AFP (آلفا-فیتوپروتئین) پروتئینی است که کبد و کیسه زرده جنین می‌سازند و در خون بزرگسالان سالم مقدارش کم است [۴]. بالا بودن AFP ممکن است نشانه سرطان کبد یا تومورهای سلول زایا، مثل بعضی سرطان‌های بیضه و تخمدان، باشد [۱]. اما هپاتیت، سیروز و بارداری هم آن را بالا می‌برند و گاهی با وجود سرطان کبد طبیعی است [۲، ۳]. پس AFP بالا به‌تنهایی یعنی سرطان کبد نیست؛ پزشک آن را همراه سونوگرافی، سی‌تی‌اسکن یا MRI کبد تفسیر می‌کند [۵].
نکات کلیدی
- AFP بالا همیشه به معنای سرطان کبد نیست: هپاتیت، سیروز، بارداری و تومورهای سلول زایا هم آن را بالا می‌برند [۲، ۳]. از آن طرف، بیش از ۴ نفر از هر ۱۰ بیمار سرطان کبد AFP طبیعی دارند [۵].
- کسانی که سیروز یا هپاتیت B مزمنِ پرخطر دارند، باید هر ۶ ماه سونوگرافی کبد بدهند، معمولاً همراه AFP [۵، ۶]. در مطالعه‌ای بزرگ روی مبتلایان به هپاتیت B، این کار مرگ از سرطان کبد را بیش از یک‌سوم کم کرد [۷].
- در مردی که توده بیضه دارد، AFP همراه دو آزمایش دیگر، بتا-hCG و LDH، پیش از جراحی اندازه گرفته می‌شود و به تعیین نوع تومور، مرحله و پیگیری کمک می‌کند [۸].
- بعد از درمان، پایین آمدن AFP نشانه خوبی است و بالا رفتن دوباره آن ممکن است اولین نشانه برگشت بیماری باشد [۵، ۸].
AFP در آزمایش خون چیست؟
AFP پروتئینی است که پیش از تولد، کیسه زرده، کبد و روده جنین آن را می‌سازند. مقدار آن در جنین حدود هفته‌های ۱۲ تا ۱۴ بارداری به بیشترین حد می‌رسد و بعد کم می‌شود؛ طوری که یک سال بعد از تولد، AFP خون معمولاً کمتر از ۱۵ نانوگرم در میلی‌لیتر است [۴].
در بزرگسالان، بعضی تومورها دوباره AFP می‌سازند: سرطان کبد و تومورهای سلول زایا (نوعی تومور که بیشتر در بیضه و گاهی در تخمدان پیدا می‌شود) [۱]. کاربرد AFP کمک به تشخیص این سرطان‌ها و پیگیری اثر درمان است؛ در تومورهای سلول زایا به تعیین مرحله و پیش‌بینی آینده بیماری هم کمک می‌کند [۱]. درباره تومور مارکرها به‌طور کلی بخوانید: تومور مارکر چیست؟
AFP باید چند باشد؟
- از حدود یک سالگی به بعد، AFP خون معمولاً کمتر از ۱۵ نانوگرم در میلی‌لیتر است [۴]. محدوده آزمایشگاه‌ها کمی با هم فرق دارد؛ عدد خود را با محدوده‌ای که روی برگه آزمایشگاه نوشته شده مقایسه کنید.
- در پایش سرطان کبد در افراد پرخطر، AFP ۲۰ یا بیشتر معمولاً بالا حساب می‌شود و سی‌تی‌اسکن یا MRI کبد لازم است [۵]. بالا رفتن AFP در دو آزمایش پشت‌سرهم، یا دو برابر شدن آن، هم مهم است [۵].
- بعضی افراد بی‌آنکه علتش معلوم باشد همیشه AFP کمی بالا دارند؛ در بعضی خانواده‌ها این حالت ارثی است و AFP معمولاً بین ۱۵ تا ۳۰ می‌ماند [۴، ۸]. این را فقط بعد از رد علت‌های دیگر می‌توان پذیرفت [۴].
چه چیزهایی جز سرطان AFP را بالا می‌برند؟
| علت | توضیح |
|---|---|
| هپاتیت حاد یا مزمن، مثل هپاتیت B و C | التهاب کبد AFP را بالا می‌برد [۲، ۳، ۴] |
| سیروز کبد | در سیروز هم AFP ممکن است بالا باشد [۲، ۴] |
| بارداری | AFP در بارداری به‌طور طبیعی بالا می‌رود [۳]؛ جواب را پزشک زنان در قالب مراقبت‌های بارداری تفسیر می‌کند |
| نوزادان و شیرخواران | AFP در ماه‌های اول زندگی به‌طور طبیعی بالاست و تا حدود یک سالگی پایین می‌آید [۴] |
| بالا بودن ارثی و پایدار AFP | AFP کمی بالا بدون هیچ بیماری؛ فقط بعد از رد علت‌های دیگر [۴، ۸] |
| چند بیماری ارثی نادر | مثل آتاکسی-تلانژکتازی و تیروزینمی ارثی [۴] |
| سرطان‌های دیگر | معده، مجاری صفراوی (از جمله سرطان مجاری صفراوی داخل کبد)، پانکراس و ریه [۴، ۵] |
یک عدد بالا به‌تنهایی برای تشخیص هیچ بیماری کافی نیست؛ پزشک آن را همراه علائم، آزمایش‌های کبد و تصویربرداری تفسیر می‌کند.
AFP بالا نشانه چیست؟ یعنی سرطان کبد دارم؟
نه لزوماً. AFP بالا ممکن است نشانه سرطان کبد باشد، ولی در هپاتیت و سیروز هم بالا می‌رود [۲]. AFP به‌تنهایی برای تشخیص سرطان کبد دقت کافی ندارد و دیگر به این منظور توصیه نمی‌شود [۵]. سرطان کبد با سی‌تی‌اسکن یا MRI مخصوص کبد با ماده حاجب، یا با نمونه‌برداری تشخیص داده می‌شود [۵].
اگر AFP بالا باشد، به‌ویژه در کسی که سیروز یا هپاتیت B دارد، پزشک معمولاً سی‌تی‌اسکن یا MRI کبد می‌خواهد، حتی اگر سونوگرافی طبیعی باشد [۵]. اگر AFP خیلی بالا باشد ولی در کبد توده‌ای دیده نشود، پزشک ممکن است تصویربرداری را با روش دیگری تکرار کند و قفسه سینه و لگن را هم بررسی کند [۵]. در مردان جوان، AFP بالا ممکن است از تومور بیضه باشد؛ پس معاینه بیضه هم مهم است [۸]. علائم را بخوانید: علائم سرطان کبد چیست؟
سونوگرافی و AFP هر ۶ ماه: چه کسانی باید پایش شوند؟
برای پیدا کردن زودهنگام سرطان کبد، رهنمودها سونوگرافی کبد هر ۶ ماه را توصیه می‌کنند؛ رهنمود انجمن کبد آمریکا آن را همراه AFP می‌خواهد و رهنمود اروپایی سرطان (ویراست آسیایی) با AFP یا بدون آن [۵، ۶]. افزودن AFP به سونوگرافی سرطان‌های کوچک بیشتری پیدا می‌کند [۵]. این گروه‌ها باید پایش شوند [۵، ۶]:
- هر کسی که سیروز کبد دارد، با هر علتی (هپاتیت B یا C، الکل، کبد چرب یا علت‌های دیگر)، اگر وضع کبد و سلامت عمومی‌اش اجازه درمان سرطان را بدهد
- مبتلایان به هپاتیت B مزمن بدون سیروز که خطرشان بالاست؛ مثلاً مردان بالای ۴۰ و زنان بالای ۵۰ سال از کشورهایی که هپاتیت B در آن‌ها شایع است، یا کسانی که سابقه سرطان کبد در خانواده دارند
در مطالعه‌ای در چین روی حدود ۱۹ هزار نفر مبتلا به هپاتیت B یا هپاتیت مزمن، در گروهی که هر ۶ ماه به سونوگرافی و AFP دعوت شدند، مرگ از سرطان کبد بیش از یک‌سوم کمتر بود [۷]. بیشتر بخوانید: غربالگری و تشخیص زودهنگام سرطان کبد و کدام غربالگری‌ها برای من لازم است؟
AFP و بتا-hCG در سرطان بیضه و تومورهای سلول زایا
در مردی که توده بیضه دارد، سه نشانگر AFP، بتا-hCG و LDH پیش از برداشتن بیضه اندازه گرفته می‌شوند [۸]:
- AFP: سرطان بیضه دو نوع اصلی دارد: «سمینوم» و «غیرسمینوم». AFP در ۴ تا ۶ نفر از هر ۱۰ مرد با غیرسمینوم بالاست. سمینوم AFP نمی‌سازد؛ پس اگر AFP بالا باشد، تومور بخش غیرسمینوم دارد و مثل غیرسمینوم درمان می‌شود، مگر اینکه علت قانع‌کننده دیگری مثل بیماری کبد وجود داشته باشد [۸].
- بتا-hCG: همان هورمون بارداری است و در مردان سالم بسیار کم است [۴]. در ۴ تا ۶ نفر از هر ۱۰ مرد با غیرسمینوم، حدود ۱ نفر از هر ۷ مرد با سمینوم مرحله اول و حدود نیمی از سمینوم‌های پخش‌شده بالاست [۸].
- LDH: در هر دو نوع ممکن است بالا باشد، ولی در بسیاری از بیماری‌های غیرسرطانی هم بالا می‌رود [۸].
بعد از برداشتن بیضه، این نشانگرها باید با سرعت مشخصی پایین بیایند: اگر همه تومور برداشته شده باشد، AFP ظرف حدود ۳ تا ۴ هفته و بتا-hCG ظرف چند روز به حد طبیعی می‌رسد [۴]. اگر بالا بمانند، احتمالاً بیماری در جای دیگری از بدن باقی مانده است [۴]. عدد نشانگرها بعد از جراحی، مرحله و گروه پیش‌آگهی را تعیین می‌کند [۸]. در پیگیری هم بالا رفتن روشن AFP یا بتا-hCG اغلب اولین نشانه برگشت بیماری است و ممکن است حتی بدون یافته در تصویربرداری درمان لازم شود [۸]. بیشتر بخوانید: علائم سرطان بیضه چیست؟ و سرطان بیضه
در زنان زیر ۴۰ سال با توده مشکوک تخمدان هم، AFP و بتا-hCG همراه CA-125 اندازه گرفته می‌شوند تا نوع‌های کمتر شایع تومور تخمدان هم دیده شوند [۱۰]: CA-125 بالا نشانه چیست؟
کی باید با پزشک تماس بگیرم؟
جواب AFP را به پزشکی که آن را خواسته نشان دهید؛ یک عدد به‌تنهایی نه دلیل نگرانی است و نه دلیل خیال راحت. در این موارد منتظر نمانید و زود مراجعه کنید:
- اگر سیروز یا هپاتیت B دارید و AFP بالا رفته است؛ معمولاً سی‌تی‌اسکن یا MRI کبد لازم است [۵]
- توده یا برآمدگی در بالای شکم که ممکن است کبد بزرگ‌شده باشد [۹]
- بزرگ شدن بی‌درد بیضه، یا تغییر شکل یا سفتی آن [۹]
- اگر سرطان کبد یا بیضه داشته‌اید و AFP در پیگیری بالا رفته است، با تیم درمان خود تماس بگیرید [۵، ۸]
در کسی که سیروز دارد، استفراغ خونی، مدفوع سیاه، گیجی یا تب همراه شکم متورم نیاز به مراجعه فوری به اورژانس دارد (اورژانس ۱۱۵).
پرسش‌های متداول
AFP من کمی بالاست ولی سونوگرافی کبد طبیعی است؛ چه کنم؟
AFP طبیعی است؛ یعنی سرطان کبد ندارم؟
در بارداری AFP بالا می‌رود؟
بله؛ AFP در بارداری به‌طور طبیعی بالا می‌رود [۳]. اگر این آزمایش در بارداری انجام شده، جوابش را با پزشک زنان و در قالب مراقبت‌های بارداری بررسی کنید.
AFP نوزاد یا کودکم بالاست؛ نگران باشم؟
AFP در نوزادان به‌طور طبیعی بالاست و تا حدود یک سالگی به حد بزرگسالان (کمتر از ۱۵ نانوگرم در میلی‌لیتر) پایین می‌آید [۴]. پزشک عدد را با توجه به سن کودک تفسیر می‌کند.
در مردان، AFP بالا یعنی سرطان بیضه؟
بتا-hCG در مردان چیست و بالا بودنش یعنی چه؟
بتا-hCG هورمونی است که در بارداری ساخته می‌شود و در مردان سالم بسیار کم است؛ بعضی تومورهای بیضه آن را می‌سازند [۴، ۸]. گاهی بالا بودنش کاذب است؛ مثلاً وقتی هورمون مردانه (تستوسترون) کم است، هورمون مشابهی از غده هیپوفیز آزمایش را بالا نشان می‌دهد [۴، ۸]. تفسیر آن با پزشک است.
بعد از درمان سرطان کبد، AFP بالا رفته؛ یعنی چه؟
ممکن است نشانه برگشت بیماری باشد و تصویربرداری لازم است [۵]. بعد از جراحی سرطان کبد، رهنمود انجمن کبد آمریکا تصویربرداری از شکم و قفسه سینه همراه AFP را هر ۳ تا ۶ ماه توصیه می‌کند [۵]. با تیم درمان خود تماس بگیرید. بیشتر بخوانید: عود سرطان چیست و چگونه پیگیری می‌شود؟
آستانه‌ها و شواهد کلیدی AFP (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
پایش HCC (AASLD ۲۰۲۳). جمعیت هدف: سیروز چایلد-پیو A–B با هر علت (و چایلد-پیو C در فهرست پیوند)؛ HBV مزمن بدون سیروز در مرد بالای ۴۰ سال یا زن بالای ۵۰ سال از کشورهای بومی، افراد آفریقایی در سن کمتر، سابقه خانوادگی HCC یا PAGE-B بیش از ۱۰. سونوگرافی همراه AFP هر ۶ ماه. حساسیت سونوگرافی تنها برای HCC مرحله اولیه ۵۳٪ (۹۵٪ CI: ۳۵ تا ۷۰) و ویژگی ۹۱٪، و حساسیت سونوگرافی همراه AFP ۶۳٪ (۴۸ تا ۷۵). آستانه ۲۰ ng/mL رایج‌ترین آستانه است (حساسیت حدود ۶۰٪ و ویژگی حدود ۹۰٪) و در سیروز غیرویروسی شاید آستانه بهینه پایین‌تر باشد. «AFP رو به افزایش»: دو برابر شدن، افزایش در دو آزمایش پیاپی یا ۲۰ ng/mL یا بیشتر. AFP بالا مستقل از نتیجه سونوگرافی ← CT چندفازی یا MRI با ماده حاجب؛ AFP به‌طور قابل‌توجه بالا (مثلاً ۲۰۰ یا ۴۰۰ ng/mL یا بیشتر) بدون توده در تصویربرداری ← تکرار با روش دیگر، تصویربرداری قفسه سینه و لگن و در صورت لزوم PET-CT. AFP دیگر برای تشخیص HCC توصیه نمی‌شود: بیش از ۴۰٪ HCCها AFP طبیعی دارند و AFP در کلانژیوکارسینوم داخل کبدی، سرطان معده و تومورهای سلول زایا هم بالا می‌رود. پس از رزکسیون: تصویربرداری مقطعی شکم و قفسه سینه همراه AFP هر ۳ تا ۶ ماه. در آمریکا AFP ۱۰۰۰ ng/mL یا بیشتر برای امتیاز استثنای پیوند باید با درمان موضعی به کمتر از ۵۰۰ ng/mL برسد؛ راموسیروماب فقط با AFP ۴۰۰ ng/mL یا بیشتر [۵].
ESMO (اقتباس پان‌آسیایی ۲۰۲۶). پایش در همه بیماران سیروزی با هر علت، اگر عملکرد کبد و بیماری‌های همراه اجازه درمان تومور را بدهد [II, A]؛ در HBV مزمن با امتیاز خطر متوسط یا بالا (مثل PAGE-B) هنگام شروع آنالوگ نوکلئوزیدی [II, A]؛ سونوگرافی شکم (یا تصویربرداری مقطعی چندفازی در صورت دسترسی) هر ۶ ماه، با یا بدون AFP [II, A]؛ مرحله‌بندی شامل AFP [III, A] [۶]. کارآزمایی شانگهای (۱۸٬۸۱۶ فرد ۳۵ تا ۵۹ ساله با HBV یا هپاتیت مزمن): AFP و سونوگرافی هر ۶ ماه، مرگ ناشی از HCC را از ۱۳۱٫۵ به ۸۳٫۲ در ۱۰۰ هزار رساند (نسبت میزان مرگ ۰٫۶۳؛ ۹۵٪ CI: ۰٫۴۱ تا ۰٫۹۸)، با پایبندی ۵۸٫۲٪ [۷]. در غربالگری جمعیت‌های پرخطر با AFP به‌تنهایی، حساسیت ۳۹ تا ۹۷٪، ویژگی ۷۶ تا ۹۵٪ و PPV ۹ تا ۳۲٪ گزارش شده است [۳].
تومورهای سلول زایا. AFP در ۴۰ تا ۶۰٪ غیرسمینوم‌ها بالاست؛ سمینوم AFP نمی‌سازد، پس AFP بالا با پاتولوژی سمینوم خالص یعنی تومور مختلط (NSGCT)، مگر توضیح قانع‌کننده‌تری مثل بیماری کبد وجود داشته باشد. بتا-hCG در حدود ۱۴٪ سمینوم‌های مرحله I پیش از ارکیکتومی، حدود نیمی از سمینوم‌های متاستاتیک و ۴۰ تا ۶۰٪ غیرسمینوم‌ها بالاست. بتا-hCG مثبت کاذب با واکنش متقاطع با LH رخ می‌دهد و با تزریق عضلانی تستوسترون طبیعی می‌شود؛ AFP در بعضی افراد بی‌دلیل به‌طور مزمن کمی بالاست و در بیماری کبد ممکن است خیلی بالا برود. افزایش قابل‌توجه و بی‌ابهام AFP یا بتا-hCG در بیشتر موارد نشانه عود است و حتی بدون شواهد تصویربرداری اندیکاسیون درمان است [۸]. نیمه‌عمر AFP ۵ تا ۷ روز (طبیعی شدن ۲۰ تا ۲۸ روز پس از درمان مؤثر) و بتا-hCG ۲۴ تا ۳۶ ساعت (طبیعی شدن ۴ تا ۶ روز پس از ارکیکتومی در مرحله I)؛ نشانگرها پیش از ارکیکتومی و سپس هفتگی تا طبیعی شدن اندازه‌گیری شوند؛ NSGCT با AFP یا hCG پایدار پس از ارکیکتومی، حتی بدون توده در تصویربرداری، متاستاتیک فرض می‌شود؛ بالا بودن ارثی AFP معمولاً ۱۵ تا ۳۰ ng/mL است [۴]. دسته‌های S و طبقه‌بندی IGCCCG را در بخش تشخیص و مرحله‌بندی سرطان بیضه ببینید. NICE CG122: در زنان زیر ۴۰ سال با شک به سرطان تخمدان، AFP و بتا-hCG همراه CA-125 اندازه‌گیری شود [۱۰].
شواهد علمی
شواهد علمی
۳ موردراهنمای عملی انجمن آمریکایی مطالعه بیماری‌های کبد (AASLD) درباره پیشگیری، تشخیص و درمان کارسینوم هپاتوسلولار
رهنمودهای انجمن اروپایی اورولوژی (EAU) درباره سرطان بیضه: به‌روزرسانی ۲۰۲۳
پیش‌بینی پیامد در مردان مبتلا به تومورهای سلول زایای غیرسمینومی متاستاتیک: نتایج کنسرسیوم به‌روزرسانی IGCCCG
انواع سرطان مرتبط
منابع علمی
۱۰ منبعنمایش همه منابع، ۲ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶
- ۷
- ۸
- ۹
- ۱۰
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/high-afp-meaning/