پرسش و پاسخ

CA 19-9 در آزمایش خون چیست و بالا بودنش یعنی چه؟

عدد طبیعی CA 19-9، علت‌های غیرسرطانی بالا رفتن آن مثل بسته شدن مجرای صفرا، زردی، التهاب پانکراس و دیابت، و کاربرد واقعی آن در سرطان پانکراس و مجاری صفراوی

به‌روزرسانی: ۶ آبان ۱۴۰۵۵ دقیقه مطالعه۸ منبع علمی
نمایش برای:
پاسخ کوتاه

CA 19-9 ماده‌ای است که سلول‌های پانکراس، مجاری صفرا، معده و روده می‌سازند و در بعضی سرطان‌ها، به‌ویژه سرطان پانکراس و مجاری صفراوی، در خون بالا می‌رود [۱، ۳]. حد بالای معمول آن ۳۷ واحد در میلی‌لیتر است [۲]. بالا بودنش به‌تنهایی سرطان را نشان نمی‌دهد: بسته شدن مجرای صفرا و زردی، التهاب پانکراس، دیابت کنترل‌نشده و بیماری کبد هم آن را بالا می‌برند [۲، ۳]. کار اصلی این آزمایش پیگیری درمان در کسانی است که سرطانشان تشخیص داده شده، نه چکاپ افراد سالم [۲، ۵].

نکات کلیدی

  • CA 19-9 برای پیدا کردن سرطان در افراد سالم مناسب نیست: در مطالعه‌ای روی حدود ۷۱ هزار نفر بدون علامت، از هر ۱۰۰ نفری که CA 19-9 بالا داشتند، کمتر از ۱ نفر سرطان پانکراس داشت [۳].
  • بسته شدن مجرای صفرا و زردی از مهم‌ترین علت‌های جواب بالای «کاذب» است؛ پزشک معمولاً بعد از باز شدن مجرا آزمایش را تکرار می‌کند [۲، ۴].
  • حدود ۱ نفر از هر ۱۰ تا ۲۰ نفر به‌خاطر یک ویژگی ارثی در گروه خونی CA 19-9 نمی‌سازند [۲]؛ در بعضی جمعیت‌ها این عدد بیشتر است [۳]. در این افراد آزمایش معمولاً حتی با وجود سرطان طبیعی است [۲، ۳].
  • در سرطان پانکراس، پایین آمدن CA 19-9 با درمان نشانه خوبی است و بالا رفتن پشت‌سرهم آن ممکن است نشانه پیشرفت بیماری باشد؛ ولی باید با تصویربرداری تأیید شود [۲، ۵].

CA 19-9 چیست و برای چه آزمایش می‌شود؟

CA 19-9 ماده‌ای روی سطح سلول‌هاست که سلول‌های مجاری پانکراس و صفرا، و پوشش معده، روده بزرگ، رحم و غدد بزاقی آن را می‌سازند [۳]. از میان سرطان‌ها بیشتر در سرطان پانکراس بالا می‌رود، ولی در سرطان کیسه صفرا و مجاری صفراوی، معده، کبد، روده بزرگ و چند سرطان دیگر هم ممکن است بالا باشد [۱، ۳].

این آزمایش دو کاربرد اصلی دارد [۱، ۲، ۴]:

  • پیگیری درمان: در کسانی که سرطان پانکراس، کیسه صفرا، مجاری صفراوی یا معده دارند، نشان می‌دهد درمان اثر کرده یا نه.
  • کمک به تشخیص در کسی که علامت دارد: همیشه همراه تصویربرداری و نمونه‌برداری، نه به‌تنهایی.

درباره تومور مارکرها به‌طور کلی بخوانید: تومور مارکر چیست؟

CA 19-9 باید چند باشد؟

در بیشتر آزمایشگاه‌ها، حد بالای طبیعی CA 19-9 حدود ۳۷ واحد در میلی‌لیتر است [۲، ۳]. عدد خود را با محدوده‌ای که روی برگه آزمایشگاه نوشته شده مقایسه کنید.

  • کمی بالا بودن CA 19-9 در کسی که هیچ نشانه‌ای از سرطان یا بیماری پانکراس و صفرا ندارد، زیاد پیش می‌آید و علت‌های بی‌خطر زیادی دارد [۳].
  • هرچه عدد بالاتر باشد و در آزمایش‌های بعدی هم بالا بماند، بررسی بیشتر لازم است [۳].
  • در کسانی که سرطان پانکراس دارند، عدد خیلی بالا اغلب یعنی بیماری گسترده‌تر است [۲، ۳].

چه چیزهایی جز سرطان CA 19-9 را بالا می‌برند؟

علتتوضیح
بسته شدن مجرای صفرا و زردی، مثلاً با سنگ در مجرای صفراعلت مهم جواب بالای کاذب؛ بعد از باز شدن مجرا معمولاً پایین می‌آید و آزمایش باید دوباره انجام شود [۲، ۳، ۴]
عفونت مجاری صفرا (کلانژیت)ممکن است عدد را خیلی بالا ببرد؛ بعد از درمان، معمولاً ظرف حدود دو ماه به حد طبیعی برمی‌گردد [۳]
التهاب پانکراس (پانکراتیت) و کیست‌های پانکراسدر بخشی از این بیماران CA 19-9 بالاست و آزمایش به‌تنهایی آن‌ها را از سرطان جدا نمی‌کند [۳]
دیابت، به‌ویژه وقتی قند خون بالا و کنترل‌نشده استقند بالا خودش CA 19-9 را بالا می‌برد [۳]
بیماری کبد: هپاتیت و سیروزهرچه آسیب کبد شدیدتر باشد، CA 19-9 بالاتر است [۳]
بیماری‌های ریه و راه‌های هوایی، و برخی بیماری‌های بی‌خطر زنان و دستگاه ادراریالتهاب یا بسته شدن راه‌های هوایی هم CA 19-9 را بالا می‌برد [۳]
سرطان‌های دیگرکیسه صفرا و مجاری صفراوی، معده، کبد، روده بزرگ، تخمدان و ریه [۱، ۳]

یک عدد بالا به‌تنهایی برای تشخیص هیچ بیماری کافی نیست؛ پزشک آن را همراه علائم، آزمایش‌های کبد و تصویربرداری تفسیر می‌کند.

آیا CA 19-9 برای چکاپ یا پیدا کردن زودهنگام سرطان پانکراس مفید است؟

نه. CA 19-9 برای غربالگری افراد بدون علامت مناسب نیست، چون بیشتر جواب‌های بالا در این افراد علت دیگری دارند [۲، ۳]. در مطالعه‌ای بزرگ روی حدود ۷۱ هزار نفر بدون علامت، از هر ۱۰۰ نفری که CA 19-9 بالا داشتند، کمتر از ۱ نفر سرطان پانکراس داشت [۳].

در کسانی هم که علامت دارند، از هر ۱۰ بیمار سرطان پانکراس حدود ۸ نفر CA 19-9 بالا دارند؛ پس عدد طبیعی سرطان را رد نمی‌کند [۲، ۴]. اگر علامت دارید، قدم اصلی معاینه پزشک و در صورت لزوم سی‌تی‌اسکن است [۸]. علائم را بخوانید: علائم سرطان پانکراس چیست؟ اگر چند نفر از بستگان نزدیکتان سرطان پانکراس داشته‌اند، درباره مشاوره ژنتیک بخوانید: آیا سرطان ارثی است؟

CA 19-9 در سرطان پانکراس و مجاری صفراوی چه کاربردی دارد؟

  1. ۱

    پیش از درمان

    عدد اولیه به پیش‌بینی آینده بیماری کمک می‌کند: در بیمارانی که جراحی شدند، کسانی که پیش از جراحی CA 19-9 طبیعی داشتند، به‌طور متوسط بیش از دو برابر عمر کردند [۲]. عدد خیلی بالا ممکن است نشان دهد بیماری گسترده‌تر از آن است که در تصویربرداری دیده می‌شود؛ پزشک گاهی برای همین بررسی بیشتری مثل پت اسکن می‌خواهد [۲، ۶].

  2. ۲

    در دوران درمان

    اثر درمان با حال عمومی، روند CA 19-9 و تصویربرداری سنجیده می‌شود؛ معمولاً هر ۲ تا ۳ ماه [۵، ۶]. اگر CA 19-9 در چند آزمایش پشت‌سرهم بالا برود، ممکن است بیماری پیشرفت کرده باشد، ولی باید با آزمون‌های دیگر تأیید شود [۵]. در کسانی که پیش از جراحی شیمی‌درمانی می‌گیرند، پایین آمدن CA 19-9 یکی از نشانه‌هایی است که نشان می‌دهد جراحی ممکن است [۶].

  3. ۳

    بعد از جراحی یا شیمی‌درمانی

    اگر CA 19-9 به حد طبیعی برگردد یا به‌روشنی پایین بیاید، بیماران عمر طولانی‌تری دارند؛ برنگشتن یا بالا رفتن آن نشانه نامطلوبی است [۲]. بیشتر بخوانید: سرطان پانکراس

  4. ۴

    در سرطان مجاری صفراوی

    CA 19-9 همراه تصویربرداری به تشخیص کمک می‌کند، ولی در حدود ۳ نفر از هر ۱۰ بیمار طبیعی است [۷] و زردی هم می‌تواند آن را بی‌دلیل بالا ببرد [۲، ۳]. بیشتر بخوانید: سرطان مجاری صفراوی و کیسه صفرا

  5. ۵

    در سرطان معده و روده بزرگ

    در سرطان معده گاهی برای پیگیری درمان به کار می‌رود [۱]. در سرطان روده بزرگ، آزمایش اصلی پیگیری CEA است [۵]: بالا بودن CEA در آزمایش خون یعنی چه؟

کی باید با پزشک تماس بگیرم؟

جواب CA 19-9 را به پزشکی که آن را خواسته نشان دهید؛ یک عدد به‌تنهایی نه دلیل نگرانی است و نه دلیل خیال راحت. در این موارد منتظر نمانید و در چند روز آینده مراجعه کنید:

  • زردی پوست یا سفیدی چشم [۸]
  • کاهش وزن بی‌دلیل همراه درد شکم یا کمر، تهوع، استفراغ، اسهال یا یبوست، به‌ویژه بعد از ۶۰ سالگی [۸]
  • دیابت تازه همراه کاهش وزن، به‌ویژه بعد از ۶۰ سالگی [۸]
  • اگر سرطان پانکراس یا مجاری صفراوی دارید و CA 19-9 در پیگیری بالا رفته است، با تیم درمان خود تماس بگیرید [۵]

زردی همراه تب و لرز، درد شدید شکم یا استفراغ مکرر نیاز به مراجعه فوری به اورژانس دارد (اورژانس ۱۱۵).

پرسش‌های متداول

CA 19-9 من کمی بالاست؛ نگران باشم؟

کمی بالا بودن CA 19-9 بدون هیچ بیماری مشخصی زیاد پیش می‌آید [۳]. پزشک معمولاً آزمایش‌های کبد، قند خون و HbA1c (میانگین قند خون در سه ماه گذشته) و آزمایش تیروئید را بررسی می‌کند و در صورت لزوم تصویربرداری از قفسه سینه، شکم و لگن می‌خواهد [۳]. اگر عدد در ۳ ماه پیگیری به‌روشنی بالا بماند، یا از اول ۸۰ یا بیشتر باشد، بررسی بیشتر برای سرطان لازم است [۳].

CA 19-9 بالا یعنی سرطان پانکراس دارم؟

نه لزوماً. بسته شدن مجرای صفرا، التهاب پانکراس، دیابت کنترل‌نشده، بیماری کبد و بیماری‌های ریه هم آن را بالا می‌برند [۲، ۳]. پزشک برای روشن شدن موضوع علائم شما را می‌پرسد و در صورت لزوم سی‌تی‌اسکن می‌خواهد [۸].

CA 19-9 طبیعی است؛ یعنی سرطان ندارم؟

نه لزوماً. از هر ۱۰ بیمار سرطان پانکراس که علامت دارند، حدود ۲ نفر CA 19-9 طبیعی دارند [۲، ۴]، و بیشتر کسانی که یک ویژگی ارثی در گروه خونی به نام «لوئیس منفی» دارند، CA 19-9 نمی‌سازند [۲، ۳]. اگر علائمی مثل زردی یا کاهش وزن بی‌دلیل دارید، با وجود جواب طبیعی پیگیری کنید [۸].

زردی دارم و CA 19-9 خیلی بالاست؛ یعنی سرطان؟

نه لزوماً. بسته شدن مجرای صفرا، حتی با سنگ، CA 19-9 را بالا می‌برد؛ معمولاً کمی، ولی اگر عفونت مجرای صفرا هم باشد گاهی خیلی زیاد [۲، ۳]. برای همین پزشک معمولاً بعد از باز شدن مجرای صفرا، مثلاً با گذاشتن لوله کوچک (استنت)، آزمایش را تکرار می‌کند [۳، ۴]. در کسانی که عفونت مجرای صفرا نداشتند، CA 19-9 بیشتر وقت‌ها ظرف حدود سه هفته به حد طبیعی برگشت [۳]. به‌هرحال زردی را همیشه زود بررسی کنید [۸].

دیابت دارم و CA 19-9 من بالاست؛ چه کنم؟

قند خون بالا و کنترل‌نشده خودش CA 19-9 را بالا می‌برد [۳]. با کنترل بهتر قند، آزمایش را با پزشک دوباره بررسی کنید. اما اگر دیابتتان تازه شروع شده و بی‌دلیل وزن کم می‌کنید، درباره بررسی پانکراس با پزشک صحبت کنید [۸]. بیشتر بخوانید: علائم سرطان پانکراس چیست؟

در دوران درمان سرطان پانکراس، CA 19-9 را هر چند وقت چک می‌کنند؟

در بیماری پیشرفته‌ای که درمان می‌شود، معمولاً هر ۱ تا ۳ ماه [۵]؛ همراه معاینه و تصویربرداری، معمولاً هر ۸ تا ۱۲ هفته [۶]. برنامه دقیق را تیم درمان شما تعیین می‌کند.

CA 19-9 با CA-125 و AFP چه فرقی دارد؟

هر کدام بیشتر به سرطان‌های خاصی مربوط‌اند: CA 19-9 به پانکراس و مجاری صفراوی، CA-125 به تخمدان، و AFP به کبد و تومورهای سلول زایا مثل سرطان بیضه [۱]. بخوانید: CA-125 بالا نشانه چیست؟ و AFP در آزمایش خون چیست؟

ویژه پزشکان

تفسیر CA 19-9: اعداد و شواهد (ویژه پزشکان)

ویژه پزشکاندقت تشخیصی در PDAC.
ویژه پزشکان

دقت تشخیصی در PDAC. در بیماران علامت‌دار حساسیت ۷۹ تا ۸۱٪ و ویژگی ۸۲ تا ۹۰٪؛ PPV در غربالگری ۰٫۵ تا ۰٫۹٪؛ مثبت کاذب در یرقان انسدادی ۱۰ تا ۶۰٪؛ منفی کاذب در فنوتیپ لوئیس منفی (۵ تا ۱۰٪) [۲]. مرور نظام‌مند (داده تجمعی ۲۲۸۳ بیمار): میانه حساسیت ۷۹٪ (۷۰ تا ۹۰) و میانه ویژگی ۸۲٪ (۶۸ تا ۹۱)؛ افزایش در یرقان غیربدخیم ویژگی را کم می‌کند و مقادیر بالا باید پس از رفع یرقان تکرار شوند [۴]. در مطالعه Kim روی ۷۰٬۹۴۰ فرد بدون علامت، حساسیت ۱۰۰٪ و ویژگی ۹۸٫۵٪ بود ولی PPV فقط ۰٫۹٪ [۳]. ژنوتیپ Le(a−b−‎) در حدود ۶٪ سفیدپوستان و ۲۲٪ غیرسفیدپوستان دیده می‌شود؛ با این حال در مطالعه‌ای روی ۱۴۸۲ بیمار، ۲۷٫۴٪ بیماران لوئیس منفی CA 19-9 بیش از ۳۷ U/mL داشتند [۳].

پیش‌آگهی و قابلیت جراحی. CA 19-9 طبیعی پیش از جراحی (کمتر از ۳۷ U/mL) با میانه بقای ۳۲ تا ۳۶ ماه در برابر ۱۲ تا ۱۵ ماه با مقادیر بالا همراه است؛ کمتر از ۱۰۰ U/mL مطرح‌کننده بیماری احتمالاً قابل جراحی و بیش از ۱۰۰ U/mL مطرح‌کننده غیرقابل جراحی یا متاستاتیک؛ طبیعی شدن یا کاهش ۲۰ تا ۵۰٪ یا بیشتر پس از جراحی یا شیمی‌درمانی با بقای طولانی‌تر همراه است [۲]. در سری Berger ‏(۱۲۹ بیمار جراحی‌شده)، میانه بقا با CA 19-9 کمتر از ۳۷، ‏۳۸ تا ۲۰۰ و بیش از ۲۰۰ U/mL به‌ترتیب ۳۵، ۲۲ و ۱۶ ماه بود؛ ۸۰ تا ۹۰٪ بیماران مرحله III–IV مقادیر بیش از ۱۰۰ U/mL دارند [۳]. معیار زیستی IAP برای بیماری مرزی: CA 19-9 بیش از ۵۰۰ IU/mL [۶].

توصیه‌ها. ESMO (اقتباس پان‌آسیایی ۲۰۲۵): CA 19-9 برای سنجش بار بیماری و احتمالاً هدایت تصمیم‌های درمانی [III, B]؛ پس از درمان القایی، بیماران بدون پیشرفت و با کاهش CA 19-9 کاندید اکسپلوراسیون جراحی‌اند [III, A]؛ در بیماری پیشرفته موضعی، با کاهش قابل‌توجه CA 19-9، بهبود بالینی و کاهش مرحله، اکسپلوراسیون برای رزکسیون قابل بحث است [IV, B]؛ PET-CT در تومور موضعی با شک به متاستاز دوردست (تصویربرداری مبهم یا CA 19-9 بالا) مفید است [III, B]؛ اثر درمان در بیماری متاستاتیک هر ۸ تا ۱۲ هفته بر اساس وضعیت بالینی، روند CA 19-9 و تصویربرداری ارزیابی شود [III, A] [۶]. ASCO ‏۲۰۰۶: در بیماری پیشرفته موضعی یا متاستاتیک تحت درمان فعال، CA 19-9 هر ۱ تا ۳ ماه؛ افزایش‌های پیاپی مطرح‌کننده پیشرفت است ولی باید با بررسی‌های دیگر تأیید شود [۵].

افزایش خفیف بی‌دلیل. بررسی پیشنهادی: رادیوگرافی یا CT قفسه سینه، قند و HbA1c، آزمون‌های کبد و تیروئید و CT شکم و لگن برای بیماری‌های زنان؛ اگر تغییرات CA 19-9 با سیر بیماری خوش‌خیم همراه باشد، علت خوش‌خیم محتمل است؛ افزایش قابل‌توجه در ۳ ماه پیگیری یا مقدار پایه ۸۰ U/mL یا بیشتر شک به سرطان را بالا می‌برد. در کلانژیت، طبیعی شدن پس از درمان ظرف دو ماه و در بیشتر بیماران بدون کلانژیت ظرف سه هفته رخ داد [۳].

کلانژیوکارسینوما. متاآنالیز ۳۱ مطالعه (۱۲۶۴ بیمار و ۲۰۳۹ شاهد): حساسیت تجمعی ۰٫۷۲، ویژگی ۰٫۸۴ و سطح زیر منحنی ۰٫۸۳؛ حساسیت در بیماران اروپایی کمتر بود [۷]. در کلانژیت اسکلروزان اولیه، آستانه ۱۲۹ U/mL حساسیت ۷۸٫۶٪، ویژگی ۹۸٫۵٪، PPV ‏۵۶٫۶٪ و NPV ‏۹۹٫۴٪ داشت؛ CA 19-9 بیش از ۱۰۰ U/mL در تنگی بدخیم‌نما بدون کلانژیت باکتریایی مطرح‌کننده CCA ناف کبد است [۳].

منابع علمی

۸ منبع
نمایش همه منابع، ۱ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع

شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.

  1. ۱
    Tumor Markers in Common UseNational Cancer Institute · cancer.gov · 2023
    منبع بازگشت به متن: ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶
  2. ۲
    The clinical utility of serum CA 19-9 in the diagnosis, prognosis and management of pancreatic adenocarcinoma: An evidence based appraisalBallehaninna UK, Chamberlain RS · J Gastrointest Oncol · 2012;3:105-19
  3. ۳
    Carbohydrate antigen 19-9 - tumor marker: Past, present, and futureLee T, Teng TZJ, Shelat VG · World J Gastrointest Surg · 2020;12:468-490
  4. ۴
    Systematic review of carbohydrate antigen (CA 19-9) as a biochemical marker in the diagnosis of pancreatic cancerGoonetilleke KS, Siriwardena AK · Eur J Surg Oncol · 2007;33:266-70
    DOIPubMed بازگشت به متن: ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷
  5. ۵
    ASCO 2006 update of recommendations for the use of tumor markers in gastrointestinal cancerLocker GY, Hamilton S, Harris J, et al · J Clin Oncol · 2006;24:5313-27
  6. ۶
    Pan-Asian adapted ESMO Clinical Practice Guidelines for the diagnosis, treatment and follow-up of patients with pancreatic cancerTai D, Conroy T, Lee JJX, et al · ESMO Open · 2025;10:105826
    DOIPubMed بازگشت به متن: ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶
  7. ۷
    Diagnostic Accuracy of Serum CA19-9 in Patients with Cholangiocarcinoma: A Systematic Review and Meta-AnalysisLiang B, Zhong L, He Q, et al · Med Sci Monit · 2015;21:3555-63
    DOIPubMed بازگشت به متن: ۱ ۲
  8. ۸
    Suspected cancer: recognition and referral (NICE guideline NG12) — Recommendations organised by site of cancerNational Institute for Health and Care Excellence (NICE) · nice.org.uk · 2026
    منبع بازگشت به متن: ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷ ۸

این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.