نکات کلیدی
- شیمی‌درمانی ممکن است قاعدگی را نامنظم یا قطع کند. این احتمال با سن بیشتر می‌شود: در زنان بالای ۴۰ سال حدود ۳ نفر از هر ۴ نفر و در زنان زیر ۳۵ سال حدود یک نفر از هر ۴ نفر [۲].
- قطع قاعدگی همیشه یائسگی دائمی نیست: در بسیاری از زنان جوان‌تر، قاعدگی در ماه‌های بعد برمی‌گردد [۱، ۳]؛ برای همین در دوران درمان باید از بارداری پیشگیری کنید [۱، ۴].
- گرگرفتگی شایع‌ترین علامت است، به‌ویژه با تاموکسیفن و قرص‌های گروه مهارکننده آروماتاز مثل لتروزول و آناستروزول [۴، ۶].
- درمان‌های بدون هورمون مؤثرند: گفت‌وگودرمانی، ونلافاکسین، گاباپنتین، اکسی‌بوتینین و داروهای تازه‌تر [۵، ۷، ۸].
- خشکی واژن با روان‌کننده و مرطوب‌کننده واژن بهتر می‌شود [۹].
- از استخوان‌هایتان مراقبت کنید: یائسگی زودرس و بعضی قرص‌های هورمونی استخوان را ضعیف‌تر می‌کنند؛ ورزش، تغذیه خوب و گاهی دارو کمک می‌کند [۱، ۶، ۱۰].
- قرص هورمونی را به خاطر عوارض خودسرانه قطع نکنید. بیشتر عوارض درمان دارند؛ با پزشک خود صحبت کنید [۵، ۱۲].
چرا درمان سرطان باعث یائسگی می‌شود؟
تخمدان‌ها هورمون زنانه (استروژن) می‌سازند و هر ماه تخمک آزاد می‌کنند. بعضی درمان‌های سرطان کار تخمدان‌ها را کم یا متوقف می‌کنند و علائم یائسگی را زودتر از موعد می‌آورند [۱]:
- شیمی‌درمانی، به‌ویژه گروهی از داروها به نام «داروهای آلکیله‌کننده» [۱]
- پرتودرمانی لگن در نزدیکی تخمدان‌ها [۱]
- جراحی برداشتن هر دو تخمدان [۱]
- هورمون‌درمانی، یعنی داروهایی که هورمون‌های زنانه را مهار یا کم می‌کنند [۱]
علائم این یائسگی زودرس شبیه یائسگی معمولی است و گاهی شدیدتر [۱]: قاعدگی نامنظم یا قطع آن، گرگرفتگی و تعریق شبانه، خشکی واژن، نوسان خلق، و درد مفاصل و عضلات. در درازمدت، ضعیف شدن استخوان‌ها و بیشتر شدن خطر بیماری‌های قلبی هم ممکن است [۱].
آیا شیمی‌درمانی باعث یائسگی می‌شود؟ پریود در دوران شیمی‌درمانی
در دوران شیمی‌درمانی، قاعدگی بسیاری از زنان نامنظم یا قطع می‌شود [۱]. اینکه این تغییر موقت باشد یا دائمی، بیشتر به سن و نوع داروها بستگی دارد [۱، ۳]. در بررسی بیش از ۷۰ مطالعه روی زنان مبتلا به سرطان سینه، قاعدگی حدود نیمی از زنان بعد از شیمی‌درمانی قطع شد [۲]:
- زیر ۳۵ سال: حدود یک نفر از هر ۴ نفر
- ۳۵ تا ۴۰ سال: حدود ۴ نفر از هر ۱۰ نفر
- بالای ۴۰ سال: حدود ۳ نفر از هر ۴ نفر
خوردن تاموکسیفن هم احتمال قطع قاعدگی را بیشتر کرد [۲]. هرچه سن بالاتر باشد، قطع قاعدگی شایع‌تر و ماندگارتر است [۲، ۳].
چند وقت بعد از شیمی‌درمانی پریود می‌شوم؟
پاسخ برای هر زن فرق دارد. در مطالعه‌ای که قاعدگی زنان ۲۰ تا ۴۵ ساله مبتلا به سرطان سینه را روزبه‌روز ثبت کرد، یک ماه بعد از دوره استاندارد شیمی‌درمانی (داروهای دوکسوروبیسین و سیکلوفسفامید، با یا بدون پاکلی‌تاکسل یا دوستاکسل) فقط حدود یک نفر از هر ۶ زن قاعدگی ماهانه داشت. قاعدگی کم‌کم در طول حدود ۹ ماه برگشت و بعد از آن تقریباً نیمی از این زنان قاعدگی ماهانه داشتند [۳]. سن، نوع داروها و خوردن تاموکسیفن در برگشتن قاعدگی اثر داشت [۳].
گاهی تخمدان‌ها هنوز تخمک آزاد می‌کنند و قاعدگی گاه‌به‌گاه می‌آید؛ گاهی هم آسیب دائمی است و یائسگی زودرس پیش می‌آید [۱]. نیامدن قاعدگی لزوماً به این معنا نیست که باردار نمی‌شوید؛ در دوران درمان از بارداری پیشگیری کنید و درباره روش مناسب با پزشک صحبت کنید [۱، ۴]. اگر می‌خواهید در آینده بچه‌دار شوید، بخوانید: باروری و رابطه جنسی در درمان سرطان.
تاموکسیفن و قطع قاعدگی؛ قرص‌های هورمونی در زنان جوان
تاموکسیفن ممکن است قاعدگی را نامنظم یا قطع کند [۴]. در مطالعه بالا، زنانی که بعد از شیمی‌درمانی تاموکسیفن خوردند، در سال دوم کمتر قاعدگی داشتند [۳]. چون تاموکسیفن در بارداری به جنین آسیب می‌زند، زنانی که هنوز یائسه نشده‌اند باید در دوران مصرف و تا حدود ۲ ماه بعد از قطع آن، با روشی بدون هورمون (مثل کاندوم) از بارداری پیشگیری کنند [۴].
آناستروزول به‌تنهایی در زنانی که یائسه نشده‌اند اثر ندارد [۶]؛ برای همین پزشک پیش از شروع این قرص‌ها در زنان جوان‌تر وضعیت یائسگی را بررسی می‌کند. درباره این داروها بخوانید: تاموکسیفن، لتروزول، آناستروزول و اگزمستان.
گرگرفتگی با تاموکسیفن و قرص‌های هورمونی: چه کنم؟
گرگرفتگی یعنی احساس ناگهانی گرما در صورت، گردن و سینه که اغلب با عرق کردن همراه است؛ وقتی شب‌ها پیش می‌آید، «تعریق شبانه» نام دارد [۵]. گرگرفتگی شایع‌ترین عارضه تاموکسیفن است: در یک مطالعه بزرگ، حدود دو نفر از هر ۳ زنی که تاموکسیفن خوردند گرگرفتگی داشتند؛ البته در زنانی که قرص بی‌اثر خوردند هم حدود نیمی گرگرفتگی داشتند [۴]. با آناستروزول حدود یک نفر از هر ۳ زن گرگرفتگی داشت، کمی کمتر از تاموکسیفن [۶].
راه‌های زیر به ترتیب، از کارهای ساده تا داروها، آمده‌اند. با پزشک خود انتخاب کنید که کدام برای شما مناسب‌تر است.
راه‌هایی که گرگرفتگی را کم می‌کنند
- ۱
گفت‌وگودرمانی و هیپنوتیزم درمانی
«درمان شناختی-رفتاری» نوعی گفت‌وگودرمانی است که یاد می‌دهد با گرگرفتگی و نگرانی‌های مربوط به آن کنار بیایید؛ در زنان مبتلا به سرطان سینه آزارِ گرگرفتگی را کم کرد. هیپنوتیزم درمانی (به کمک درمانگر آموزش‌دیده) هم تعداد و شدت گرگرفتگی را کم کرد [۵].
- ۲
- ۳
لباس لایه‌لایه و محیط خنک
لباس لایه‌لایه از پارچه‌ای که هوا را عبور می‌دهد، پنکه و اتاق خواب خنک‌تر کارهای ساده‌ای‌اند که ممکن است کمک کنند؛ اما هنوز شواهد محکمی نشان نداده است که گرگرفتگی را کم می‌کنند [۵].
- ۴
ونلافاکسین و داروهای مشابه
ونلافاکسین و چند داروی مشابه از گروه ضدافسردگی‌ها، با دوز کم، گرگرفتگی را کم می‌کنند؛ مصرف آن‌ها برای گرگرفتگی به این معنا نیست که افسرده‌اید [۵]. تهوع یا سرگیجه در یکی دو هفته اول شایع است و معمولاً بهتر می‌شود [۵]. اگر تاموکسیفن می‌خورید، داروهای ضدافسردگی پاروکستین و فلوکستین مناسب نیستند چون ممکن است اثر تاموکسیفن را کم کنند؛ ونلافاکسین انتخاب ایمن‌تری است [۵].
- ۵
- ۶
اکسی‌بوتینین
اکسی‌بوتینین، داروی بی‌اختیاری ادرار، گرگرفتگی را کم می‌کند. خشکی دهان و سختی ادرار کردن از عوارض آن است و مصرف طولانی‌اش در سالمندان ممکن است با ضعیف شدن حافظه همراه باشد [۵].
- ۷
داروهای تازه‌تر
فزولینتانت و الینزانتانت داروهای تازه‌ای‌اند که روی مرکز تنظیم دمای مغز اثر می‌کنند [۵]. الینزانتانت در یک مطالعه بزرگ روی زنانی که برای درمان یا پیشگیری از سرطان سینه قرص هورمونی می‌خوردند آزموده شد و تعداد گرگرفتگی‌های متوسط تا شدید را به‌طور میانگین از حدود ۱۱ بار در روز به کمتر از ۴ بار رساند، بیشتر از قرص بی‌اثر؛ شایع‌ترین عوارضش سردرد، خستگی و خواب‌آلودگی بود [۸].
خشکی واژن و درد هنگام رابطه جنسی
خشکی واژن از علائم یائسگی زودرس است [۱] و می‌تواند رابطه جنسی را دردناک کند. راه اول، روان‌کننده هنگام رابطه همراه مرطوب‌کننده واژن به‌طور منظم است [۹]. اگر کافی نبود، پزشک ممکن است در بعضی موارد کرم استروژن واژینال کم‌دوز یا داروهای دیگر را بسنجد؛ اگر سرطان سینه دارید، این تصمیم را حتماً با پزشک سرطان خود بگیرید [۹]. صحبت با مشاور یا متخصص سلامت جنسی هم کمک می‌کند [۹]. بیشتر بخوانید: باروری و رابطه جنسی در درمان سرطان.
درد مفاصل، وزن و استخوان: عوارض لتروزول، آناستروزول و تاموکسیفن
- درد مفاصل و عضلات: از عوارض شایع مهارکننده‌های آروماتاز است؛ با آناستروزول حدود یک نفر از هر ۳ زن مشکل مفصلی داشت، بیشتر از تاموکسیفن [۶]. در یک مطالعه، ورزش منظم (حدود ۲ ساعت و نیم ورزش هوازی مثل پیاده‌روی تند در هفته، همراه تمرین قدرتی دو بار در هفته) بعد از یک سال بدترین درد مفاصل را نزدیک به یک‌سوم کم کرد [۱۲].
- وزن: در مطالعه‌های بزرگ روی زنان یائسه، تاموکسیفن و آناستروزول وزن را بیشتر از قرص بی‌اثر بالا نبردند؛ افزایش وزن بیشتر در سال اول درمان و فقط در بخشی از زنان دیده شد [۱۱]. ورزش و تغذیه سالم کمک می‌کند؛ بخوانید: تغذیه در دوران درمان سرطان.
- استخوان: مهارکننده‌های آروماتاز تراکم استخوان را کم می‌کنند و شکستگی با آن‌ها کمی بیشتر از تاموکسیفن بود [۶]. تاموکسیفن در زنان یائسه استخوان را کم نکرد، اما در زنان پیش از یائسگی با کم شدن تراکم استخوان همراه بود [۴]. یائسگی زودرس هم خطر پوکی استخوان را بالا می‌برد [۱]. پزشک ممکن است سنجش تراکم استخوان بخواهد؛ تغذیه خوب، ورزش و در صورت نیاز داروهای تقویت استخوان (مثل بیس‌فسفونات‌ها یا دنوزوماب) کمک می‌کنند [۱۰].
- چربی خون: آناستروزول ممکن است کلسترول را بالا ببرد؛ پزشک ممکن است آزمایش چربی خون بخواهد [۶].
آیا می‌توانم هورمون یائسگی بگیرم؟
هورمون‌درمانی یائسگی مؤثرترین درمان گرگرفتگی است [۵]. اما در سرطان‌هایی که با هورمون رشد می‌کنند، مثل بیشتر سرطان‌های سینه، معمولاً مناسب نیست [۵]. اگر سرطان شما به هورمون وابسته نبوده (مثلاً لنفوم) و یائسگی زودرس پیدا کرده‌اید، ممکن است هورمون‌درمانی پیشنهاد شود؛ تصمیم را با پزشک خود بگیرید [۵]. بیشتر بخوانید: آیا هورمون‌درمانی یائسگی خطر سرطان سینه را بالا می‌برد؟
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
در این موارد در چند روز آینده با پزشک خود تماس بگیرید:
- خونریزی غیرعادی از واژن، تغییر ترشحات واژن، یا درد یا فشار در لگن، اگر تاموکسیفن می‌خورید یا قبلاً خورده‌اید [۴]
- توده تازه در سینه یا تغییر دید [۴]
- عقب افتادن قاعدگی یا احتمال بارداری در دوران درمان [۱، ۴]
- شکستگی استخوان، حتی با یک زمین خوردن ساده [۱۰]
- گرگرفتگی، بی‌خوابی یا درد مفاصلی که زندگی‌تان را مختل کرده یا شما را به فکر قطع قرص هورمونی انداخته است؛ این عوارض درمان دارند [۵، ۱۲]
- بدتر شدن ناگهانی خلق یا فکر آسیب زدن به خود بعد از شروع داروی گرگرفتگی؛ این مورد را همان روز بگویید [۵]
ورم و درد یک پا، تنگی نفس ناگهانی یا بی‌دلیل، درد قفسه سینه، یا ضعف ناگهانی یک طرف بدن و سختی حرف زدن می‌تواند نشانه لخته خون یا سکته باشد؛ فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید [۴]. اگر هنوز شیمی‌درمانی می‌گیرید و تب دارید، بخوانید: تب و علائم خطر بعد از شیمی‌درمانی.
پرسش‌های متداول
یائسگی بعد از شیمی‌درمانی برمی‌گردد؟ یعنی دوباره پریود می‌شوم؟
پریودم در شیمی‌درمانی قطع شده؛ هنوز ممکن است باردار شوم؟
گرگرفتگی با تاموکسیفن طبیعی است؟
آیا تاموکسیفن چاق می‌کند؟
عوارض لتروزول و آناستروزول در زنان چیست؟
شایع‌ترین عوارض گرگرفتگی، درد مفاصل و عضلات، کم شدن تراکم استخوان و گاهی بالا رفتن کلسترول است [۶]. ورزش منظم درد مفاصل را کم می‌کند [۱۲] و سنجش تراکم استخوان نشان می‌دهد آیا برای پیشگیری از شکستگی به درمان نیاز دارید [۱۰]. جزئیات را در صفحه‌های لتروزول و آناستروزول بخوانید.
صفحه‌های مرتبط
آمنوره، علائم وازوموتور و سلامت استخوان (ویژه پزشکان)
نمایش جزئیاتبستن
آمنوره ناشی از شیمی‌درمانی (CIA). متاآنالیز ۷۵ مطالعه سرطان سینه (با ۱۹ تعریف متفاوت از CIA): نرخ تجمعی ۵۵٪ (۹۵٪ CI ۵۰ تا ۶۰)؛ زیر ۳۵ سال ۲۶٪، ۳۵ تا ۴۰ سال ۳۹٪ و بالای ۴۰ سال ۷۷٪؛ سن بالای ۴۰ و تاموکسیفن عوامل خطر با شواهد قوی بودند [۲]. در کوهورت آینده‌نگر ۵۹۵ زن ۲۰ تا ۴۵ ساله (مرحله I تا III): در ماه پس از AC (با یا بدون تاکسان) حدود ۱۶٪ و پس از CMF ۴۸٪ قاعدگی ماهانه داشتند؛ پس از AC بازگشت تدریجی در حدود ۹ ماه و سپس کفه‌ای با قاعدگی در نزدیک به نیمی، و پس از CMF کاهش پیوسته تا حدود ۱۸٪؛ تاموکسیفن در ماه‌های ۱۲ تا ۲۴ قاعدگی را ۱۵٪ کمتر کرد [۳]. آمنوره به‌معنای توقف قطعی تخمک‌گذاری نیست؛ با تاموکسیفن پیشگیری غیرهورمونی تا حدود ۲ ماه پس از قطع لازم است [۱، ۴].
درمان غیرهورمونی علائم وازوموتور (NAMS ۲۰۲۳). سطح I: CBT، هیپنوز بالینی، SSRI/SNRI، گاباپنتین و فزولینتانت؛ اکسی‌بوتینین سطح I تا II؛ کاهش وزن سطح II تا III؛ کلونیدین و پره‌گابالین توصیه نمی‌شوند. دوزها: ونلافاکسین ۳۷٫۵ تا ۱۵۰ میلی‌گرم در روز (شروع ۳۷٫۵)، دسونلافاکسین ۱۰۰ تا ۱۵۰، سیتالوپرام و اسیتالوپرام ۱۰ تا ۲۰ میلی‌گرم در روز؛ گاباپنتین ۹۰۰ تا ۲۴۰۰ میلی‌گرم در روز در دوزهای منقسم (شروع ۱۰۰ تا ۳۰۰ میلی‌گرم شب)؛ اکسی‌بوتینین ۲٫۵ یا ۵ میلی‌گرم دو بار در روز تا ۱۵ میلی‌گرم آهسته‌رهش؛ فزولینتانت ۴۵ میلی‌گرم در روز. با تاموکسیفن، پاروکستین و فلوکستین CYP2D6 را مهار می‌کنند (کاهش تبدیل به اندوکسیفن)؛ ونلافاکسین، دسونلافاکسین، اسیتالوپرام یا سیتالوپرام ایمن‌ترند. مصرف طولانی آنتی‌کولینرژیک‌ها در سالمندان ممکن است با افت شناختی همراه باشد. HT مؤثرترین درمان است، اما در سرطان‌های وابسته به استروژن گزینه مناسبی نیست [۵]. گاباپنتین ۹۰۰ میلی‌گرم در روز (۴۲۰ زن مبتلا به سرطان سینه) نمره شدت گرگرفتگی را در هفته ۸ به میزان ۴۶٪ در برابر ۱۵٪ با دارونما کم کرد؛ ۳۰۰ میلی‌گرم در روز مؤثر نبود [۷]. الینزانتانت ۱۲۰ میلی‌گرم روزانه (OASIS-4؛ ۴۷۴ زن ۱۸ تا ۷۰ ساله با هورمون‌درمانی برای سرطان سینه HR مثبت یا پیشگیری؛ پایه حدود ۱۱٫۴ علامت متوسط تا شدید در روز): تغییر در هفته ۴ −۶٫۵ در برابر −۳٫۰ و در هفته ۱۲ −۷٫۸ در برابر −۴٫۲ (P<۰٫۰۰۱)؛ شایع‌ترین عوارض سردرد، خستگی و خواب‌آلودگی [۸].
علائم دستگاه تناسلی. ابتدا روان‌کننده همراه مرطوب‌کننده واژن؛ استروژن واژینال کم‌دوز، لیدوکائین و DHEA در برخی موارد؛ مشاوره روانی-جنسی برای همه [۹].
مهارکننده‌های آروماتاز و استخوان. ATAC (برچسب آناستروزول؛ آناستروزول در برابر تاموکسیفن): گرگرفتگی ۳۶٪ در برابر ۴۱٪، علائم مفصلی ۳۶٪ در برابر ۲۹٪، همه شکستگی‌ها ۱۰٪ در برابر ۷٪، افزایش وزن ۹٪ در هر دو، افزایش کلسترول ۹٪ در برابر ۳٫۵٪؛ کاهش BMD کمر و کل هیپ با آناستروزول؛ پایش BMD و کلسترول در نظر گرفته شود [۶]. تاموکسیفن در زنان پیش از یائسگی با کاهش معنی‌دار BMD کمر و هیپ همراه بود و در زنان پس از یائسگی شواهدی از کاهش آن نبود [۴]. ASCO: ارزیابی خطر شکستگی با ابزارهای معتبر، DXA در خطر قابل‌توجه، بهینه‌سازی تغذیه و ورزش، و در صورت نیاز بیس‌فسفونات یا دنوزوماب با دوز درمان پوکی استخوان [۱۰]. ورزش (۱۵۰ دقیقه هوازی در هفته و تمرین قدرتی نظارت‌شده ۲ بار در هفته به مدت ۱۲ ماه؛ ۱۲۱ زن با آرترالژی ناشی از AI) بدترین درد مفصلی را ۱٫۶ امتیاز (۲۹٪) کم کرد در برابر ۰٫۲ امتیاز افزایش با مراقبت معمول (P<۰٫۰۰۱) [۱۲]. در IBIS-I، ATAC و IBIS-II تغییر وزن ۱۲ ماهه بین تاموکسیفن، آناستروزول و دارونما تفاوت معنی‌داری نداشت [۱۱].
انواع سرطان مرتبط
راهنماهای مرتبط
منابع علمی
۱۲ منبعنمایش همه منابع، ۱ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰
- ۱۱
- ۱۲
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/guides/menopause-after-cancer-treatment/