CA 19-9 مادهای است که سلولهای پانکراس، مجاری صفرا، معده و روده میسازند و در بعضی سرطانها، بهویژه سرطان پانکراس و مجاری صفراوی، در خون بالا میرود [۱، ۳]. حد بالای معمول آن ۳۷ واحد در میلیلیتر است [۲]. بالا بودنش بهتنهایی سرطان را نشان نمیدهد: بسته شدن مجرای صفرا و زردی، التهاب پانکراس، دیابت کنترلنشده و بیماری کبد هم آن را بالا میبرند [۲، ۳]. کار اصلی این آزمایش پیگیری درمان در کسانی است که سرطانشان تشخیص داده شده، نه چکاپ افراد سالم [۲، ۵].
نکات کلیدی
- CA 19-9 برای پیدا کردن سرطان در افراد سالم مناسب نیست: در مطالعهای روی حدود ۷۱ هزار نفر بدون علامت، از هر ۱۰۰ نفری که CA 19-9 بالا داشتند، کمتر از ۱ نفر سرطان پانکراس داشت [۳].
- بسته شدن مجرای صفرا و زردی از مهمترین علتهای جواب بالای «کاذب» است؛ پزشک معمولاً بعد از باز شدن مجرا آزمایش را تکرار میکند [۲، ۴].
- حدود ۱ نفر از هر ۱۰ تا ۲۰ نفر بهخاطر یک ویژگی ارثی در گروه خونی CA 19-9 نمیسازند [۲]؛ در بعضی جمعیتها این عدد بیشتر است [۳]. در این افراد آزمایش معمولاً حتی با وجود سرطان طبیعی است [۲، ۳].
- در سرطان پانکراس، پایین آمدن CA 19-9 با درمان نشانه خوبی است و بالا رفتن پشتسرهم آن ممکن است نشانه پیشرفت بیماری باشد؛ ولی باید با تصویربرداری تأیید شود [۲، ۵].
CA 19-9 چیست و برای چه آزمایش میشود؟
CA 19-9 مادهای روی سطح سلولهاست که سلولهای مجاری پانکراس و صفرا، و پوشش معده، روده بزرگ، رحم و غدد بزاقی آن را میسازند [۳]. از میان سرطانها بیشتر در سرطان پانکراس بالا میرود، ولی در سرطان کیسه صفرا و مجاری صفراوی، معده، کبد، روده بزرگ و چند سرطان دیگر هم ممکن است بالا باشد [۱، ۳].
این آزمایش دو کاربرد اصلی دارد [۱، ۲، ۴]:
- پیگیری درمان: در کسانی که سرطان پانکراس، کیسه صفرا، مجاری صفراوی یا معده دارند، نشان میدهد درمان اثر کرده یا نه.
- کمک به تشخیص در کسی که علامت دارد: همیشه همراه تصویربرداری و نمونهبرداری، نه بهتنهایی.
درباره تومور مارکرها بهطور کلی بخوانید: تومور مارکر چیست؟
CA 19-9 باید چند باشد؟
در بیشتر آزمایشگاهها، حد بالای طبیعی CA 19-9 حدود ۳۷ واحد در میلیلیتر است [۲، ۳]. عدد خود را با محدودهای که روی برگه آزمایشگاه نوشته شده مقایسه کنید.
- کمی بالا بودن CA 19-9 در کسی که هیچ نشانهای از سرطان یا بیماری پانکراس و صفرا ندارد، زیاد پیش میآید و علتهای بیخطر زیادی دارد [۳].
- هرچه عدد بالاتر باشد و در آزمایشهای بعدی هم بالا بماند، بررسی بیشتر لازم است [۳].
- در کسانی که سرطان پانکراس دارند، عدد خیلی بالا اغلب یعنی بیماری گستردهتر است [۲، ۳].
چه چیزهایی جز سرطان CA 19-9 را بالا میبرند؟
| علت | توضیح |
|---|---|
| بسته شدن مجرای صفرا و زردی، مثلاً با سنگ در مجرای صفرا | علت مهم جواب بالای کاذب؛ بعد از باز شدن مجرا معمولاً پایین میآید و آزمایش باید دوباره انجام شود [۲، ۳، ۴] |
| عفونت مجاری صفرا (کلانژیت) | ممکن است عدد را خیلی بالا ببرد؛ بعد از درمان، معمولاً ظرف حدود دو ماه به حد طبیعی برمیگردد [۳] |
| التهاب پانکراس (پانکراتیت) و کیستهای پانکراس | در بخشی از این بیماران CA 19-9 بالاست و آزمایش بهتنهایی آنها را از سرطان جدا نمیکند [۳] |
| دیابت، بهویژه وقتی قند خون بالا و کنترلنشده است | قند بالا خودش CA 19-9 را بالا میبرد [۳] |
| بیماری کبد: هپاتیت و سیروز | هرچه آسیب کبد شدیدتر باشد، CA 19-9 بالاتر است [۳] |
| بیماریهای ریه و راههای هوایی، و برخی بیماریهای بیخطر زنان و دستگاه ادراری | التهاب یا بسته شدن راههای هوایی هم CA 19-9 را بالا میبرد [۳] |
| سرطانهای دیگر | کیسه صفرا و مجاری صفراوی، معده، کبد، روده بزرگ، تخمدان و ریه [۱، ۳] |
یک عدد بالا بهتنهایی برای تشخیص هیچ بیماری کافی نیست؛ پزشک آن را همراه علائم، آزمایشهای کبد و تصویربرداری تفسیر میکند.
آیا CA 19-9 برای چکاپ یا پیدا کردن زودهنگام سرطان پانکراس مفید است؟
نه. CA 19-9 برای غربالگری افراد بدون علامت مناسب نیست، چون بیشتر جوابهای بالا در این افراد علت دیگری دارند [۲، ۳]. در مطالعهای بزرگ روی حدود ۷۱ هزار نفر بدون علامت، از هر ۱۰۰ نفری که CA 19-9 بالا داشتند، کمتر از ۱ نفر سرطان پانکراس داشت [۳].
در کسانی هم که علامت دارند، از هر ۱۰ بیمار سرطان پانکراس حدود ۸ نفر CA 19-9 بالا دارند؛ پس عدد طبیعی سرطان را رد نمیکند [۲، ۴]. اگر علامت دارید، قدم اصلی معاینه پزشک و در صورت لزوم سیتیاسکن است [۸]. علائم را بخوانید: علائم سرطان پانکراس چیست؟ اگر چند نفر از بستگان نزدیکتان سرطان پانکراس داشتهاند، درباره مشاوره ژنتیک بخوانید: آیا سرطان ارثی است؟
CA 19-9 در سرطان پانکراس و مجاری صفراوی چه کاربردی دارد؟
- ۱
پیش از درمان
عدد اولیه به پیشبینی آینده بیماری کمک میکند: در بیمارانی که جراحی شدند، کسانی که پیش از جراحی CA 19-9 طبیعی داشتند، بهطور متوسط بیش از دو برابر عمر کردند [۲]. عدد خیلی بالا ممکن است نشان دهد بیماری گستردهتر از آن است که در تصویربرداری دیده میشود؛ پزشک گاهی برای همین بررسی بیشتری مثل پت اسکن میخواهد [۲، ۶].
- ۲
در دوران درمان
اثر درمان با حال عمومی، روند CA 19-9 و تصویربرداری سنجیده میشود؛ معمولاً هر ۲ تا ۳ ماه [۵، ۶]. اگر CA 19-9 در چند آزمایش پشتسرهم بالا برود، ممکن است بیماری پیشرفت کرده باشد، ولی باید با آزمونهای دیگر تأیید شود [۵]. در کسانی که پیش از جراحی شیمیدرمانی میگیرند، پایین آمدن CA 19-9 یکی از نشانههایی است که نشان میدهد جراحی ممکن است [۶].
- ۳
بعد از جراحی یا شیمیدرمانی
اگر CA 19-9 به حد طبیعی برگردد یا بهروشنی پایین بیاید، بیماران عمر طولانیتری دارند؛ برنگشتن یا بالا رفتن آن نشانه نامطلوبی است [۲]. بیشتر بخوانید: سرطان پانکراس
- ۴
در سرطان مجاری صفراوی
CA 19-9 همراه تصویربرداری به تشخیص کمک میکند، ولی در حدود ۳ نفر از هر ۱۰ بیمار طبیعی است [۷] و زردی هم میتواند آن را بیدلیل بالا ببرد [۲، ۳]. بیشتر بخوانید: سرطان مجاری صفراوی و کیسه صفرا
- ۵
در سرطان معده و روده بزرگ
در سرطان معده گاهی برای پیگیری درمان به کار میرود [۱]. در سرطان روده بزرگ، آزمایش اصلی پیگیری CEA است [۵]: بالا بودن CEA در آزمایش خون یعنی چه؟
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
جواب CA 19-9 را به پزشکی که آن را خواسته نشان دهید؛ یک عدد بهتنهایی نه دلیل نگرانی است و نه دلیل خیال راحت. در این موارد منتظر نمانید و در چند روز آینده مراجعه کنید:
- زردی پوست یا سفیدی چشم [۸]
- کاهش وزن بیدلیل همراه درد شکم یا کمر، تهوع، استفراغ، اسهال یا یبوست، بهویژه بعد از ۶۰ سالگی [۸]
- دیابت تازه همراه کاهش وزن، بهویژه بعد از ۶۰ سالگی [۸]
- اگر سرطان پانکراس یا مجاری صفراوی دارید و CA 19-9 در پیگیری بالا رفته است، با تیم درمان خود تماس بگیرید [۵]
زردی همراه تب و لرز، درد شدید شکم یا استفراغ مکرر نیاز به مراجعه فوری به اورژانس دارد (اورژانس ۱۱۵).
پرسشهای متداول
CA 19-9 من کمی بالاست؛ نگران باشم؟
کمی بالا بودن CA 19-9 بدون هیچ بیماری مشخصی زیاد پیش میآید [۳]. پزشک معمولاً آزمایشهای کبد، قند خون و HbA1c (میانگین قند خون در سه ماه گذشته) و آزمایش تیروئید را بررسی میکند و در صورت لزوم تصویربرداری از قفسه سینه، شکم و لگن میخواهد [۳]. اگر عدد در ۳ ماه پیگیری بهروشنی بالا بماند، یا از اول ۸۰ یا بیشتر باشد، بررسی بیشتر برای سرطان لازم است [۳].
CA 19-9 بالا یعنی سرطان پانکراس دارم؟
CA 19-9 طبیعی است؛ یعنی سرطان ندارم؟
زردی دارم و CA 19-9 خیلی بالاست؛ یعنی سرطان؟
نه لزوماً. بسته شدن مجرای صفرا، حتی با سنگ، CA 19-9 را بالا میبرد؛ معمولاً کمی، ولی اگر عفونت مجرای صفرا هم باشد گاهی خیلی زیاد [۲، ۳]. برای همین پزشک معمولاً بعد از باز شدن مجرای صفرا، مثلاً با گذاشتن لوله کوچک (استنت)، آزمایش را تکرار میکند [۳، ۴]. در کسانی که عفونت مجرای صفرا نداشتند، CA 19-9 بیشتر وقتها ظرف حدود سه هفته به حد طبیعی برگشت [۳]. بههرحال زردی را همیشه زود بررسی کنید [۸].
دیابت دارم و CA 19-9 من بالاست؛ چه کنم؟
قند خون بالا و کنترلنشده خودش CA 19-9 را بالا میبرد [۳]. با کنترل بهتر قند، آزمایش را با پزشک دوباره بررسی کنید. اما اگر دیابتتان تازه شروع شده و بیدلیل وزن کم میکنید، درباره بررسی پانکراس با پزشک صحبت کنید [۸]. بیشتر بخوانید: علائم سرطان پانکراس چیست؟
در دوران درمان سرطان پانکراس، CA 19-9 را هر چند وقت چک میکنند؟
CA 19-9 با CA-125 و AFP چه فرقی دارد؟
هر کدام بیشتر به سرطانهای خاصی مربوطاند: CA 19-9 به پانکراس و مجاری صفراوی، CA-125 به تخمدان، و AFP به کبد و تومورهای سلول زایا مثل سرطان بیضه [۱]. بخوانید: CA-125 بالا نشانه چیست؟ و AFP در آزمایش خون چیست؟
تفسیر CA 19-9: اعداد و شواهد (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
دقت تشخیصی در PDAC. در بیماران علامتدار حساسیت ۷۹ تا ۸۱٪ و ویژگی ۸۲ تا ۹۰٪؛ PPV در غربالگری ۰٫۵ تا ۰٫۹٪؛ مثبت کاذب در یرقان انسدادی ۱۰ تا ۶۰٪؛ منفی کاذب در فنوتیپ لوئیس منفی (۵ تا ۱۰٪) [۲]. مرور نظاممند (داده تجمعی ۲۲۸۳ بیمار): میانه حساسیت ۷۹٪ (۷۰ تا ۹۰) و میانه ویژگی ۸۲٪ (۶۸ تا ۹۱)؛ افزایش در یرقان غیربدخیم ویژگی را کم میکند و مقادیر بالا باید پس از رفع یرقان تکرار شوند [۴]. در مطالعه Kim روی ۷۰٬۹۴۰ فرد بدون علامت، حساسیت ۱۰۰٪ و ویژگی ۹۸٫۵٪ بود ولی PPV فقط ۰٫۹٪ [۳]. ژنوتیپ Le(a−b−) در حدود ۶٪ سفیدپوستان و ۲۲٪ غیرسفیدپوستان دیده میشود؛ با این حال در مطالعهای روی ۱۴۸۲ بیمار، ۲۷٫۴٪ بیماران لوئیس منفی CA 19-9 بیش از ۳۷ U/mL داشتند [۳].
پیشآگهی و قابلیت جراحی. CA 19-9 طبیعی پیش از جراحی (کمتر از ۳۷ U/mL) با میانه بقای ۳۲ تا ۳۶ ماه در برابر ۱۲ تا ۱۵ ماه با مقادیر بالا همراه است؛ کمتر از ۱۰۰ U/mL مطرحکننده بیماری احتمالاً قابل جراحی و بیش از ۱۰۰ U/mL مطرحکننده غیرقابل جراحی یا متاستاتیک؛ طبیعی شدن یا کاهش ۲۰ تا ۵۰٪ یا بیشتر پس از جراحی یا شیمیدرمانی با بقای طولانیتر همراه است [۲]. در سری Berger (۱۲۹ بیمار جراحیشده)، میانه بقا با CA 19-9 کمتر از ۳۷، ۳۸ تا ۲۰۰ و بیش از ۲۰۰ U/mL بهترتیب ۳۵، ۲۲ و ۱۶ ماه بود؛ ۸۰ تا ۹۰٪ بیماران مرحله III–IV مقادیر بیش از ۱۰۰ U/mL دارند [۳]. معیار زیستی IAP برای بیماری مرزی: CA 19-9 بیش از ۵۰۰ IU/mL [۶].
توصیهها. ESMO (اقتباس پانآسیایی ۲۰۲۵): CA 19-9 برای سنجش بار بیماری و احتمالاً هدایت تصمیمهای درمانی [III, B]؛ پس از درمان القایی، بیماران بدون پیشرفت و با کاهش CA 19-9 کاندید اکسپلوراسیون جراحیاند [III, A]؛ در بیماری پیشرفته موضعی، با کاهش قابلتوجه CA 19-9، بهبود بالینی و کاهش مرحله، اکسپلوراسیون برای رزکسیون قابل بحث است [IV, B]؛ PET-CT در تومور موضعی با شک به متاستاز دوردست (تصویربرداری مبهم یا CA 19-9 بالا) مفید است [III, B]؛ اثر درمان در بیماری متاستاتیک هر ۸ تا ۱۲ هفته بر اساس وضعیت بالینی، روند CA 19-9 و تصویربرداری ارزیابی شود [III, A] [۶]. ASCO ۲۰۰۶: در بیماری پیشرفته موضعی یا متاستاتیک تحت درمان فعال، CA 19-9 هر ۱ تا ۳ ماه؛ افزایشهای پیاپی مطرحکننده پیشرفت است ولی باید با بررسیهای دیگر تأیید شود [۵].
افزایش خفیف بیدلیل. بررسی پیشنهادی: رادیوگرافی یا CT قفسه سینه، قند و HbA1c، آزمونهای کبد و تیروئید و CT شکم و لگن برای بیماریهای زنان؛ اگر تغییرات CA 19-9 با سیر بیماری خوشخیم همراه باشد، علت خوشخیم محتمل است؛ افزایش قابلتوجه در ۳ ماه پیگیری یا مقدار پایه ۸۰ U/mL یا بیشتر شک به سرطان را بالا میبرد. در کلانژیت، طبیعی شدن پس از درمان ظرف دو ماه و در بیشتر بیماران بدون کلانژیت ظرف سه هفته رخ داد [۳].
کلانژیوکارسینوما. متاآنالیز ۳۱ مطالعه (۱۲۶۴ بیمار و ۲۰۳۹ شاهد): حساسیت تجمعی ۰٫۷۲، ویژگی ۰٫۸۴ و سطح زیر منحنی ۰٫۸۳؛ حساسیت در بیماران اروپایی کمتر بود [۷]. در کلانژیت اسکلروزان اولیه، آستانه ۱۲۹ U/mL حساسیت ۷۸٫۶٪، ویژگی ۹۸٫۵٪، PPV ۵۶٫۶٪ و NPV ۹۹٫۴٪ داشت؛ CA 19-9 بیش از ۱۰۰ U/mL در تنگی بدخیمنما بدون کلانژیت باکتریایی مطرحکننده CCA ناف کبد است [۳].
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۸ منبعنمایش همه منابع، ۱ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شمارههای داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شدهاند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ بهروزرسانی شده است. محتوای این وبسایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و بهروز: https://drdabiri.com/questions/high-ca19-9-meaning/