانید: بیوپسی مایع و DNA توموری در گردش.
جزئیات مطالعه‌ها و رهنمودها (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
شمارش خون و نشانگرهای التهابی در مراقبت اولیه. در کوهورت آینده‌نگر CPRD (۴۰٬۰۰۰ بیمار ۴۰ سال و بالاتر با پلاکت بیش از ۴۰۰ × ۱۰۹/L و ۱۰٬۰۰۰ شاهد)، بروز یک‌ساله سرطان در مردان با ترومبوسیتوز ۱۱٫۶٪ در برابر ۴٫۱٪ و در زنان ۶٫۲٪ در برابر ۲٫۲٪ بود و با ثبت پلاکت بالای دوم ظرف ۶ ماه به ۱۸٫۱٪ و ۱۰٫۱٪ رسید. سرطان ریه و کولورکتال شایع‌تر بودند و یک‌سوم این بیماران علامت دیگری از بدخیمی نداشتند [۴]. در کوهورت ۱۶۰٬۰۰۰ نفری CPRD، بروز یک‌ساله سرطان با نشانگر التهابی بالا ۳٫۵۳٪ در برابر ۱٫۵۰٪ با نشانگر طبیعی بود؛ حساسیت برای سرطان: CRP ۴۶٫۱٪، ESR ۴۳٫۶٪ و PV ۴۹٫۷٪، پس برای رد سرطان مفید نیستند [۵].
NICE NG12. FIT کمّی برای هدایت ارجاع در کم‌خونی فقر آهن (هر سن) و در ۶۰ سال و بالاتر با کم‌خونی حتی بدون فقر آهن؛ CBC بسیار فوری (ظرف ۴۸ ساعت) در بزرگسالان با رنگ‌پریدگی، خستگی پایدار، تب بی‌دلیل، عفونت پایدار یا مکرر، لنفادنوپاتی منتشر، کبودی، خون‌ریزی یا پتشی بی‌دلیل یا هپاتواسپلنومگالی؛ در ۶۰ سال و بالاتر با درد استخوان پایدار (به‌ویژه کمر) یا شکستگی بی‌دلیل: CBC، کلسیم، ESR یا PV، الکتروفورز پروتئین سرم و زنجیره‌های سبک آزاد سرم [۳].
آزمایش‌های MCED. PATHFINDER (۶۶۶۲ شرکت‌کننده ۵۰ سال و بالاتر بدون علامت؛ ۶۶۲۱ نتیجه قابل تحلیل): سیگنال سرطان در ۹۲ نفر (۱٫۴٪)؛ ۳۵ نفر (۳۸٪) سرطان داشتند و ۵۷ نفر (۶۲٪) مثبت کاذب بودند؛ میانه زمان تا روشن شدن تشخیص ۷۹ روز (۵۷ روز در مثبت واقعی و ۱۶۲ روز در مثبت کاذب) [۶]. NHS-Galleri (کارآزمایی تصادفی‌شده، ۱۴۲٬۲۵۰ نفر ۵۰ تا ۷۷ ساله، ۳ دور سالانه): پیامد اولیه، یعنی بروز سرطان مرحله III یا IV در ۱۲ نوع ازپیش‌تعیین‌شده، تفاوتی نداشت (IRR ۱٫۰۳؛ ۹۵٪ CI: ۰٫۹۲ تا ۱٫۱۴؛ P=۰٫۶۳)؛ IRR مرحله IV پس از ۳ دور ۰٫۸۶ (۹۵٪ CI: ۰٫۷۴ تا ۱٫۰۰) بود [۷]. در گروه مداخله، نتیجه مثبت در دورهای ۱ تا ۳ به ترتیب ۱٫۰۳٪، ۰٫۸۰٪ و ۰٫۹۰٪؛ PPV ۵۸٫۰٪، ۵۰٫۴٪ و ۴۵٫۸٪؛ ویژگی ۹۹٫۵۰ تا ۹۹٫۶۰٪؛ حساسیت اپیزودی برای همه سرطان‌ها ۲۶٫۷ تا ۳۷٫۲٪ و برای ۱۲ نوع ازپیش‌تعیین‌شده ۴۷٫۶ تا ۶۳٫۴٪؛ دقت پیش‌بینی منشأ سیگنال ۹۱٫۱ تا ۹۳٫۶٪ [۸].
غربالگری کولورکتال با cfDNA. ECLIPSE (۷۸۶۱ فرد با خطر متوسط، مقایسه با کولونوسکوپی): حساسیت برای سرطان کولورکتال ۸۳٫۱٪ (۹۵٪ CI: ۷۲٫۲ تا ۹۰٫۳)، برای مراحل I تا III ۸۷٫۵٪ و برای ضایعات پیش‌سرطانی پیشرفته ۱۳٫۲٪؛ ویژگی برای نئوپلازی پیشرفته ۸۹٫۶٪ [۹]. رهنمود ACS ۲۰۲۶: آزمایش‌های خونی در مقایسه با آزمایش‌های مدفوع، حساسیت کمتری برای ضایعات پیش‌سرطانی پیشرفته و سرطان مرحله I دارند و فقط برای کسانی توصیه می‌شوند که آزمایش‌های ارجح را نمی‌پذیرند یا کامل نمی‌کنند؛ هر نتیجه مثبت غیرکولونوسکوپی باید ترجیحاً ظرف ۶ ماه با کولونوسکوپی پیگیری شود [۱۰].
تومور مارکرها. مارکرهای خونی در کل حساسیت و ویژگی کافی برای غربالگری ندارند [۲]. USPSTF: غربالگری PSA در ۵۵ تا ۶۹ سال تصمیم فردی (درجه C) و در ۷۰ سال و بالاتر توصیه نمی‌شود (درجه D) [۱۱]. EASL ۲۰۲۵: پایش HCC با سونوگرافی شکم هر ۶ ماه در جمعیت پرخطر، به‌ویژه سیروز، و بر پایه ارزیابی خطر فردی؛ AFP می‌تواند همراه سونوگرافی به کار رود [۱۲].
شواهد علمی
شواهد علمی
۳ موردآزمون خونیِ مبتنی بر DNA آزاد در گردش (cfDNA) برای غربالگری سرطان کولورکتال
غربالگری سرطان پروستات: بیانیه توصیه‌ی کارگروه خدمات پیشگیرانه‌ی ایالات متحده
راهنمای بالینی انجمن اروپایی مطالعه کبد (EASL) برای مدیریت کارسینوم هپاتوسلولار
پرسش‌های مرتبط
منابع علمی
۱۲ منبعنمایش همه منابع، ۳ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹A Cell-free DNA Blood-Based Test for Colorectal Cancer Screening
- ۱۰
- ۱۱
- ۱۲
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/can-blood-test-detect-cancer/