هر سه از سرطان‌های خون‌اند، ولی از جاهای مختلفی شروع می‌شوند. لوسمی (همان که بیشتر مردم «سرطان خون» می‌نامند) سرطان سلول‌های سازنده خون در مغز استخوان است و سلول‌های سرطانی‌اش در خون هم پیدا می‌شوند [۱، ۳]. لنفوم در دستگاه لنفاوی، بیشتر در غدد لنفاوی، شروع می‌شود [۲، ۶]. مولتیپل میلوما، که بسیاری آن را «سرطان مغز استخوان» می‌نامند، سرطان پلاسماسل‌ها (سلول‌های سازنده آنتی‌بادی) در مغز استخوان است و در استخوان‌ها توده ایجاد می‌کند [۷]. هر سه سرطان‌اند، ولی علائم، آزمایش‌ها و درمانشان با هم فرق دارد.
نکات کلیدی
- لوسمی نام کلی سرطان‌های سلول‌های خون است؛ نوع آن بستگی دارد به اینکه کدام سلول خون سرطانی شده و سریع رشد می‌کند یا آهسته [۱].
- لنفوم نام کلی سرطان‌هایی است که در دستگاه لنفاوی شروع می‌شوند؛ دو نوع اصلی دارد: لنفوم هوچکین و لنفوم غیرهوچکین [۲].
- مولتیپل میلوما سرطان پلاسماسل‌ها در مغز استخوان است که در بسیاری از استخوان‌ها توده می‌سازد [۷]؛ با سرطان خودِ استخوان فرق دارد [۱۰].
- هر سه سرطان (بدخیم) هستند [۱، ۲، ۷]؛ شانس درمان به نوع دقیق بیماری بستگی دارد و مثلاً لنفوم هوچکین اغلب درمان قطعی می‌شود [۲].
- لوسمی بیشتر در بزرگسالان بالای ۵۵ سال دیده می‌شود، ولی شایع‌ترین سرطان کودکان زیر ۱۵ سال هم هست [۱].
سرطان خون، لنفوم و میلوما هر کدام از کجا شروع می‌شوند؟
همه سلول‌های خون در مغز استخوان ساخته می‌شوند؛ بافت نرمی در مرکز بیشتر استخوان‌ها [۳]. در مغز استخوان، سلول بنیادی خون‌ساز به یکی از دو شاخه تبدیل می‌شود [۳]:
- شاخه میلوئید: گلبول‌های قرمز، پلاکت‌ها و بیشتر گلبول‌های سفید را می‌سازد.
- شاخه لنفوئید: لنفوسیت‌ها را می‌سازد؛ گلبول‌های سفیدی که در خون و دستگاه لنفاوی کار می‌کنند [۴].
سرطان خون وقتی رخ می‌دهد که یکی از این سلول‌ها تغییر کند و بی‌رویه زیاد شود. نام بیماری به این بستگی دارد که کدام سلول سرطانی شده و سرطان بیشتر کجاست [۱، ۲، ۷].
(تصویر در اندازه کامل، در زبانه جدید)| بیماری | از کجا شروع می‌شود | کدام سلول سرطانی می‌شود | نمونه‌ها |
|---|---|---|---|
| لوسمی (سرطان خون) | مغز استخوان؛ سلول‌های سرطانی در خون هم زیاد می‌شوند [۳] | سلول‌های سازنده خون، از شاخه میلوئید یا لنفوئید [۳] | لوسمی میلوئیدی حاد، لوسمی لنفوبلاستیک حاد، لوسمی میلوئیدی مزمن، لوسمی لنفوسیتی مزمن [۱] |
| لنفوم | دستگاه لنفاوی، بیشتر غدد لنفاوی [۲، ۶] | لنفوسیت‌ها؛ بیشتر لنفوم‌های غیرهوچکین از لنفوسیت‌های B [۶] | لنفوم هوچکین؛ لنفوم‌های غیرهوچکین مثل لنفوم منتشر سلول B بزرگ و لنفوم فولیکولار [۲، ۶] |
| مولتیپل میلوما («سرطان مغز استخوان») | مغز استخوان؛ توده در بسیاری از استخوان‌ها [۷] | پلاسماسل‌ها، که از لنفوسیت‌های B ساخته می‌شوند و آنتی‌بادی می‌سازند [۷] | مولتیپل میلوما؛ و MGUS که سرطان نیست ولی ممکن است سرطان شود [۷] |
| سندرم میلودیسپلاستیک (MDS) | مغز استخوان [۸] | سلول‌های نابالغ خون که بالغ و سالم نمی‌شوند [۸] | گاهی به لوسمی میلوئیدی حاد تبدیل می‌شود [۸] |
| نئوپلاسم‌های میلوپرولیفراتیو (MPN) | مغز استخوان [۹] | مغز استخوان بیش از حد گلبول قرمز، گلبول سفید یا پلاکت می‌سازد [۹] | لوسمی میلوئیدی مزمن، پلی‌سیتمی ورا، ترومبوسیتمی اساسی، میلوفیبروز اولیه [۹] |
این جدول ساده شده است؛ هر گروه انواع زیادی دارد که در صفحه هر بیماری آمده است [۱۱، ۱۲].
لوسمی چیست؟ آیا لوسمی سرطان است؟
بله؛ لوسمی نام کلی سرطان‌های سلول‌های خون است [۱]. در لوسمی، مغز استخوان تعداد زیادی سلول خون غیرطبیعی می‌سازد [۳]. هرچه این سلول‌های سرطانی در خون و مغز استخوان بیشتر شوند، جای کمتری برای گلبول‌های قرمز، گلبول‌های سفید و پلاکت‌های سالم می‌ماند؛ نتیجه آن می‌تواند کم‌خونی، عفونت و خونریزی آسان باشد [۳].
نام هر لوسمی دو بخش دارد:
- حاد یا مزمن: لوسمی حاد اگر درمان نشود معمولاً سریع بدتر می‌شود [۳]؛ لوسمی مزمن معمولاً آهسته پیش می‌رود [۴، ۵].
- میلوئیدی یا لنفوئیدی: یعنی سرطان از کدام شاخه سلول‌های خون شروع شده است [۳].
پس چهار نوع اصلی لوسمی این‌هاست: لوسمی میلوئیدی حاد، لوسمی لنفوبلاستیک حاد، لوسمی میلوئیدی مزمن و لوسمی لنفوسیتی مزمن [۱]. بیشتر بخوانید: لوسمی، علائم سرطان خون و آیا سرطان خون درمان دارد؟
لنفوم چیست؟ آیا لنفوم همان سرطان خون است؟
لنفوم هم سرطان است، ولی همان لوسمی نیست. لنفوم نام کلی سرطان‌هایی است که در دستگاه لنفاوی شروع می‌شوند [۲]؛ یعنی در غدد لنفاوی و بافت‌های دیگر دستگاه ایمنی، و بیشتر از لنفوسیت‌های B [۶]. برای همین یکی از علامت‌های اصلی آن تورم غدد لنفاوی در گردن، زیر بغل، کشاله ران یا شکم است [۶]. دو نوع اصلی دارد: لنفوم هوچکین و لنفوم غیرهوچکین [۲].
لوسمی و لنفوم با هم خویشاوندند، چون هر دو اغلب از گلبول‌های سفید شروع می‌شوند [۳، ۶]؛ گاهی مرز آن‌ها نزدیک است. مثلاً در طبقه‌بندی سازمان جهانی بهداشت، لوسمی لنفوسیتی مزمن و لنفوم لنفوسیتی کوچک یک بیماری واحد به شمار می‌آیند [۱۲].
بیشتر بخوانید: لنفوم، علائم لنفوم و آیا سرطان غدد لنفاوی (لنفوم) درمان دارد؟
(تصویر در اندازه کامل، در زبانه جدید)سرطان مغز استخوان چیست؟ آیا همان سرطان خون است؟
«سرطان مغز استخوان» نام پزشکی دقیقی نیست. در گفت‌وگوی روزمره بیشتر به مولتیپل میلوما گفته می‌شود و گاهی به لوسمی، چون هر دو در مغز استخوان شروع می‌شوند [۳، ۷].
مولتیپل میلوما سرطان پلاسماسل‌هاست. پلاسماسل‌ها از لنفوسیت‌های B ساخته می‌شوند و کارشان ساختن آنتی‌بادی برای مبارزه با عفونت است [۷]. در میلوما، پلاسماسل‌های غیرطبیعی در مغز استخوان جمع می‌شوند، در بسیاری از استخوان‌ها توده ایجاد می‌کنند و پروتئینی بی‌فایده به نام «پروتئین M» می‌سازند [۷]. پس میلوما با لوسمی فرق دارد، ولی هر دو در مغز استخوان‌اند و برای تشخیص هر دو، آزمایش خون و نمونه‌برداری از مغز استخوان لازم است [۳، ۷].
میلوما با سرطان خودِ استخوان هم فرق دارد: سرطان اولیه استخوان نوعی سارکوم و بیماری نادری است؛ در بزرگسالان، سرطانی که از جای دیگری به استخوان رسیده (متاستاز استخوانی) بسیار شایع‌تر از سرطان اولیه استخوان است [۱۰].
بیشتر بخوانید: مولتیپل میلوما و علائم مولتیپل میلوما.
سندرم میلودیسپلاستیک و نئوپلاسم‌های میلوپرولیفراتیو چیست؟
این‌ها هم بیماری‌های مغز استخوان‌اند که کمتر شناخته شده‌اند:
- سندرم میلودیسپلاستیک (MDS): گروهی از سرطان‌ها که در آن سلول‌های نابالغ خون در مغز استخوان بالغ و سالم نمی‌شوند [۸]. از علامت‌های آن خستگی و تنگی نفس است و خطر آن با بالا رفتن سن و پس از شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی قبلی بیشتر است [۸]. بعضی انواع آن ممکن است به لوسمی میلوئیدی حاد تبدیل شوند [۸].
- نئوپلاسم‌های میلوپرولیفراتیو (MPN): بیماری‌هایی که در آن مغز استخوان بیش از حد گلبول قرمز، گلبول سفید یا پلاکت می‌سازد [۹]؛ مثل پلی‌سیتمی ورا (گلبول قرمز زیاد)، ترومبوسیتمی اساسی (پلاکت زیاد)، میلوفیبروز اولیه و لوسمی میلوئیدی مزمن [۹]. در بعضی بیماران، این بیماری‌ها ممکن است به لوسمی حاد تبدیل شوند [۹، ۱۱].
علائم، تشخیص و درمان این بیماری‌ها چه فرقی دارد؟
| لوسمی | لنفوم | مولتیپل میلوما | |
|---|---|---|---|
| علائم شایع | تب، خستگی، رنگ‌پریدگی، عفونت، کبودی یا خونریزی آسان [۳] | غدد لنفاوی بزرگ در گردن، زیر بغل یا کشاله ران؛ تب، تعریق شبانه شدید، کاهش وزن، خستگی [۶] | درد استخوان به‌ویژه در کمر یا دنده‌ها، شکستگی آسان استخوان، عفونت‌های مکرر، خستگی [۷] |
| آزمایش اصلی تشخیص | آزمایش خون و مغز استخوان [۳] | نمونه‌برداری از غده لنفاوی؛ پت‌اسکن برای دیدن گسترش بیماری [۶] | آزمایش خون، ادرار و مغز استخوان [۷] |
| درمان‌های اصلی | شیمی‌درمانی، درمان هدفمند (مثل قرص در لوسمی میلوئیدی مزمن)، پیوند سلول‌های بنیادی؛ در بعضی انواع مزمن اول فقط پیگیری [۳، ۴، ۵] | شیمی‌درمانی، ایمنی‌درمانی، درمان هدفمند، پرتودرمانی، پیوند سلول‌های بنیادی؛ در انواع کندرشد گاهی فقط پیگیری [۶] | ترکیب چند دارو (درمان هدفمند، ایمنی‌درمانی، کورتون)، شیمی‌درمانی با دوز بالا و پیوند سلول‌های بنیادی، پرتودرمانی [۷] |
درمان هر بیمار به نوع دقیق بیماری، مرحله، آزمایش‌های ژنی و سلامت عمومی بستگی دارد.
علت سرطان خون و سرطان مغز استخوان چیست؟
این سرطان‌ها وقتی ایجاد می‌شوند که در ژن‌های یک سلول خون تغییراتی رخ دهد و شیوه رشد و تقسیم آن به هم بخورد [۳]. این بیماری‌ها ممکن است در کسی هم پیدا شوند که هیچ عامل خطر شناخته‌شده‌ای ندارد، و داشتن عامل خطر هم به این معنا نیست که حتماً بیمار می‌شوید [۳، ۷]. عوامل خطر شناخته‌شده این‌هاست:
- لوسمی میلوئیدی حاد: بالا رفتن سن، مرد بودن، سیگار، شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی قبلی، تماس با پرتو یا ماده شیمیایی بنزن، سابقه بیماری خونی مثل سندرم میلودیسپلاستیک، و بعضی بیماری‌های ارثی [۳]. سیگار از عوامل خطری است که می‌توان کنارش گذاشت [۳].
- مولتیپل میلوما: میانسالی و سالمندی، مرد بودن، سیاه‌پوست بودن، سابقه MGUS یا پلاسماسیتوما، و تماس با پرتو یا بعضی مواد شیمیایی [۷].
- سندرم میلودیسپلاستیک: سن بالاتر و شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی قبلی [۸].
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
این علائم ممکن است علت‌های دیگری هم داشته باشند [۷]، ولی اگر چند هفته ماندند یا بدتر شدند، به پزشک مراجعه کنید و آزمایش خون (شمارش کامل سلول‌های خون) بخواهید:
- تب‌های مکرر یا عفونت‌هایی که خوب نمی‌شوند، خستگی و رنگ‌پریدگی، کبودی یا خونریزی آسان [۳]
- غده‌ای در گردن، زیر بغل یا کشاله ران که بزرگ می‌شود یا چند هفته می‌ماند، تعریق شبانه شدید یا کاهش وزن بی‌دلیل [۶]
- درد استخوانِ ماندگار، به‌ویژه در کمر یا دنده‌ها، یا شکستگی استخوان با ضربه‌ای کوچک [۷]
همان روز به اورژانس بروید اگر خونریزی بند نمی‌آید، تب بالا همراه لرز دارید، دچار گیجی شده‌اید، یا دست‌ها یا پاهایتان ناگهان ضعیف یا بی‌حس شده است. در شرایط اورژانسی با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
پرسش‌های متداول
آیا لوسمی سرطان است؟
آیا لنفوم سرطان است؟
سرطان خون همان سرطان مغز استخوان است؟
نه دقیقاً. لوسمی (سرطان خون) و مولتیپل میلوما هر دو در مغز استخوان شروع می‌شوند و برای همین گاهی هر دو را «سرطان مغز استخوان» می‌نامند [۳، ۷]. اما لوسمی سرطان سلول‌های سازنده خون است و میلوما سرطان پلاسماسل‌ها؛ علائم و درمانشان هم فرق دارد [۳، ۷].
سرطان مغز استخوان همان سرطان استخوان است؟
لوسمی لنفوسیتی مزمن، لوسمی است یا لنفوم؟
هر دو. در طبقه‌بندی سازمان جهانی بهداشت، لوسمی لنفوسیتی مزمن و لنفوم لنفوسیتی کوچک یک بیماری واحد به شمار می‌آیند [۱۲]. در این بیماری مغز استخوان بیش از حد لنفوسیت می‌سازد و بیماری معمولاً آهسته پیش می‌رود [۴]. بخوانید: بهترین درمان CLL.
MGUS سرطان است؟
نه. در MGUS مقدار کمی پلاسماسل غیرطبیعی در مغز استخوان هست که پروتئین M می‌سازد، ولی سرطانی وجود ندارد [۷]. در بیشتر افراد همین‌طور می‌ماند و مشکلی ایجاد نمی‌کند، ولی در بعضی ممکن است به سرطانی مثل مولتیپل میلوما تبدیل شود [۷]؛ برای همین پزشک آن را با آزمایش‌های دوره‌ای پیگیری می‌کند. بخوانید: مولتیپل میلوما.
کدام یک درمان‌پذیرتر است؟
به نوع دقیق بیماری بستگی دارد، نه فقط به نام آن. بخوانید: آیا سرطان خون درمان دارد؟ و آیا سرطان غدد لنفاوی (لنفوم) درمان دارد؟ و صفحه سرطان‌های خون.
طبقه‌بندی WHO-HAEM5 در یک نگاه (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
نئوپلاسم‌های میلوئید (ویرایش پنجم WHO، ۲۰۲۲). اصطلاح «نئوپلاسم‌های میلودیسپلاستیک» (همچنان با علامت اختصاری MDS) جای «سندرم‌های میلودیسپلاستیک» را گرفت تا ماهیت نئوپلاستیک آن‌ها برجسته شود. برای بیشتر انواع AML با ناهنجاری ژنتیکی تعریف‌کننده، آستانه بلاست حذف شد، ولی آستانه ۲۰٪ بلاست برای جدا کردن MDS از AML باقی ماند. CML با فیوژن BCR::ABL1 ناشی از t(9;22)(q34;q11) تعریف می‌شود و فاز تسریع‌شده دیگر لازم نیست؛ معیار فاز بلاستی بلاست میلوئید ≥۲۰٪ در خون یا مغز استخوان، تکثیر خارج‌مغزی بلاست، یا افزایش لنفوبلاست است. خانواده MPN شامل CML، پلی‌سیتمی ورا، ترومبوسیتمی اساسی، میلوفیبروز اولیه، لوسمی نوتروفیلی مزمن، لوسمی ائوزینوفیلی مزمن، لوسمی میلومونوسیتی جوانان و MPN بدون تعیین نوع است. CHIP به‌صورت رسمی تعریف شد (جهش ژن‌های مرتبط با بدخیمی میلوئید با VAF ≥۲٪، یا ≥۴٪ برای ژن‌های وابسته به X در مردان، بدون سیتوپنی توجیه‌نشده) و CCUS یعنی CHIP همراه سیتوپنی پایدار توجیه‌نشده [۱۱].
نئوپلاسم‌های لنفوئید. CLL/SLL یک موجودیت واحد است. سه زیرگروه MBL شناخته می‌شود: MBL با شمارش کم (سلول‌های B کلونال با فنوتیپ CLL/SLL کمتر از ۰٫۵×۱۰۹ در لیتر)، MBL از نوع CLL/SLL (سلول‌های B کلونال ≥۰٫۵×۱۰۹ در لیتر و کل سلول‌های B کمتر از ۵×۱۰۹ در لیتر بدون سایر ویژگی‌های تشخیصی CLL/SLL) و MBL غیر CLL/SLL. B-PLL دیگر یک موجودیت مستقل نیست؛ CLL با ≥۱۵٪ پرولنفوسیت «پیشرفت پرولنفوسیتی CLL» نامیده می‌شود. برای ارزیابی کامل پیش‌آگهی CLL/SLL، علاوه بر del(11q)، del(13q)، del(17p) و تریزومی ۱۲، بررسی جهش TP53، وضعیت جهش IGHV و زیرمجموعه کلیشه‌ای گیرنده سلول B (زیرمجموعه ۲) ضروری است. NLPHL در خانواده لنفوم هوچکین باقی ماند، ولی نام «لنفوم سلول B ندولار با غلبه لنفوسیت» نیز پذیرفتنی شد [۱۲].
شواهد علمی
شواهد علمی
۳ موردویرایش پنجم طبقه‌بندی تومورهای هماتولنفوئید سازمان جهانی بهداشت (WHO): نئوپلاسم‌های میلوئید و هیستیوسیتیک/دندریتیک
ویرایش پنجم طبقه‌بندی سازمان جهانی بهداشت برای تومورهای خونی‌لنفاوی: نئوپلازی‌های لنفوئید
معیارهای به‌روزشده گروه کاری بین‌المللی میلوما (IMWG) برای تشخیص مولتیپل میلوما
منابع علمی
۱۲ منبعنمایش همه منابع، ۲ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰
- ۱۱
- ۱۲
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/types-of-blood-cancer/