سرطان بیماری‌ای است که در آن بعضی از سلول‌های خود بدن بی‌مهار رشد و تکثیر می‌کنند و می‌توانند به بافت‌های اطراف حمله کنند و به جاهای دیگر بدن پخش شوند [۱]. علتش تغییر در ژن‌هایی است که رشد و تقسیم سلول را کنترل می‌کنند؛ این تغییرها بیشتر در طول سال‌ها و کم‌کم پیش می‌آیند: گاهی اتفاقی هنگام تقسیم سلول، گاهی بر اثر آسیب عواملی مثل دود سیگار یا آفتاب، و گاهی از پدر یا مادر به ارث می‌رسند [۱، ۴]. سرطان یک بیماری واحد نیست؛ بیش از ۱۰۰ نوع دارد که بیشترشان به نام اندامی که در آن شروع شده‌اند نامیده می‌شوند [۱].
نکات کلیدی
- سرطان از سلول‌های خود بدن شروع می‌شود، نه از چیزی که از بیرون وارد بدن شود؛ سرطان مسری نیست و از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود [۱، ۵].
- بیشتر سرطان‌ها اتفاقی‌اند: تغییرات ژنی در طول سال‌ها روی هم جمع می‌شوند؛ حداکثر حدود ۱ مورد از هر ۱۰ سرطان به‌دلیل تغییر ژنی ارثی است [۴].
- سن مهم‌ترین عامل خطر است: در آمریکا، نیمی از سرطان‌ها در ۶۷ سالگی یا بعد از آن تشخیص داده می‌شوند [۳].
- سرطان شایع است، اما بسیاری از انواعش درمان‌پذیرند: از هر ۵ نفر در جهان، حدود ۱ نفر در طول عمر سرطان می‌گیرد [۶]؛ بسیاری از سرطان‌ها اگر زود پیدا و درست درمان شوند، شانس بالایی برای درمان کامل دارند [۲].
سرطان چیست؟ به زبان ساده
بدن ما از هزاران میلیارد سلول ساخته شده است [۱]. سلول‌ها مثل آجرهای کوچک بدن‌اند. هر سلول یک دفترچه دستور دارد به نام DNA و ژن‌ها بخش‌هایی از این دفترچه‌اند؛ ژن‌ها به سلول می‌گویند کی رشد کند، کی تقسیم شود و کی از بین برود [۱، ۴].
در حالت عادی، سلول‌ها فقط وقتی تقسیم می‌شوند که بدن به سلول تازه نیاز دارد؛ و سلول‌های پیر یا آسیب‌دیده از بین می‌روند تا سلول‌های تازه جایشان را بگیرند [۱]. سرطان وقتی شروع می‌شود که این نظم به هم بخورد: سلول‌های غیرعادی یا آسیب‌دیده از بین نمی‌روند و وقتی نباید، تقسیم می‌شوند [۱]. این سلول‌ها ممکن است توده‌ای بسازند که به آن «تومور» می‌گویند [۱].
(تصویر در اندازه کامل، در زبانه جدید)سرطان چگونه به وجود می‌آید؟
سرطان بیماری ژن‌هاست: از تغییر در ژن‌هایی شروع می‌شود که رشد و تقسیم سلول را کنترل می‌کنند [۱]. این تغییرها از سه راه پیش می‌آیند [۱، ۴]:
- اشتباه اتفاقی: هر بار که سلول تقسیم می‌شود، DNA آن کپی می‌شود و گاهی در این کپی اشتباهی رخ می‌دهد.
- آسیب از بیرون: مواد شیمیایی دود سیگار، اشعه فرابنفش آفتاب و بعضی ویروس‌ها مثل HPV به DNA آسیب می‌زنند.
- ارث: گاهی تغییر ژنی‌ای که خطر سرطان را بالا می‌برد، از پدر یا مادر به ارث می‌رسد.
بیشتر این تغییرها به‌تنهایی آسیبی ندارند و بدن هم معمولاً سلول‌های آسیب‌دیده را پیش از سرطانی شدن از بین می‌برد [۱، ۴]. سرطان معمولاً وقتی پیدا می‌شود که چند تغییر در طول سال‌ها در یک سلول روی هم جمع شوند [۴]. این کار مرحله‌به‌مرحله است و اغلب از یک تغییر پیش‌سرطانی شروع می‌شود [۲].
علت‌ها و عوامل خطر را با جزئیات در علت سرطان چیست؟ بخوانید.
سلول سرطانی با سلول سالم چه فرقی دارد؟
سلول‌های سرطانی چند رفتار دارند که سلول سالم ندارد [۱]:
- بدون فرمان رشد، رشد می‌کنند و به فرمان «بس است» یا «از بین برو» گوش نمی‌دهند.
- به بافت‌های اطراف نفوذ می‌کنند و می‌توانند به جاهای دیگر بدن بروند؛ سلول سالم وقتی به سلول‌های دیگر می‌رسد، رشدش را متوقف می‌کند.
- رگ‌های خونی را به سمت خود می‌کشانند تا اکسیژن و غذا بگیرند.
- از دستگاه ایمنی پنهان می‌شوند یا آن را فریب می‌دهند؛ دستگاه ایمنی در حالت عادی سلول‌های آسیب‌دیده را از بین می‌برد.
همین رفتارهای غیرعادی، هدف درمان‌های جدید است [۱]: درمان هدفمند به تغییرات ژنی خاص سلول سرطانی حمله می‌کند و ایمنی‌درمانی به دستگاه ایمنی کمک می‌کند سلول‌های سرطانی را بهتر بشناسد و از بین ببرد.
تومور خوش‌خیم و بدخیم چه فرقی دارند؟
هر توده‌ای سرطان نیست. تومور خوش‌خیم به بافت‌های اطراف نفوذ نمی‌کند، پخش نمی‌شود و بعد از برداشتن معمولاً برنمی‌گردد؛ اما گاهی بزرگ می‌شود و اگر در جای حساسی مثل مغز باشد، می‌تواند مشکل جدی بسازد [۱]. تومور بدخیم همان سرطان است: به بافت‌های اطراف حمله می‌کند و می‌تواند به جاهای دور بدن برود [۱]. سرطان‌های خون، مثل لوسمی، معمولاً توده نمی‌سازند [۱].
بعضی تغییرات هنوز سرطان نیستند، ولی اگر درمان نشوند ممکن است سرطان شوند؛ مثل «دیسپلازی» (سلول‌هایی که زیر میکروسکوپ غیرعادی‌اند) و «کارسینوم درجا» (سلول‌های غیرعادی‌ای که هنوز به بافت اطراف نفوذ نکرده‌اند) [۱]. جزئیات: فرق تومور خوش‌خیم و بدخیم چیست؟
سرطان چگونه در بدن پخش می‌شود؟
سلول‌های سرطانی می‌توانند از تومور اول جدا شوند، از راه خون یا لنف به جای دیگری بروند و تومور تازه‌ای بسازند؛ به این کار «متاستاز» می‌گویند [۱]. سرطانی که پخش شده، همان نام سرطان اول را دارد: سرطان سینه‌ای که به ریه رفته، سرطان سینه پخش‌شده است، نه سرطان ریه [۱]. بیشتر مرگ‌های ناشی از سرطان به‌دلیل همین پخش شدن است [۱، ۲]؛ برای همین پیدا کردن سرطان پیش از پخش شدن اهمیت دارد. بیشتر بخوانید: متاستاز یعنی چه و آیا قابل درمان است؟ و مراحل سرطان (استیج) چیست؟
انواع سرطان: کارسینوم، سارکوم، لوسمی، لنفوم و میلوما
| گروه | از کجا شروع می‌شود | نمونه‌ها |
|---|---|---|
| کارسینوم (کارسینوما) | سلول‌هایی که سطح داخلی و بیرونی بدن را می‌پوشانند؛ شایع‌ترین نوع سرطان [۱] | بیشتر سرطان‌های سینه، روده بزرگ و پروستات (آدنوکارسینوم)؛ کارسینوم سلول قاعده‌ای و سلول سنگفرشی پوست [۱] |
| سارکوم | استخوان و بافت‌های نرم مثل عضله، چربی، رگ‌ها و تاندون [۱] | استئوسارکوم (شایع‌ترین سرطان استخوان) و لیپوسارکوم [۱] |
| لوسمی (سرطان خون) | بافت خون‌ساز مغز استخوان؛ معمولاً توده نمی‌سازد [۱] | چهار نوع شایع: حاد یا مزمن، میلوئیدی یا لنفوئیدی [۱] |
| لنفوم | لنفوسیت‌ها، گلبول‌های سفید دستگاه ایمنی که در غدد لنفاوی جمع می‌شوند [۱] | لنفوم هوچکین و لنفوم غیرهوچکین [۱] |
| مولتیپل میلوما | پلاسماسل‌ها، نوعی سلول ایمنی در مغز استخوان [۱] | توده‌هایی در استخوان‌های سراسر بدن [۱] |
| ملانوما | سلول‌های رنگ‌ساز پوست [۱] | بیشتر روی پوست؛ گاهی در چشم [۱] |
| تومورهای مغز و نخاع | سلول‌های مغز و نخاع [۱] | بسته به نوع سلول، خوش‌خیم یا بدخیم [۱] |
صفحه هر سرطان را در فهرست سرطان‌های سایت ببینید.
چرا سرطان در سالمندی شایع‌تر است؟
سن مهم‌ترین عامل خطر سرطان است [۳]. در آمریکا، نیمی از سرطان‌ها در ۶۷ سالگی یا بعد از آن تشخیص داده می‌شوند [۳]. دو دلیل اصلی دارد: تغییرات ژنی در طول سال‌ها جمع می‌شوند، و توان بدن برای از بین بردن سلول‌های آسیب‌دیده با بالا رفتن سن کم می‌شود [۱، ۲].
با این حال، سرطان در هر سنی ممکن است. فقط ۱ مورد از هر ۱۰۰ سرطان در کودکان و نوجوانان زیر ۲۰ سال است، اما بعضی سرطان‌ها، مثل سرطان استخوان، در همین سنین بیشتر دیده می‌شوند [۳]. بیشتر بخوانید: آیا سرطان کودکان درمان‌پذیر است؟
سرطان چگونه وارد بدن می‌شود؟ آیا از بیرون می‌آید؟
نه. سرطان میکروبی نیست که از بیرون وارد بدن شود؛ از سلول‌های خود بدن شروع می‌شود که ژن‌هایشان تغییر کرده است [۱]. سرطان مسری نیست و از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود [۵]. تنها استثنای بسیار نادر، پیوند عضو یا بافت از اهداکننده‌ای است که سابقه سرطان داشته؛ حدود ۲ مورد در هر ۱۰ هزار پیوند [۵].
آنچه از بیرون می‌آید، عوامل آسیب‌زننده است، نه خود سرطان: دود دخانیات، اشعه فرابنفش آفتاب، بعضی مواد شیمیایی و بعضی میکروب‌ها مثل ویروس HPV، ویروس‌های هپاتیت B و C و میکروب هلیکوباکتر [۲]. این میکروب‌ها می‌توانند از فردی به فرد دیگر منتقل شوند، اما سرطانی که گاهی ایجاد می‌کنند منتقل نمی‌شود [۵]. بیشتر بخوانید: آیا سرطان مسری است؟
پرسش‌های متداول
آیا سرطان قلب وجود دارد؟
بله، اما بسیار نادر است. تومورهایی که از خود قلب شروع شوند، در کالبدشکافی‌ها حدود ۲ مورد در هر ۱۰ هزار نفر دیده شده‌اند [۹]. بعضی از آن‌ها خوش‌خیم‌اند، مثل میکسوما، و با جراحی معمولاً نتیجه خوبی دارند؛ نوع بدخیم، مثل سارکوم‌ها، سریع‌تر پیشرفت می‌کند و درمانش سخت‌تر است [۹]. رسیدن سرطان اندام‌های دیگر به قلب شایع‌تر است و در کالبدشکافی حدود ۱ نفر از هر ۱۰ بیمار سرطانی دیده شده است [۹].
آیا سرطان یک بیماری است؟
کارسینوما (کارسینوم) یعنی چه؟
کارسینوم شایع‌ترین نوع سرطان است و از سلول‌هایی شروع می‌شود که سطح داخلی و بیرونی بدن را می‌پوشانند [۱]. «آدنوکارسینوم» از سلول‌های غده‌ای (سلول‌هایی که مایع یا مخاط می‌سازند) شروع می‌شود و «کارسینوم سلول سنگفرشی» از سلول‌های تخت سطحی [۱]. «کارسینوم درجا» هنوز به بافت اطراف نفوذ نکرده است و معمولاً درمان می‌شود تا سرطان نشود [۱].
نئوپلاسم و بدخیمی یعنی چه؟
در زبان پزشکی، سرطان را «تومور بدخیم» یا «نئوپلاسم» هم می‌نامند [۲]؛ اما «نئوپلاسم» به‌تنهایی یعنی توده‌ای از بافت غیرعادی که وقتی سلول‌ها بیش از اندازه تقسیم می‌شوند یا به‌موقع از بین نمی‌روند، شکل می‌گیرد. نام دیگرش «تومور» است و می‌تواند خوش‌خیم (سرطان نیست) یا بدخیم (سرطان) باشد [۱۰]. فقط تومور «بدخیم» سرطان است [۱]. «بدخیمی» هم نام دیگر سرطان است: بیماری‌ای که در آن سلول‌های غیرعادی بی‌مهار تقسیم می‌شوند، به بافت‌های اطراف نفوذ می‌کنند و می‌توانند از راه خون و لنف به جاهای دیگر بدن بروند [۱۱]. اگر در جواب آزمایش یا گزارش پاتولوژی این واژه‌ها را دیدید، معنی دقیقشان را برای خودتان از پزشک بپرسید.
اگر پدر یا مادرم سرطان داشته‌اند، من هم می‌گیرم؟
نه لزوماً. خود سرطان به ارث نمی‌رسد؛ فقط گاهی تغییر ژنی‌ای که خطر را بالا می‌برد به ارث می‌رسد، و این یعنی خطر بیشتر، نه ابتلای حتمی [۴]. حداکثر حدود ۱ مورد از هر ۱۰ سرطان به‌دلیل تغییر ژنی ارثی است [۴]. بیشتر بخوانید: آیا سرطان ارثی است؟
آیا سرطان درمان دارد؟
بسیاری از سرطان‌ها اگر زود پیدا و درست درمان شوند، شانس بالایی برای درمان کامل دارند [۲]. در آمریکا، احتمال مرگ از سرطان از دهه ۱۹۹۰ پیوسته کم شده است [۵]. ببینید: آیا سرطان درمان قطعی دارد؟، آیا سرطان سینه قابل درمان است؟ و آیا سرطان کودکان درمان‌پذیر است؟
علائم سرطان چیست و کی باید به پزشک بروم؟
نشانه‌های هشدار سرطان و اینکه کی باید به پزشک رفت را در علائم سرطان چیست؟ از کجا بفهمیم سرطان داریم؟ بخوانید. برای کم کردن خطر هم آیا می‌توان از سرطان پیشگیری کرد؟ را ببینید.
مفاهیم پایه و آمار جهانی (ویژه پزشکان)
ویژه پزشکان
Hallmarks of cancer. شش توانایی اکتسابی در روند چندمرحله‌ای تومورزایی: حفظ پیام‌رسانی تکثیری، گریز از سرکوب‌گرهای رشد، مقاومت در برابر مرگ سلولی، تکثیر نامحدود، القای رگ‌زایی، و فعال شدن تهاجم و متاستاز؛ ناپایداری ژنوم و التهاب به‌عنوان ویژگی‌های زمینه‌ساز؛ و دو ویژگی بنیادی نوظهور (emerging hallmarks): بازبرنامه‌ریزی متابولیسم انرژی و گریز از تخریب ایمنی؛ به‌اضافه نقش ریزمحیط تومور [۷]. در بازنگری ۲۰۲۲، انعطاف‌پذیری فنوتیپی و اختلال تمایز به‌عنوان یک ویژگی بنیادی مستقل، بازبرنامه‌ریزی اپی‌ژنتیک غیرجهشی و میکروبیوم‌های چندشکلی به‌عنوان ویژگی‌های زمینه‌ساز، و سلول‌های پیر (senescent) به‌عنوان جزء ریزمحیط پیشنهاد شدند [۸].
منشأ تغییرات ژنی. خطای همانندسازی هنگام تقسیم سلول، کارسینوژن‌های محیطی (دود دخانیات، UV، HPV) و واریانت‌های رده زایا؛ تا ۱۰٪ سرطان‌ها ممکن است ناشی از تغییرات ژنی ارثی باشند و اکثر قریب به اتفاق سرطان‌ها با تجمع تصادفی تغییرات در طول زمان رخ می‌دهند [۴].
اپیدمیولوژی جهانی. GLOBOCAN 2022: حدود یک نفر از هر ۵ نفر در طول عمر به سرطان مبتلا می‌شود و حدود یک مرد از هر ۹ و یک زن از هر ۱۲ از آن فوت می‌کنند؛ ریه با نزدیک ۲٫۵ میلیون مورد تازه (۱۲٫۴٪) شایع‌ترین بود و پس از آن سینه (۱۱٫۶٪)، کولورکتال (۹٫۶٪)، پروستات (۷٫۳٪) و معده (۴٫۹٪)؛ پیش‌بینی ۳۵ میلیون مورد تازه در سال ۲۰۵۰ [۶]. برآورد ۲۰۲۴ سازمان جهانی بهداشت: نزدیک ۱۰ میلیون مرگ (نزدیک یک مرگ از هر ۶ مرگ)؛ شایع‌ترین‌ها ریه (۲٫۶ میلیون)، سینه (۲٫۴ میلیون)، کولورکتال (۲٫۰ میلیون) و پروستات (۱٫۵ میلیون مورد)؛ حدود ۳۸٪ سرطان‌ها با اجتناب از عوامل خطر و راهبردهای پیشگیری موجود قابل پیشگیری‌اند [۲].
سن. SEER (۲۰۱۸ تا ۲۰۲۲): بروز کمتر از ۲۶ در ۱۰۰ هزار در گروه‌های سنی زیر ۲۰ سال، حدود ۳۵۰ در ۱۰۰ هزار در ۴۵ تا ۴۹ سالگی و بیش از ۱۰۰۰ در ۱۰۰ هزار از ۶۰ سالگی به بعد؛ میانه سن تشخیص ۶۷ سال (سینه ۶۳، کولورکتال ۶۶، ریه ۷۱ و پروستات ۶۸ سال). ۱٪ کل سرطان‌ها، حدود یک‌چهارم سرطان‌های استخوان و ۱۱٪ سرطان‌های مغز و دستگاه عصبی در زیر ۲۰ سال تشخیص داده می‌شوند [۳].
تومورهای قلب. بروز تومورهای اولیه قلب در کالبدشکافی ۰٫۰۲٪ گزارش شده است؛ تومورهای خوش‌خیم (میکسوم، فیبروم) با برداشتن جراحی پیش‌آگهی خوبی دارند، بدخیم‌های اولیه (سارکوم‌ها، مزوتلیوما) پیشرفت سریع دارند و متاستاز قلبی در حدود ۱۰٪ بیماران سرطانی در کالبدشکافی دیده می‌شود [۹].
منابع علمی
۱۱ منبعنمایش همه منابع، ۲ مورد با خلاصه و ترجمه فارسیبستن فهرست منابع
شماره‌های داخل متن، مانند [۱]، به این منابع اشاره دارند. منابعی که دکمه «خلاصه و ترجمه فارسی» دارند، در کتابخانه شواهد علمی خلاصه و ترجمه شده‌اند.
- ۱
- ۲
- ۳
- ۴
- ۵
- ۶Global cancer statistics 2022: GLOBOCAN estimates of incidence and mortality worldwide for 36 cancers in 185 countries
- ۷Hallmarks of cancer: the next generation
- ۸Hallmarks of Cancer: New Dimensions
- ۹
- ۱۰NCI Dictionary of Cancer Terms: neoplasm
- ۱۱NCI Dictionary of Cancer Terms: malignancy
این مطلب بر پایه منابع علمی معتبر تهیه شده و آخرین بار در ۶ آبان ۱۴۰۵ به‌روزرسانی شده است. محتوای این وب‌سایت صرفاً جنبه آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان توسط پزشک متخصص نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک معالج خود مشورت کنید.
این برگه از سایت چاپ شده است؛ نسخه کامل و به‌روز: https://drdabiri.com/questions/what-is-cancer/