سرطان کبد ممکن است تا مدت‌ها هیچ علامتی نداشته باشد [۵]. وقتی بزرگ‌تر شود، ممکن است درد یا توده سفت زیر دنده‌های سمت راست، درد نزدیک کتف راست یا در پشت، تورم شکم، زردی پوست و چشم، کاهش اشتها و وزن بی‌دلیل، زود سیر شدن، تهوع، خستگی، کبودی آسان یا تب ایجاد کند [۱]. چون علائم دیر پیدا می‌شوند، کسانی که سیروز دارند و بعضی مبتلایان به هپاتیت B مزمن باید هر ۶ ماه سونوگرافی کبد بدهند، اغلب همراه آزمایش خون AFP [۳، ۴].
نکات کلیدی
- بیشتر سرطان‌های کبد در کبدی شروع می‌شوند که سال‌ها آسیب دیده است: سیروز، هپاتیت B یا C مزمن، مصرف زیاد الکل و کبد چرب التهابی [۲].
- سرطان کبد در جهان ششمین سرطان شایع و سومین علت مرگ ناشی از سرطان است [۲].
- برای افراد پرخطر، سونوگرافی کبد هر ۶ ماه (اغلب همراه آزمایش خون AFP) توصیه می‌شود [۳، ۴]؛ در یک مطالعه بزرگ روی مبتلایان به هپاتیت B، این کار مرگ ناشی از سرطان کبد را بیش از یک‌سوم کم کرد [۵].
- کارهایی که خطر را کم می‌کنند: واکسن هپاتیت B، درمان هپاتیت B و C، دوری از الکل و سیگار و نگه داشتن وزن مناسب [۲، ۳].
علائم سرطان کبد
| علامت | توضیح | چه باید کرد |
|---|---|---|
| درد یا ناراحتی بالا و سمت راست شکم | زیر دنده‌های راست، جایی که کبد قرار دارد [۱] | درد پایدار یا بدترشونده را به پزشک بگویید |
| توده سفت زیر دنده‌های راست | گاهی خود فرد یا پزشک آن را لمس می‌کند [۱] | در اولین فرصت مراجعه کنید؛ پزشک معمولاً سونوگرافی فوری می‌خواهد [۷] |
| درد نزدیک کتف راست یا در پشت | از علائم ذکرشده [۱] | اگر همراه علائم دیگر این جدول است، مراجعه کنید |
| تورم شکم | شکم بزرگ‌تر از معمول می‌شود [۱] | تورم تازه شکم، به‌ویژه در کسی که سیروز دارد، زود بررسی شود |
| زردی پوست و سفیدی چشم | گاهی همراه ادرار تیره و مدفوع کم‌رنگ و گچی [۱] | در اولین فرصت مراجعه کنید |
| کاهش اشتها، زود سیر شدن و کاهش وزن بی‌دلیل | از علائم ذکرشده [۱] | اگر بی‌آنکه رژیم گرفته باشید وزن کم می‌کنید، مراجعه کنید |
| خستگی یا ضعف غیرعادی، تهوع و استفراغ | علائم عمومی [۱] | اگر ادامه پیدا کرد، بررسی شود |
| کبودی یا خون‌ریزی آسان | از علائم ذکرشده [۱] | به پزشک اطلاع دهید |
| تب بی‌دلیل | از علائم ذکرشده [۱] | تب پایدار بدون علت روشن را بررسی کنید |
این جدول جایگزین معاینه پزشک نیست؛ این علائم در بیشتر افراد علت دیگری دارند.
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
درد شکم و خستگی بیشتر وقت‌ها علت ساده‌ای دارند. اما اگر سیروز، هپاتیت B یا C، یا کبد چرب دارید و یکی از علائم بالا تازه شروع شده، منتظر نوبت بعدی سونوگرافی نمانید و زودتر به پزشک مراجعه کنید. توده‌ای زیر دنده‌های راست، زردی، کاهش وزن بی‌دلیل یا تورم تازه شکم در هر کسی بررسی لازم دارد [۱، ۷].
استفراغ خونی یا مدفوع سیاه، گیجی یا خواب‌آلودگی غیرعادی، تورم سریع شکم همراه تب، یا درد شدید و ناگهانی شکم نیاز به مراجعه فوری به اورژانس دارد.
چه کسانی در خطرند و باید هر ۶ ماه بررسی شوند؟
مهم‌ترین عوامل خطر سرطان کبد [۲]:
- سیروز (جایگزین شدن بافت سالم کبد با بافت زخم) به هر علتی
- هپاتیت B مزمن؛ حتی بدون سیروز ممکن است به سرطان برسد [۳]
- هپاتیت C مزمن
- مصرف زیاد الکل
- کبد چرب، به‌ویژه نوع التهابی آن که می‌تواند به سیروز برسد
- سیگار؛ هرچه بیشتر و طولانی‌تر، خطر بیشتر
- آفلاتوکسین: سمی از قارچی که روی ذرت و مغزهای انبارشده در جای گرم و مرطوب رشد می‌کند
- بیماری‌های ارثی نادر مثل هموکروماتوز (انباشت آهن) و بیماری ویلسون (انباشت مس)
چه کسانی باید هر ۶ ماه سونوگرافی بدهند؟
انجمن‌های کبد آمریکا و اروپا این افراد را برای سونوگرافی کبد هر ۶ ماه (اغلب همراه آزمایش خون AFP) معرفی می‌کنند [۳، ۴]:
- همه کسانی که سیروز دارند، به هر علتی؛ مگر اینکه بیماری کبد یا بیماری‌های دیگرشان آن‌قدر شدید باشد که درمان سرطان ممکن نباشد [۳، ۴]
- بعضی مبتلایان به هپاتیت B مزمن بدون سیروز؛ پزشک بر اساس سن، جنس، سابقه سرطان کبد در خانواده و وضعیت کبد تصمیم می‌گیرد [۳]
برای کسانی که کبد چرب یا هپاتیت C دارند ولی سیروز ندارند، سونوگرافی منظم برای سرطان معمولاً توصیه نمی‌شود [۳، ۴]. اگر نمی‌دانید کبدتان سیروز دارد یا نه، از پزشک بپرسید. اگر هرگز آزمایش هپاتیت B و C نداده‌اید، آن را از پزشک بخواهید. ببینید: کدام غربالگری‌ها برای من لازم است؟
اگر پزشک به سرطان کبد شک کند، چه آزمایش‌هایی لازم است؟
- ۱
- ۲
سی‌تی‌اسکن یا MRI با ماده حاجب
اگر در سونوگرافی توده‌ای ۱ سانتی‌متر یا بزرگ‌تر دیده شود یا AFP بالا باشد، سی‌تی‌اسکن یا MRI چندمرحله‌ای با ماده حاجب لازم است [۳].
- ۳
نمونه‌برداری فقط وقتی لازم باشد
در کسی که سیروز یا هپاتیت B دارد، شکل خاص تومور در این تصویرها اغلب برای تشخیص کافی است و نمونه‌برداری لازم نیست [۳، ۸]. اگر تصویرها قطعی نباشند، نمونه‌برداری با سوزن انجام می‌شود [۳]. بخوانید: آیا نمونه‌برداری باعث پخش شدن سرطان می‌شود؟
- ۴
پرسش‌های متداول
زیر دنده راستم درد می‌کند؛ ممکن است سرطان کبد باشد؟
کبد چرب دارم؛ سرطان کبد می‌گیرم؟
خطر سرطان در کبد چربی که به سیروز نرسیده، کم است [۳]؛ هرچند گاهی بدون سیروز هم دیده شده است [۲]. خطر اصلی وقتی است که کبد چرب به التهاب و سیروز برسد [۲]. اگر کبد چرب بدون سیروز دارید، سونوگرافی منظم برای سرطان معمولاً لازم نیست [۳، ۴]؛ مهم‌تر این است که با کم کردن وزن، کنترل قند و دوری از الکل و سیگار از کبدتان محافظت کنید [۳].
هپاتیت B دارم؛ چه کار کنم؟
با پزشک درباره درمان ضدویروسی صحبت کنید؛ کنترل ویروس خطر سرطان کبد را کم می‌کند [۳]. پزشک بر اساس سن، جنس، سابقه سرطان کبد در خانواده و وضعیت کبد تعیین می‌کند که آیا باید هر ۶ ماه سونوگرافی کبد (اغلب همراه AFP) بدهید؛ اگر سیروز دارید، حتماً باید بدهید [۳، ۴]. بستگانی که واکسن نزده‌اند، با پزشک درباره آزمایش و واکسن هپاتیت B صحبت کنند [۳]. بیشتر بخوانید: آیا سرطان مسری است؟
آزمایش AFP طبیعی است؛ یعنی سرطان کبد ندارم؟
نه لزوماً. AFP گاهی با وجود سرطان کبد طبیعی است و در هپاتیت و سیروز هم بالا می‌رود [۸]. برای همین در افراد پرخطر، AFP همراه سونوگرافی انجام می‌شود، نه به‌تنهایی [۳]. بیشتر بخوانید: تومور مارکر چیست؟
سونوگرافی هر ۶ ماه واقعاً فایده دارد؟
بله. در یک مطالعه بزرگ در چین روی حدود ۱۹ هزار نفر مبتلا به هپاتیت B یا هپاتیت مزمن، کسانی که هر ۶ ماه سونوگرافی و آزمایش AFP دادند، بیش از یک‌سوم کمتر از سرطان کبد فوت کردند [۵]. در بررسی ده‌ها مطالعه روی مبتلایان به سیروز، پیگیری منظم شانس پیدا کردن تومور در مرحله اولیه را تقریباً دو برابر کرد و بیماران بیشتر عمر کردند [۶]. مهم این است که سونوگرافی‌ها منظم و بدون فاصله افتادن ادامه پیدا کنند.
آیا سرطان کبد قابل پیشگیری است؟
سرطانی که از جای دیگر به کبد رسیده، همان سرطان کبد است؟
نه. سرطانی که در عضو دیگری مثل روده بزرگ یا سینه شروع شده و به کبد رسیده، سرطان اولیه کبد حساب نمی‌شود و با آن فرق دارد [۱]. بیشتر بخوانید: متاستاز یعنی چه؟
معیارهای پایش و ارجاع (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
جمعیت هدف پایش (AASLD ۲۰۲۳، جدول ۱). خطر کافی برای پایش: سیروز چایلد-پیو A یا B با هر علتی (بروز ۱٪ یا بیشتر در سال)؛ سیروز چایلد-پیو C فقط در کاندیدای پیوند؛ هپاتیت B مزمن بدون سیروز (بروز ۰٫۲٪ یا بیشتر در سال): مرد از کشورهای اندمیک بالای ۴۰ سال، زن از کشورهای اندمیک بالای ۵۰ سال، افراد آفریقایی در سن پایین‌تر، سابقه خانوادگی HCC یا امتیاز PAGE-B بالاتر از ۱۰. خطر ناکافی (کمتر از ۰٫۲٪ در سال): هپاتیت C با فیبروز مرحله ۳ و NAFLD بدون سیروز. پایش فقط برای بیمارانی که کاندیدای درمان HCC هستند [۳].
روش و فاصله. AASLD: سونوگرافی و AFP هر ۶ ماه (سطح شواهد ۲، توصیه قوی)؛ CT یا MRI با ماده حاجب فقط در بیماران منتخبی که سونوگرافی در آن‌ها کیفیت کافی ندارد [۳]. EASL ۲۰۲۵: سونوگرافی کبد هر ۶ ماه توصیه می‌شود؛ افزودن AFP حساسیت را بیشتر و ویژگی را کمتر می‌کند و گزینه معقولی است؛ پایش در فیبروز پیشرفته بدون سیروز به‌دلیل شواهد ناکافی فعلاً توصیه نمی‌شود [۴]. حساسیت سونوگرافی تنها برای HCC مرحله اولیه ۵۳٪ و همراه AFP ۶۳٪ است [۳].
فراخوان. ضایعه توپر تازه یا بزرگ‌شونده ۱ سانتی‌متر یا بزرگ‌تر در سونوگرافی (US-3) یا AFP بالا (آستانه رایج ۲۰ نانوگرم بر میلی‌لیتر) نیازمند CT چندفازی یا MRI با ماده حاجب است؛ ضایعه زیر ۱ سانتی‌متر با سونوگرافی و AFP در ۳ تا ۶ ماه پیگیری می‌شود. در بیمار پرخطر، پرشدگی شریانی همراه wash-out در ضایعه ۱ سانتی‌متر یا بزرگ‌تر بدون نیاز به نمونه‌برداری تشخیصی است [۳].
شواهد. کارآزمایی تصادفی شانگهای (۱۸٬۸۱۶ فرد ۳۵ تا ۵۹ ساله با HBV یا هپاتیت مزمن): سونوگرافی و AFP هر ۶ ماه، مرگ ناشی از HCC را ۳۷٪ کاهش داد (نسبت میزان مرگ ۰٫۶۳؛ ۹۵٪ CI: ۰٫۴۱ تا ۰٫۹۸)، با وجود پایبندی ۵۸٫۲٪ [۵]. متاآنالیز ۵۹ مطالعه کوهورت (۱۴۵٬۳۹۶ بیمار سیروزی با HCC): پایش با تشخیص مرحله اولیه (RR ۱٫۸۶)، دریافت درمان قطعی (RR ۱٫۸۳) و بقای بهتر (HR ۰٫۶۷، پس از تعدیل lead-time) همراه بود [۶].
ارجاع بر اساس علامت (NICE NG12). در توده بالای شکم که با بزرگی کبد سازگار است، سونوگرافی فوری با دسترسی مستقیم (ظرف ۲ هفته) را در نظر بگیرید (توصیه ۱٫۲٫۱۱) [۷]. ذخیره کبد را با امتیاز چایلد-پیو و ALBI بسنجید.
شواهد علمی
شواهد علمی
۲ موردراهنمای عملی انجمن آمریکایی مطالعه بیماری‌های کبد (AASLD) درباره پیشگیری، تشخیص و درمان کارسینوم هپاتوسلولار
راهنمای بالینی انجمن اروپایی مطالعه کبد (EASL) برای مدیریت کارسینوم هپاتوسلولار
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۹ منبعنمایش همه منابع، ۳ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹Universal hepatitis B vaccination in Taiwan and the incidence of hepatocellular carcinoma in children. Taiwan Childhood Hepatoma Study Group
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/symptoms-of-liver-cancer/