خلاصه نکات کلیدی
- تاموکسیفن (Tamoxifen) یک داروی خوراکی ضد استروژن است که برای درمان سرطان سینه گیرنده استروژن مثبت (متاستاتیک و پس از جراحی)، کاهش خطر سرطان مهاجم در زنان مبتلا به DCIS و کاهش خطر ابتلا در زنان پرخطر تأیید شده است [۱].
- در سرطان سینه گیرنده استروژن مثبت، حدود ۵ سال تاموکسیفن خطر عود را در ۴ سال نخست تقریباً به نصف رساند و مرگ ناشی از سرطان سینه را در ۱۵ سال حدود یک‌سوم کاهش داد [۲].
- ادامه تاموکسیفن تا ۱۰ سال (به‌جای توقف در ۵ سال) در کارآزمایی ATLAS عود و مرگ ناشی از سرطان سینه را بیشتر کاهش داد [۳].
- شایع‌ترین عوارض گرگرفتگی، ترشح یا خونریزی واژینال، تهوع و احتباس مایع است [۱].
- برچسب دارو هشدار جعبه‌ای (Boxed Warning) درباره سرطان رحم، سکته مغزی و آمبولی ریه دارد؛ هر خونریزی غیرطبیعی واژینال باید فوراً بررسی شود [۱].
این دارو چیست و چگونه عمل می‌کند؟
تاموکسیفن (Tamoxifen) از داروهای «آگونیست/آنتاگونیست استروژن» است که با نام‌های تجاری نولوادکس (Nolvadex) و سولتاموکس (Soltamox، شکل محلول خوراکی) شناخته می‌شود. نخستین تأیید آن در آمریکا به سال ۱۹۷۷ برمی‌گردد [۱].
رشد بسیاری از سرطان‌های سینه به هورمون استروژن وابسته است. تاموکسیفن با استروژن برای اتصال به گیرنده استروژن رقابت می‌کند و به این ترتیب پیام رشدی را که استروژن به سلول‌های سرطانی سینه می‌دهد کاهش می‌دهد [۱]. به همین دلیل این دارو فقط در سرطان‌هایی مؤثر است که گیرنده استروژن دارند؛ در سرطان سینه گیرنده استروژن منفی، تاموکسیفن اثر چندانی بر عود یا مرگ ندارد [۲].
برخلاف مهارکننده‌های آروماتاز که فقط پس از یائسگی به‌کار می‌روند، تاموکسیفن تولید استروژن را متوقف نمی‌کند و در زنان پیش و پس از یائسگی و همچنین در مردان مبتلا به سرطان سینه متاستاتیک کاربرد دارد [۱]. اثر شبه‌استروژنی آن روی رحم توضیح‌دهنده افزایش خطر سرطان رحم است [۱].
در چه سرطان‌هایی استفاده می‌شود؟
| سرطان | موقعیت درمانی | شواهد کلیدی |
|---|---|---|
| سرطان سینه زودرس گیرنده استروژن مثبت | درمان کمکی (ادجوانت) پس از جراحی؛ همچنین کاهش خطر سرطان در سینه مقابل [۱] | فراتحلیل EBCTCG روی ۲۰ کارآزمایی: در بیماری ER مثبت، حدود ۵ سال تاموکسیفن نسبت خطر عود را در سال‌های ۰ تا ۴ به ۰٫۵۳ رساند و مرگ ناشی از سرطان سینه را حدود یک‌سوم کم کرد [۲]. ادامه تا ۱۰ سال در ATLAS عود را کاهش داد (۶۱۷ در برابر ۷۱۱ عود) [۳]. |
| سرطان سینه متاستاتیک گیرنده استروژن مثبت | درمان بیماری پیشرفته در زنان و مردان [۱] | در زنان پیش از یائسگی، بقا با تاموکسیفن مشابه برداشتن یا پرتودرمانی تخمدان بود (HR مرگ ۱٫۰۰)؛ در مردان، پاسخ عینی حدود ۵۰٪ گزارش شده است [۱]. |
| کارسینوم مجرایی درجا (DCIS) | کاهش خطر سرطان مهاجم پس از جراحی و پرتودرمانی [۱] | کارآزمایی NSABP B-24: کاهش ۴۳٪ در بروز سرطان مهاجم سینه (۴۴ در برابر ۷۴ مورد؛ RR ۰٫۵۷) [۱]. |
| زنان با خطر بالای سرطان سینه | کاهش بروز سرطان سینه (پیشگیری دارویی) [۱] | کارآزمایی NSABP P-1 با ۱۳۳۸۸ زن: کاهش ۴۹٪ خطر سرطان مهاجم سینه، به‌ویژه تومورهای گیرنده استروژن مثبت [۴]. |
تصمیم درباره مصرف تاموکسیفن برای پیشگیری یا DCIS باید پس از گفتگو درباره سود و خطرهای جدی آن با پزشک گرفته شود [۱].
نحوه مصرف و دوز
فهرست رژیم‌های درمانی و دوز۳ رژیم
- تاموکسیفن به شکل قرص یا محلول خوراکی (سولتاموکس) مصرف می‌شود. قرص را کامل با آب یا یک نوشیدنی غیرالکلی ببلعید؛ می‌توانید آن را با غذا یا بدون غذا بخورید. مصرف در ساعت ثابت هر روز به یادآوری کمک می‌کند [۵].
- اگر محلول خوراکی تجویز شده، مقدار هر دوز را فقط با پیمانه همراه دارو اندازه بگیرید [۱].
- مدت درمان را پزشک تعیین می‌کند و بسته به هدف درمان معمولاً چند سال است. هرگز بدون مشورت با پزشک دارو را قطع نکنید [۱].
- اگر یک دوز را فراموش کردید، به محض یادآوری آن را بخورید؛ اما اگر نزدیک زمان دوز بعدی است، دوز فراموش‌شده را رها کنید. هرگز دو دوز را با هم نخورید [۱].
- پیش از شروع: رد بارداری در زنان در سن باروری؛ CBC و آزمون‌های کبدی پایه؛ ارزیابی سابقه ترومبوآمبولی؛ در هیپرلیپیدمی از پیش موجود، تری‌گلیسرید و کلسترول [۱].
- تداخل‌ها: آناستروزول یا لتروزول، القاکننده‌های قوی CYP3A4، وارفارین (در DCIS و کاهش خطر منع مصرف) و مهارکننده‌های قوی CYP2D6؛ جزئیات در بخش تداخلات، بارداری و احتیاط‌ها [۱].
- کلیه و کبد: برچسب FDA تعدیل دوز کلیوی یا کبدی تعیین نکرده است.
- پایش در طول درمان: CBC (از جمله پلاکت) و آزمون‌های کبدی دوره‌ای؛ تری‌گلیسرید و کلسترول دوره‌ای در هیپرلیپیدمی از پیش موجود؛ معاینه سالانه زنان و بررسی فوری هر خونریزی غیرطبیعی واژینال (نمونه‌برداری روتین آندومتر در زنان بی‌علامت سودی نشان نداده است)؛ ارزیابی هر اختلال بینایی (آب‌مروارید، رتینوپاتی)؛ در متاستاز استخوانی، هیپرکلسمی در هفته‌های نخست (در موارد شدید قطع دارو) [۱].
ویژه پزشکان
دوز استاندارد (برچسب FDA)
درمان کمکی سرطان سینه
سرطان سینه زودرس گیرنده استروژن مثبت؛ کاهش خطر سرطان سینه مقابلطول هر دوره: روزانه، پیوسته
سرطان سینه زودرس گیرنده استروژن مثبت؛ کاهش خطر سرطان سینه مقابل
پیش از تجویز: نکات تجویز| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| تاموکسیفن | ۲۰ میلی‌گرم | خوراکی (قرص یا محلول؛ ۱۰ میلی‌لیتر محلول = ۲۰ میلی‌گرم) | یک بار در روز |
دوز بیش از ۲۰ میلی‌گرم در روز سود بالینی اضافه ندارد [۱].
سرطان سینه متاستاتیک
بیماری متاستاتیک گیرنده استروژن مثبت (بزرگسالان)طول هر دوره: روزانه، پیوسته
بیماری متاستاتیک گیرنده استروژن مثبت (بزرگسالان)
پیش از تجویز: نکات تجویز| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| تاموکسیفن | ۲۰ تا ۴۰ میلی‌گرم در روز | خوراکی (قرص یا محلول؛ ۱۰ میلی‌لیتر محلول = ۲۰ میلی‌گرم) | دوز بیش از ۲۰ میلی‌گرم به دو نوبت صبح و عصر تقسیم شود |
[۱]
DCIS و کاهش خطر در زنان پرخطر
DCIS پس از جراحی و پرتودرمانی؛ زنان پرخطر برای سرطان سینهطول هر دوره: روزانه، پیوسته
DCIS پس از جراحی و پرتودرمانی؛ زنان پرخطر برای سرطان سینه
پیش از تجویز: نکات تجویز| دارو | دوز | روش | زمان تجویز |
|---|---|---|---|
| تاموکسیفن | ۲۰ میلی‌گرم | خوراکی (قرص یا محلول؛ ۱۰ میلی‌لیتر محلول = ۲۰ میلی‌گرم) | یک بار در روز |
منع مصرف در این دو کاربرد: نیاز به وارفارین یا سابقه ترومبوز ورید عمقی یا آمبولی ریه. هشدار جعبه‌ای این کاربردها: بدخیمی رحم، سکته مغزی و آمبولی ریه (برخی کشنده) [۱].
دوزها مطابق پروتکل کارآزمایی، رهنمود یا برچسب رسمی دارو (منبع در یادداشت هر رژیم) است. پیش از تجویز، شمارش سلول‌های خون، عملکرد کلیه و کبد، تداخلات دارویی و شرایط بیمار را بررسی کنید و دوز را بر اساس برچسب دارو تعدیل کنید.
عوارض جانبی
| عارضه | تاموکسیفن | دارونما |
|---|---|---|
| گرگرفتگی | ۶۴٪ | ۴۸٪ |
| احتباس مایع | ۳۲٪ | ۳۰٪ |
| ترشح واژینال | ۳۰٪ | ۱۵٪ |
| تهوع | ۲۶٪ | ۲۴٪ |
| قاعدگی نامنظم | ۲۵٪ | ۱۹٪ |
| کاهش وزن بیش از ۵٪ | ۲۳٪ | ۱۸٪ |
| تغییرات پوستی | ۱۹٪ | ۱۵٪ |
منبع: برچسب FDA [۱]. در کارآزمایی پیشگیری NSABP P-1، گرگرفتگی در ۸۰٪ (در برابر ۶۸٪ با دارونما) و ترشح واژینال در ۵۵٪ (در برابر ۳۵٪) گزارش شد [۱].
در سرطان سینه متاستاتیک، گاهی در هفته‌های اول درمان درد استخوان یا تومور و «شعله‌ور شدن» موقت بیماری رخ می‌دهد که معمولاً به‌سرعت فروکش می‌کند [۱]. سایر عوارض گزارش‌شده شامل تغییرات خلق، افسردگی، سرگیجه، سردرد، نازک شدن مو و خشکی واژن است [۱]. در مردان، کاهش میل جنسی و ناتوانی جنسی گاهی سبب قطع دارو شده است [۱].
عوارض جدی
هشدار جعبه‌ای (Boxed Warning): سرطان‌های رحم، سکته مغزی و آمبولی ریه از عوارض جدی و گاه کشنده تاموکسیفن هستند. میزان بروز در هر ۱۰۰۰ زن‌سال در کارآزمایی P-1 (زنان پرخطر) چنین بود: آدنوکارسینوم آندومتر ۲٫۲۰ در برابر ۰٫۷۱ با دارونما، سارکوم رحم ۰٫۱۷ در برابر ۰٫۰۴، سکته مغزی ۱٫۴۳ در برابر ۱٫۰۰ و آمبولی ریه ۰٫۷۵ در برابر ۰٫۲۵ [۱]. در زنان پرخطر و مبتلا به DCIS باید پیش از شروع درباره این خطرها گفتگو شود؛ برای بیشتر بیمارانی که سرطان سینه دارند، سود دارو بر این خطرها می‌چربد [۱].
- رحم: هر خونریزی غیرطبیعی واژینال در مصرف‌کننده فعلی یا قبلی باید فوراً بررسی شود و معاینه سالانه زنان توصیه می‌شود؛ نمونه‌برداری روتین آندومتر در زنان بدون علامت سودی نشان نداده است [۱].
- لخته خون: خطر ترومبوز وریدهای عمقی و آمبولی ریه افزایش می‌یابد و در صورت مصرف همزمان با شیمی‌درمانی بیشتر است [۱].
- کبد: تغییر آنزیم‌های کبدی و به‌ندرت کبد چرب، کلستاز، هپاتیت، نکروز کبدی و سرطان کبد گزارش شده است؛ آزمایش دوره‌ای کبد لازم است [۱].
- خون: کاهش پلاکت، گلبول سفید یا کم‌خونی ممکن است؛ شمارش دوره‌ای سلول‌های خون توصیه می‌شود [۱].
- چشم: آب مروارید و سایر مشکلات چشمی (تغییرات قرنیه، کاهش درک رنگ، رتینوپاتی) گزارش شده است [۱].
- هیپرکلسمی: در بیماران با متاستاز استخوانی ممکن است در چند هفته اول رخ دهد [۱].
- واکنش‌های پوستی شدید (مانند استیونس-جانسون) و واکنش‌های حساسیتی از جمله آنژیوادم پس از عرضه گزارش شده است [۱].
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
در صورت بروز هر یک از این علائم فوراً با پزشک تماس بگیرید یا به اورژانس مراجعه کنید [۱]:
- خونریزی غیرطبیعی واژینال، قاعدگی نامنظم، تغییر در ترشحات واژن، یا درد یا فشار در لگن (حتی پس از قطع دارو)
- درد ناگهانی قفسه سینه، تنگی نفس یا سرفه خونی
- درد، حساسیت یا تورم در یک یا هر دو ساق پا
- ضعف، بی‌حسی یا گزگز ناگهانی صورت، دست یا پا به‌ویژه در یک سمت بدن؛ گیجی ناگهانی، اختلال تکلم، اختلال ناگهانی دید، عدم تعادل یا سردرد شدید ناگهانی
- هرگونه تغییر در بینایی
- تورم صورت، لب یا زبان یا واکنش پوستی شدید
تداخلات، بارداری و احتیاط‌ها
- تداخل با مهارکننده‌های آروماتاز: تاموکسیفن نباید همزمان با آناستروزول یا لتروزول مصرف شود؛ ترکیب با آناستروزول سودی نسبت به تاموکسیفن تنها نداشت و سطح خونی آناستروزول را ۲۷٪ و لتروزول را ۳۸٪ کاهش می‌دهد [۱].
- وارفارین: اثر ضدانعقادی ممکن است به‌طور چشمگیر افزایش یابد؛ در درمان سرطان سینه باید شاخص‌های انعقادی به‌دقت پایش شوند و در DCIS و کاربرد پیشگیرانه، مصرف همزمان منع شده است [۱].
- القاکننده‌های قوی CYP3A4 (مانند ریفامپین) سطح تاموکسیفن را کاهش می‌دهند و نباید همراه آن مصرف شوند [۱].
- مهارکننده‌های قوی CYP2D6 (مانند پاروکستین): برخی مطالعات کاهش اثر تاموکسیفن را به دلیل کاهش متابولیت‌های فعال نشان داده‌اند و برخی نه؛ این تداخل هنوز به‌خوبی روشن نیست. پیش از شروع هر داروی ضدافسردگی، با پزشک مشورت کنید [۱].
- بارداری: تاموکسیفن می‌تواند به جنین آسیب بزند. در طول درمان و تا ۲ ماه پس از آخرین دوز از روش مؤثر غیرهورمونی پیشگیری استفاده کنید (قرص، چسب، ایمپلنت یا IUD هورمونی مناسب نیست) [۱]. تاموکسیفن همیشه سبب ناباروری نمی‌شود، حتی اگر قاعدگی نامنظم شده باشد [۱].
- شیردهی: در طول درمان و تا ۳ ماه پس از آخرین دوز شیر ندهید [۱].
- چربی خون: در افراد با چربی خون بالا، پایش تری‌گلیسرید و کلسترول ممکن است لازم باشد [۱].
- تاموکسیفن ممکن است نتیجه آزمایش T4 (تیروئید) را بدون پرکاری واقعی تیروئید بالا نشان دهد [۱].
پرسش‌های متداول
تاموکسیفن را چند سال باید مصرف کنم؟
در درمان کمکی پس از جراحی، برچسب دارو ۵ تا ۱۰ سال را توصیه می‌کند [۱]. در کارآزمایی ATLAS، ادامه دارو تا ۱۰ سال در مقایسه با توقف در ۵ سال، عود و مرگ ناشی از سرطان سینه را بیشتر کاهش داد؛ البته خطر سرطان آندومتر نیز بیشتر بود (۳٫۱٪ در برابر ۱٫۶٪ در سال‌های ۵ تا ۱۴) [۳]. مدت مناسب را پزشک بر اساس خطر عود شما تعیین می‌کند.
آیا تاموکسیفن باعث سرطان رحم می‌شود؟
آیا گرگرفتگی با تاموکسیفن طبیعی است؟
بله، گرگرفتگی شایع‌ترین عارضه است؛ در کارآزمایی B-14 در ۶۴٪ زنان دریافت‌کننده تاموکسیفن (در برابر ۴۸٪ با دارونما) گزارش شد [۱]. اگر آزارنده است با پزشک صحبت کنید و خودسرانه دارو را قطع نکنید.
من یائسه شده‌ام؛ چرا پزشک به‌جای تاموکسیفن مهارکننده آروماتاز پیشنهاد می‌کند؟
در زنان یائسه با سرطان سینه ER مثبت، فراتحلیل EBCTCG نشان داد ۵ سال مهارکننده آروماتاز در مقایسه با ۵ سال تاموکسیفن، مرگ ده‌ساله ناشی از سرطان سینه را کاهش می‌دهد (۱۲٫۱٪ در برابر ۱۴٫۲٪) و سرطان آندومتر کمتری دارد، اما شکستگی استخوان بیشتر است [۶]. انتخاب بین این دو به وضعیت یائسگی، سلامت استخوان و سایر بیماری‌های شما بستگی دارد.
آیا مصرف تاموکسیفن برای پیشگیری از سرطان سینه برای من مناسب است؟
شواهد علمی
مطالعات کلیدی
۳ موردسرطان سینه، نسخه ۴٫۲۰۲۶؛ رهنمودهای بالینی NCCN در انکولوژی (بخش سرطان سینه عودکننده/متاستاتیک)
رهنمودهای بالینی ESMO تطبیق‌یافته برای آسیا (پان‌آسیایی) برای تشخیص، درمان و پیگیری بیماران مبتلا به سرطان سینه زودرس
آبماسیکلیب ادجوانت همراه هورمون‌درمانی در سرطان سینه زودرس پرخطر HR مثبت و HER2 منفی: نتایج تحلیل میانی از پیش برنامه‌ریزی‌شده بقای کلی monarchE، شامل پیامدهای اثربخشی ۵ ساله
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۶ منبعنمایش همه منابع، ۴ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴Tamoxifen for Prevention of Breast Cancer: Report of the National Surgical Adjuvant Breast and Bowel Project P-1 Study
- ۵Tamoxifen citrate tablets — Prescribing Information and Medication Guide
- ۶Aromatase inhibitors versus tamoxifen in early breast cancer: patient-level meta-analysis of the randomised trials
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۲۷ مهر ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.