بله، فراموشی، حواس‌پرتی و کندی فکر در دوران شیمی‌درمانی و بعد از آن واقعی و شایع است؛ تا حدود ۳ نفر از هر ۴ بیمار در دوران درمان درجاتی از آن را حس می‌کنند [۴]. این مشکل معمولاً خفیف است و با گذشت ماه‌ها کمتر می‌شود؛ در یک مطالعه بزرگ روی زنان مبتلا به سرطان سینه، اثر اضافه شیمی‌درمانی بر حافظه و تمرکز تا یک سال بعد از بین رفت [۶]. اما در گروهی از بیماران (تا حدود یک نفر از هر ۳ نفر)، مشکلی هرچند کم تا سال‌ها می‌ماند [۴]؛ ورزش منظم، تمرین‌های حافظه، یادداشت و یادآور و خواب کافی کمک می‌کنند [۱، ۹، ۱۰].
نکات کلیدی
- مه مغزی واقعی است: بسیاری از بیماران در دوران شیمی‌درمانی و بعد از آن فراموشی، حواس‌پرتی و کندی فکر را تجربه می‌کنند؛ تا حدود ۳ نفر از هر ۴ نفر در دوران درمان [۴].
- فقط شیمی‌درمانی مقصر نیست: خود سرطان، خستگی، کم‌خوابی، درد، اضطراب و افسردگی، یائسگی و درمان‌های دیگر مثل هورمون‌درمانی، ایمنی‌درمانی و پرتودرمانی مغز هم نقش دارند [۱، ۳].
- معمولاً با گذشت زمان بهتر می‌شود: در یک مطالعه بزرگ، اثر اضافه شیمی‌درمانی تا یک سال بعد از بین رفت [۶]؛ در گروهی از بیماران، مشکلی خفیف تا سال‌ها می‌ماند [۴، ۷].
- کارهایی که کمک می‌کنند: ورزش منظم، تمرین‌ها و آموزش‌های حافظه، یادداشت و یادآور گوشی، خواب کافی و درمان خستگی، اضطراب و افسردگی [۱، ۲، ۹، ۱۰].
- با آلزایمر فرق دارد: مه مغزی معمولاً خفیف است و با گذشت زمان کمتر می‌شود [۶]؛ در دو مطالعه بزرگ روی زنان مسن مبتلا به سرطان سینه، شیمی‌درمانی خطر زوال عقل را بالا نبرد [۱۱، ۱۲].
- به پزشک بگویید: اگر فراموشی کار، درس یا رانندگی را سخت کرده، با پزشک صحبت کنید تا علت‌های قابل درمان بررسی شود [۲، ۳].
مه مغزی یا فراموشی بعد از شیمی‌درمانی چیست؟
بسیاری از بیماران در دوران درمان سرطان یا بعد از آن می‌گویند ذهنشان «مه‌آلود» شده است. این حالت را «مه مغزی» و به زبان پزشکی «اختلال شناختی مرتبط با سرطان» می‌نامند [۲]. نشانه‌های شایع [۲، ۳]:
- سختی یاد گرفتن چیزهای تازه یا به یاد آوردن آن‌ها
- به یاد نیاوردن نام‌ها و کلمه‌های آشنا وسط حرف زدن
- سختی تمرکز روی کاری که انجام می‌دهید و تمام کردن کارها
- سختی دنبال کردن حرف دیگران
- کند شدن فکر و به‌هم‌ریختگی کارها
شدت آن از فردی به فرد دیگر فرق دارد: بعضی فقط تغییر خیلی کمی حس می‌کنند و بعضی مشکل بیشتری دارند [۱]. در مطالعه‌ها بیشتر حافظه، تمرکز، سرعت فکر و توان برنامه‌ریزی آسیب می‌بینند [۲]. گاهی نتیجه آزمون‌های حافظه طبیعی است، در حالی که خود فرد تغییر را به‌خوبی حس می‌کند [۲]؛ این تجربه را جدی بگیرید و به پزشک بگویید.
چرا بعد از شیمی‌درمانی فراموشی می‌آید؟
علت دقیق هنوز کاملاً روشن نیست و معمولاً چند عامل با هم نقش دارند [۲، ۴]:
- شیمی‌درمانی؛ و همچنین پرتودرمانی مغز و ایمنی‌درمانی [۱]
- هورمون‌درمانی: در بعضی مطالعه‌ها، قرص تاموکسیفن با کمی ضعف حافظه همراه بود [۲، ۳]
- خود سرطان: تا حدود ۳ نفر از هر ۱۰ بیمار حتی پیش از شروع شیمی‌درمانی مشکلاتی در حافظه و تمرکز دارند [۴]
- خستگی، کم‌خوابی و درد [۲، ۳]
- اضطراب، افسردگی و فشار روحی بیماری [۲، ۳]
- یائسگی [۳]؛ درباره یائسگی بعد از درمان سرطان بخوانید: یائسگی و گرگرفتگی بعد از شیمی‌درمانی و هورمون‌درمانی
- سن بالاتر، ضعف بدنی، بیماری‌های دیگر و مصرف الکل [۳]
بیشتر مطالعه‌ها روی زنان مبتلا به سرطان سینه بوده است [۴]، اما مه مغزی در سرطان‌های دیگر هم دیده می‌شود؛ برای مثال، در یک مطالعه بیماران مبتلا به لنفوم تا یک سال بعد از شیمی‌درمانی بیشتر از افراد سالم دچار افت حافظه بودند [۸].
فراموشی بعد از شیمی‌درمانی تا کی طول می‌کشد؟ آیا خوب می‌شود؟
مه مغزی ممکن است در دوران درمان یا بعد از آن شروع شود [۱]. برای بیشتر افراد با گذشت زمان کمتر می‌شود، ولی بهتر شدن ممکن است ماه‌ها طول بکشد [۴، ۶]:
- در یک مطالعه بزرگ روی زنان مبتلا به سرطان سینه، کسانی که شیمی‌درمانی و قرص هورمونی گرفتند در ماه‌های اول بیشتر از کسانی که فقط قرص هورمونی گرفتند از فراموشی شکایت داشتند؛ اما تا یک سال بعد این تفاوت از بین رفت [۶].
- در مطالعه بزرگ دیگری، افت حافظه و تمرکز دست‌کم تا ۶ ماه بعد از پایان شیمی‌درمانی دیده شد [۵]. در بیماران مبتلا به لنفوم و سرطان سینه، تا یک سال بعد هم ادامه داشت و زنان مبتلا به سرطان سینه تا ۲ سال بعد هم بیشتر از افراد سالم از آن شکایت داشتند [۸].
- در گروهی از بیماران، تا حدود یک نفر از هر ۳ نفر، مشکلی هرچند خفیف تا سال‌ها بعد می‌ماند [۴]. در مطالعه‌ای روی زنانی که حدود ۲۰ سال پیش با یکی از رژیم‌های قدیمی‌تر شیمی‌درمانی درمان شده بودند، نتیجه آزمون‌های حافظه به‌طور میانگین پایین‌تر از زنان هم‌سن بدون سرطان بود [۷].
پس مه مغزی در بیشتر موارد دائمی نیست. در این مدت از راه‌های کمکی که در ادامه آمده است استفاده کنید و تغییرها را به پزشک بگویید.
برای فراموشی بعد از شیمی‌درمانی چه کنم؟ راه‌های تقویت حافظه و تمرکز
- ۱
یادداشت و یادآور
فهرست کارها و اطلاعات مهم را بنویسید و همراه داشته باشید. برای قرارها و داروها از دفترچه برنامه روزانه، تقویم و یادآور گوشی کمک بگیرید [۱].
- ۲
کارهای سخت را در بهترین ساعت روز انجام دهید
کارهایی که بیشترین تمرکز را می‌خواهند، در ساعتی از روز انجام دهید که بهترین حال را دارید [۱].
- ۳
- ۴
ورزش منظم
ورزش استرس را کم می‌کند و به هوشیاری کمک می‌کند [۱]. در مطالعه‌ای روی زنانی که بعد از شیمی‌درمانی سرطان سینه مشکل حافظه داشتند، ۶ ماه ورزش منظم (حدود ۴ ساعت در هفته، شامل پیاده‌روی تند و تمرین‌های قدرتی) شکایت از فراموشی، خستگی و افسردگی را کم کرد و کیفیت زندگی را بهتر کرد؛ هرچند نتیجه آزمون حافظه تغییری نکرد [۱۰]. بخوانید: آیا در دوران درمان سرطان می‌توان ورزش کرد؟
- ۵
تمرین‌های حافظه و آموزش راه‌های جبرانی
«توان‌بخشی شناختی» یعنی یاد گرفتن راه‌های تازه برای به خاطر سپردن و نظم دادن به کارها، همراه تمرین‌های فکری [۳]. در یک مطالعه، یک برنامه تمرین فکری اینترنتی در خانه به مدت ۱۵ هفته شکایت از فراموشی را کم کرد و این اثر ۶ ماه بعد هم باقی بود؛ خستگی و اضطراب هم کمتر شد [۹]. جدول، بازی‌های فکری و مدیتیشن هم به بعضی افراد کمک می‌کند [۱، ۳].
- ۶
اضطراب، افسردگی و خستگی را درمان کنید
این‌ها حافظه و تمرکز را بدتر می‌کنند و درمان دارند [۲]. بخوانید: اضطراب، افسردگی و ترس از برگشت سرطان و خستگی ناشی از سرطان و درمان.
در محل کار، مدرسه یا دانشگاه چه کنم؟
اگر فراموشی کار یا درس را سخت کرده، لازم نیست تنها با آن کنار بیایید. کارهای سخت‌تر را در ساعتی بگذارید که سرحال‌ترید و نکته‌های مهم جلسه‌ها و کلاس‌ها را بنویسید یا ضبط کنید [۱]. اگر مشکل ادامه دارد، پزشک می‌تواند شما را برای ارزیابی دقیق‌تر و تمرین‌های حافظه به متخصص معرفی کند [۲]. درباره صحبت با کارفرما و برگشت تدریجی به کار بخوانید: بازگشت به کار و زندگی روزمره.
مه مغزی با آلزایمر و زوال عقل چه فرقی دارد؟
بسیاری از بیماران نگران‌اند که فراموشی بعد از شیمی‌درمانی آغاز آلزایمر باشد. این دو با هم فرق دارند:
- مه مغزی معمولاً خفیف است، بیشتر حافظه، تمرکز و سرعت فکر را درگیر می‌کند و در بیشتر افراد با گذشت زمان کمتر می‌شود [۲، ۶]. مشکلاتی مثل ناتوانی در حرف زدن یا ضعف یک دست و پا معمولاً جزو مه مغزی نیستند [۲].
- در دو مطالعه بزرگ در آمریکا روی ده‌ها هزار زن مسن مبتلا به سرطان سینه، کسانی که شیمی‌درمانی گرفته بودند در سال‌های بعد بیشتر از دیگران دچار زوال عقل (دمانس) نشدند [۱۱، ۱۲].
اگر فراموشی به‌جای بهتر شدن بدتر می‌شود، یا اطرافیان تغییر زیادی در رفتار شما می‌بینند، به پزشک مراجعه کنید تا علت‌های دیگر بررسی شود [۲].
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
مه مغزی معمولاً کم‌کم و خفیف است. در این موارد با پزشک خود صحبت کنید:
- فراموشی یا حواس‌پرتی که کار، درس، رانندگی یا مصرف درست داروها را سخت یا ناایمن کرده است [۲، ۳]
- فراموشی که به‌جای بهتر شدن، بدتر می‌شود [۲]
- غم، ناامیدی یا بی‌علاقگی در بیشتر روزها، یا بی‌خوابی طولانی [۲، ۳]
گیجی ناگهانی، سختی ناگهانی در حرف زدن یا فهمیدن، ضعف یا بی‌حسی یک طرف بدن، تشنج یا سردرد شدید و تازه معمولاً نشانه مه مغزی نیستند [۲]؛ فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. اگر در دوران شیمی‌درمانی همراه گیجی تب دارید، فوراً به اورژانس بروید؛ بخوانید: تب و علائم خطر بعد از شیمی‌درمانی.
پرسش‌های متداول
فراموشی در شیمی‌درمانی طبیعی است؟
آیا مه مغزی دائمی است؟
آیا قرص یا داروی تقویت حافظه برای مه مغزی هست؟
تاموکسیفن یا قرص‌های هورمونی هم فراموشی می‌آورند؟
ممکن است. در بعضی مطالعه‌ها، تاموکسیفن با کمی ضعف حافظه همراه بود، ولی در یک مطالعه قرص اگزمستان چنین اثری نداشت [۲، ۳]. در یک مطالعه بزرگ، زنانی که فقط قرص هورمونی گرفتند هم تا چند سال بعد بیشتر از پیش از درمان از فراموشی شکایت داشتند [۶]. قرص را خودسرانه قطع نکنید؛ اگر فراموشی آزارتان می‌دهد با پزشک صحبت کنید.
آیا شیمی‌درمانی باعث آلزایمر می‌شود؟
در مطالعه‌های بزرگ چنین چیزی دیده نشد. در دو مطالعه روی ده‌ها هزار زن مسن مبتلا به سرطان سینه، شیمی‌درمانی خطر زوال عقل را بالا نبرد [۱۱، ۱۲].
مه مغزی فقط در سرطان سینه پیش می‌آید؟
نه. بیشتر مطالعه‌ها روی سرطان سینه بوده، ولی در سرطان‌های دیگر هم دیده می‌شود؛ مثلاً در بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ و لنفوم [۲، ۸].
بیشتر بخوانید
شواهد، ارزیابی و درمان (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
شیوع و سیر. اختلال شناختی مرتبط با سرطان (CRCI) پیش از شیمی‌درمانی در حداکثر ۳۰٪، در طول درمان (گزارش بیمار) در حداکثر ۷۵٪ و سال‌ها پس از درمان در حداکثر ۳۵٪ بیماران گزارش شده است [۴]. در کوهورت آینده‌نگر ملی NCORP (۵۸۰ بیمار سرطان سینه مرحله I تا IIIC و ۳۶۳ شاهد)، حافظه بینایی (CANTAB Delayed Match to Sample) از پیش از شیمی‌درمانی تا ۶ ماه پس از آن افت کرد (P=۰٫۰۰۵)، در حالی که شاهدان تغییری نداشتند [۵]. در زیرمطالعه TAILORx (۵۵۲ زن با RS ۱۱ تا ۲۵)، نمره PCI (FACT-Cog) در هر دو گروه در ماه‌های ۳، ۶، ۱۲، ۲۴ و ۳۶ پایین‌تر از پایه بود؛ افت در گروه شیمی‌درمانی + هورمون‌درمانی در ماه ۳ و ۶ بیشتر بود، اما در ماه ۱۲ و بعد از آن تفاوت معنی‌دار نبود [۶]. ۱۹۶ بازمانده سرطان سینه با سابقه ۶ دوره CMF (به‌طور میانگین ۲۱ سال پیش) در حافظه کلامی فوری و تأخیری، سرعت پردازش، عملکرد اجرایی و سرعت روانی‌حرکتی از ۱۵۰۹ زن جمعیت عمومی ضعیف‌تر بودند [۷]. در لنفوم (۷۳ بیمار، ۷۵ شاهد)، افت یادآوری فوری و تأخیری RAVLT و روانی کلامی تا ۱ سال پس از شیمی‌درمانی نسبت به شاهدان ادامه داشت [۸].
حیطه‌ها و ارزیابی. در متاآنالیز، اندازه اثر برای عملکرد اجرایی −۰٫۲۷، حافظه −۰٫۲۱ و کارکرد کلامی −۰٫۱۷ بود. شکایت ذهنی و آزمون عینی اغلب همخوان نیستند (فقط ۸ از ۲۴ مطالعه همبستگی معنی‌دار نشان دادند). نقص کانونی حرکتی یا قشری (آفازی، آپراکسی) در CRCI ناشایع است و علت دیگری را مطرح می‌کند. ابزارها: FACT-Cog نسخه ۳ و PROMIS (گزارش بیمار)؛ حساسیت MMSE برای اختلال خفیف متغیر است. شرح حال متمرکز (سطح تحصیلات، مسئولیت شغلی)، داروها، خلق، خواب، درد و خستگی بررسی شود [۲].
مداخله‌ها. توان‌بخشی شناختی اینترنتی Insight (۲۴۲ بازمانده، ۶ تا ۶۰ ماه پس از دست‌کم ۳ دوره شیمی‌درمانی ادجوانت؛ ۱۵ هفته): PCI در پایان مداخله و ۶ ماه بعد کمتر بود (P<۰٫۰۰۱)؛ آزمون‌های نوروسایکولوژیک تفاوتی نداشتند [۹]. کارآزمایی ورزش PAM (۱۸۱ بیمار سرطان سینه ۲ تا ۴ سال پس از تشخیص، با شکایت ذهنی و عملکرد پایین‌تر از انتظار در آزمون؛ ۶ ماه تمرین هوازی و قدرتی نظارت‌شده ۲ ساعت در هفته و پیاده‌روی نوردیک ۲ ساعت در هفته): پیامد اولیه (HVLT-R) تفاوتی نکرد؛ شناخت گزارش‌شده، خستگی، کیفیت زندگی و افسردگی بهتر شد [۱۰]. دونپزیل (۵ میلی‌گرم روزانه ۶ هفته، سپس ۱۰ میلی‌گرم ۱۸ هفته؛ ۲۷۶ بازمانده سرطان سینه) بر حافظه و سایر حیطه‌ها اثری نداشت. هفت کارآزمایی فاز ۲ داروهای محرک (متیل‌فنیدیت، مودافینیل) نتایج ناهمگون داشتند و کم‌قدرت بودند. داروهای محرک گلبول قرمز بر شناخت گزارش‌شده اثری نداشتند و خطر حوادث قلبی‌عروقی و ترومبوز دارند. در پرتودرمانی کل مغز، ممانتین زمان تا افت شناختی را به تأخیر انداخت، هرچند پیامد اولیه معنی‌دار نبود [۲].
زوال عقل. SEER-Medicare (۲۱٬۳۶۲ زن ۶۶ تا ۸۰ ساله، پیگیری میانه ۵۹ ماه): شیمی‌درمانی ادجوانت با افزایش خطر دمانس همراه نبود (HR ۰٫۸۳، ۰٫۷۴ و ۰٫۴۹ در گروه‌های ۶۶ تا ۷۰، ۷۱ تا ۷۵ و ۷۶ تا ۸۰ سال)؛ نویسندگان احتمال می‌دهند زنان بسیار مسنی که شیمی‌درمانی می‌گیرند از ابتدا خطر کمتری داشته باشند [۱۱]. SEER (۶۲٬۵۶۵ زن ۶۵ سال و بالاتر، پیگیری تا ۱۶ سال): ارتباط معنی‌داری با دمانس دارویی یا اختلال شناختی نامشخص دیده نشد و خطر آلزایمر و دمانس عروقی در گروه شیمی‌درمانی کمتر بود [۱۲].
انواع سرطان مرتبط
پرسش‌های مرتبط
منابع علمی
۱۲ منبعنمایش همه منابعبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰
- ۱۱
- ۱۲
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/chemo-brain/